Polyak imo-ishora tili sahifasining manbasini koʻrish

{{Til bilgiqutisi
 | nomi = Polyak imo-ishora tili
 | mamlakatlar =[[Polsha]]
 | soʻzlashuvchilarning_umumiy_soni = 40 000–50 000
 | sana = 2014
 | til oilasi = Tasniflanmagan
}}
'''Polyak imo-ishora tili''' ({{lang-pl| Polski język migowy}}, '''PJM''') — [[Polsha]]dagi [[karlar hamjamiyati]]ning tili. Polyak imo-ishora tili [[Qadimgi Fransiya imo-ishora tili]]da qoʻllanilgan alifboga asoslangan oʻziga xos bir qoʻlli daktil alifbosidan foydalanadi va shu sababli [[Fransiya imo-ishora tili]] bilan qarindosh hisoblanadi. Shuningdek, u ruslashtirish va nemislashtirish jarayonlari polyak tiliga taʼsir koʻrsatgan Polshaning boʻlinishi davri tarixi bilan bogʻliq holda, rus imo-ishora tili hamda nemis imo-ishora tili bilan umumiy xususiyatlarga ega boʻlishi mumkin. Bundan tashqari, Avstriya boʻlinmasi hududida qoʻllanilgan imo-ishora tilidan ham oʻzlashmalar mavjud boʻlishi ehtimoli bor. Polyak imo-ishora tilining [[Leksika|leksikasi]] va grammatikasi polyak tilidan tubdan farq qiladi. Biroq [[Polyak tili|polyak tilining]] imo-ishoralarga koʻchirilgan sunʼiy shakli — „'''''System Językowo-Migowy'''''“ ('''SJM''' yoki polyaklashtirilgan imo-ishora nutqi) ham mavjud boʻlib, undan koʻpincha televideniyedagi tarjimonlar hamda maktablardagi oʻqituvchilar foydalanishadi.

Polyak imo-ishora tili dastlab taxminan 1817-yilda shakllandi va keng tarqala boshladi. Taxminan oʻsha vaqtda Jakub Falkowski tomonidan Kar-soqovlar instituti tashkil etilgan boʻlib, u Piotr Gąsowski ismli kar bolani uchratganidan soʻng kar bolalarga taʼlim bera boshlagan edi<ref>{{cite web |url=http://instytut-gluchoniemych.waw.pl/historia/ |title=<span lang="pl">Historia Instytutu Głuchoniemych: szkoły dla niesłyszących</span> |work=Instytut Głuchoniemych |access-date=2020-08-21 |archive-date=2020-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008083115/http://instytut-gluchoniemych.waw.pl/historia/ |url-status=live}}</ref>. 1879-yilda Józef Hollak va Teofil Jagodziński tomonidan ushbu tilning ilk lugʻati — „Słownik mimiczny dla głuchoniemych i osób z nimi styczność mających“ („Karlar, soqovlar va ular bilan muloqotda boʻluvchi shaxslar uchun imo-ishora lugʻati“) nashr etildi<ref>{{Cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/26984269|title=Grammar of Polish Sign Language as Compared to Grammar of Polish Language: Selected Themes|first=Wiktor|last=Eźlakowski|date=Spring 2020|journal=[[Sign Language Studies]]|volume=20|issue=3|pages=518–532|doi=10.1353/sls.2020.0011|jstor=26984269|s2cid=219809339|access-date=12 January 2022|archive-date=12 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220112191522/https://www.jstor.org/stable/26984269|url-status=live|url-access=subscription}}</ref>.

2012-yilda „Imo-ishora tili toʻgʻrisidagi qonun“ga muvofiq, ushbu til Polshada rasmiy maqomga ega boʻldi va unga ehtiyoji bor shaxslar tomonidan taʼlim tili sifatida tanlanish huquqi mustahkamlandi<ref>{{Cite web |url=http://www.biuletyn.agh.edu.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=839:29&catid=97:marzec-2012-nr-51 |title=<span lang="pl">Ustawa o języku migowym wchodzi w życie!</span> |author=AGH |date=2012-03-23 |publisher=agh.edu.pl |access-date=2018-05-27 |language=Polish |archive-date=2018-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180528134305/http://www.biuletyn.agh.edu.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=839:29&catid=97:marzec-2012-nr-51 |url-status=dead}}</ref>.

== Tarixi ==
Polyak imo-ishora tiliga oid dastlabki maʼlumotlar XIX asrning ikkinchi oʻn yilligida paydo boʻlgan. 1817-yilda ruhoniy Jakub Falkowski Varshavadagi Kazimir saroyida Karlar va koʻrlar institutiga asos soldi. Bu karlar uchun oʻz tabiiy tillarida taʼlim olish imkoniyatini yaratdi<ref>{{Cite web |title=O PJM |url=http://www.plm.uw.edu.pl/pl/node/237 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170420150714/http://www.plm.uw.edu.pl/pl/node/237 |archive-date=20 April 2017 |access-date=10 October 2025 |website=plm.uw.edu.pl}}</ref>. Karlar instituti keyinchalik Uch Xoch maydoniga koʻchirildi va u hozirgi kunda ham oʻsha yerda faoliyat yuritib kelmoqda<ref name=":0">{{Cite web |date=16 May 2016 |title=Zaczęli rozmawiać prawie 200 lat temu... |url=https://naukawpolsce.pl/aktualnosci/news%2C409689%2Czaczeli-rozmawiac-prawie-200-lat-temu.html |access-date=10 October 2025 |website=naukawpolsce.pl}}</ref>.

Polshadagi karlar tiliga (oʻsha paytda u hali Polyak imo-ishora tili deb atalmagan) oid dastlabki kuzatishlar va tahlillar 1879-yilda nashr etilgan ilk imo-ishora tili lugʻatiga kiritilgan edi (J. Hollak, T. Jagodziński, „Karlar va ular bilan muloqotda boʻluvchi shaxslar uchun imo-ishora lugʻati“, Varshava, 1879)<ref>{{Cite book |year=2008 |title=Stan badań nad Polskim Językiem Migowym |publisher=Polski Związek Głuchych Oddział Łódzki |isbn=978-83-920424-8-8 |page=5 |editor-last=Trwadowska |editor-first=Ewa |publication-place=Łódź}}</ref>.

Polyak imo-ishora tili Qadimgi Fransiya imo-ishora tilidan kelib chiqqan bir qoʻlli daktil alifbosidan foydalanadi va bu uning Fransiya imo-ishora tili bilan qarindosh ekanini koʻrsatadi. Shuningdek, u ruslashtirish va nemislashtirish jarayonlari polyak tiliga kuchli taʼsir koʻrsatgan Polshaning boʻlinishi davri tarixi bilan bogʻliq holda, rus hamda nemis imo-ishora tillari bilan ham umumiy xususiyatlarga ega boʻlishi mumkin. Bundan tashqari, ushbu til Avstriya boʻlinmasi hududida qoʻllanilgan imo-ishora tilidan oʻzlashgan birliklarni ham qamrab olgan boʻlishi ehtimoli bor<ref>{{Cite web |date=15 January 2016 |title=PJM w pigułce |url=http://poradnik.oswg-wawa.edu.pl/2016/01/15/pjm-w-pigulce/ |access-date=10 October 2025 |website=poradnik.oswg-wawa.edu.pl}}</ref>.

100 yildan ortiq vaqt davomida, yaʼni 19-asrning oʻrtalaridan 29-asrning 80-yillari oʻrtalarigacha karlar taʼlimida ogʻzaki nutqqa tayanish doktrinasi hukmronlik qildi. Ushbu yondashuvga koʻra, karlar labdan oʻqishni oʻrganishlari talab etilardi. Imo-ishoralardan foydalanish taqiqlangan boʻlib, maktablarda oʻquvchilarning imo-ishora qilishiga yoʻl qoʻymaslik uchun ularning qoʻllarini bogʻlab qoʻyish holatlari ham uchrab turgan. Buning oqibatida koʻplab karlar, eshituvchi insonlar karlar muloqotiga oʻz qarashlarini majburlab oʻtkazishga urinishi natijasida imo-ishora tili kamsitilgan deb hisoblashadi.

== Manbalar ==
{{manbalar}}
== Adabiyotlar ==
* Piotr Fabian and Jarosław Francik. „Synthesis and presentation of the Polish sign language gestures.“ 1st International Conf. on Applied Mathematics and Informatics at Universities. 2001.
* Farris, M. A. Sign language research and Polish sign language. ''Lingua Posnaniensis'' 36 (1994): 13–36.
* Mariusz Oszust and Marian Wysocki. Polish sign language words recognition with Kinect. Human System Interaction (HSI), 2013 The 6th International Conference on. IEEE, 2013.
* Włodarczak, Aleksandra, Agnieszka Kossowska, and Małgorzata Haładewiczygrzelak. „Understanding Loans from Standard Polish into the Polish Sign Language.“ ''Communication as a Life Process'', Volume Two: ''The Holistic Paradigm in Language Sciences'' (2019): 73ff. Cambridge Scholars Publishing.

== Havolalar ==
* {{in lang|pl}} [https://web.archive.org/web/20080409125547/http://lo13.univ.szczecin.pl/sosw/polski/palcowka/palcowka.htm Polish manual alphabet]
** (image [https://web.archive.org/web/20030514081311/http://lo13.univ.szczecin.pl:80/sosw/polski/palcowka/pictures/120dpi.gif here])
* [https://web.archive.org/web/20060203213752/http://www.pzg.org.pl/zgpzg/zgpzg_about.htm Polish Association of the Deaf] official website
* {{in lang|pl}} [https://web.archive.org/web/20051221115233/http://www.pzg.org.pl/sc/sc_historia_ig.asp History of Polish Sign Language]

[[Turkum:Imo-ishora tillari]]