Polyak imo-ishora tili
| Поляк имо-ишора тили | |
|---|---|
| Мамлакатлар | Полша |
| Сўзлашувчиларнинг умумий сони | 40 000–50 000 |
| Тил оиласи | Таснифланмаган |
| Тил кодлари | |
Поляк имо-ишора тили (полякча: Полски жęзйк мигоwй, ПЖМ) — Полшадаги карлар ҳамжамиятининг тили. Поляк имо-ишора тили Қадимги Франсия имо-ишора тилида қўлланилган алифбога асосланган ўзига хос бир қўлли дактил алифбосидан фойдаланади ва шу сабабли Франсия имо-ишора тили билан қариндош ҳисобланади. Шунингдек, у руслаштириш ва немислаштириш жараёнлари поляк тилига таъсир кўрсатган Полшанинг бўлиниши даври тарихи билан боғлиқ ҳолда, рус имо-ишора тили ҳамда немис имо-ишора тили билан умумий хусусиятларга эга бўлиши мумкин. Бундан ташқари, Австрия бўлинмаси ҳудудида қўлланилган имо-ишора тилидан ҳам ўзлашмалар мавжуд бўлиши эҳтимоли бор. Поляк имо-ишора тилининг лексикаси ва грамматикаси поляк тилидан тубдан фарқ қилади. Бироқ поляк тилининг имо-ишораларга кўчирилган сунъий шакли — „Сйстем Жęзйкоwо-Мигоwй“ (СЖМ ёки поляклаштирилган имо-ишора нутқи) ҳам мавжуд бўлиб, ундан кўпинча телевидениедаги таржимонлар ҳамда мактаблардаги ўқитувчилар фойдаланишади.
Поляк имо-ишора тили дастлаб тахминан 1817-йилда шаклланди ва кенг тарқала бошлади. Тахминан ўша вақтда Жакуб Фалкоwски томонидан Кар-соқовлар институти ташкил этилган бўлиб, у Пиотр Гąсоwски исмли кар болани учратганидан сўнг кар болаларга таълим бера бошлаган эди[1]. 1879-йилда Жóзеф Ҳоллак ва Теофил Жагодзиńски томонидан ушбу тилнинг илк луғати — „Сłоwник мимиcзнй дла гłучониэмйч и осóб з ними стйcзноść мажącйч“ („Карлар, соқовлар ва улар билан мулоқотда бўлувчи шахслар учун имо-ишора луғати“) нашр этилди[2].
2012-йилда „Имо-ишора тили тўғрисидаги қонун“га мувофиқ, ушбу тил Полшада расмий мақомга эга бўлди ва унга эҳтиёжи бор шахслар томонидан таълим тили сифатида танланиш ҳуқуқи мустаҳкамланди[3].
Тарихи
Поляк имо-ишора тилига оид дастлабки маълумотлар ХИХ асрнинг иккинчи ўн йиллигида пайдо бўлган. 1817-йилда руҳоний Жакуб Фалкоwски Варшавадаги Казимир саройида Карлар ва кўрлар институтига асос солди. Бу карлар учун ўз табиий тилларида таълим олиш имкониятини яратди[4]. Карлар институти кейинчалик Уч Хоч майдонига кўчирилди ва у ҳозирги кунда ҳам ўша ерда фаолият юритиб келмоқда[5].
Полшадаги карлар тилига (ўша пайтда у ҳали Поляк имо-ишора тили деб аталмаган) оид дастлабки кузатишлар ва таҳлиллар 1879-йилда нашр этилган илк имо-ишора тили луғатига киритилган эди (Ж. Ҳоллак, Т. Жагодзиńски, „Карлар ва улар билан мулоқотда бўлувчи шахслар учун имо-ишора луғати“, Варшава, 1879)[6].
Поляк имо-ишора тили Қадимги Франсия имо-ишора тилидан келиб чиққан бир қўлли дактил алифбосидан фойдаланади ва бу унинг Франсия имо-ишора тили билан қариндош эканини кўрсатади. Шунингдек, у руслаштириш ва немислаштириш жараёнлари поляк тилига кучли таъсир кўрсатган Полшанинг бўлиниши даври тарихи билан боғлиқ ҳолда, рус ҳамда немис имо-ишора тиллари билан ҳам умумий хусусиятларга эга бўлиши мумкин. Бундан ташқари, ушбу тил Австрия бўлинмаси ҳудудида қўлланилган имо-ишора тилидан ўзлашган бирликларни ҳам қамраб олган бўлиши эҳтимоли бор[7].
100 йилдан ортиқ вақт давомида, яъни 19-асрнинг ўрталаридан 29-асрнинг 80-йиллари ўрталаригача карлар таълимида оғзаки нутққа таяниш доктринаси ҳукмронлик қилди. Ушбу ёндашувга кўра, карлар лабдан ўқишни ўрганишлари талаб этиларди. Имо-ишоралардан фойдаланиш тақиқланган бўлиб, мактабларда ўқувчиларнинг имо-ишора қилишига йўл қўймаслик учун уларнинг қўлларини боғлаб қўйиш ҳолатлари ҳам учраб турган. Бунинг оқибатида кўплаб карлар, эшитувчи инсонлар карлар мулоқотига ўз қарашларини мажбурлаб ўтказишга уриниши натижасида имо-ишора тили камситилган деб ҳисоблашади.
Манбалар
- ↑ „Ҳисториа Инстйтуту Гłучониэмйч: сзкоłй дла ниэсłйсзącйч“. Инстйтут Гłучониэмйч. 2020-йил 8-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 21-август.
- ↑ Эźлакоwски, Wиктор (Спринг 2020). "Граммар оф Полиш Сигн Лангуаге ас Cомпаред то Граммар оф Полиш Лангуаге: Селеcтед Тҳемес". Сигн Лангуаге Студиэс 20 (3): 518–532. дои:10.1353/слс.2020.0011. ҳттпс://www.жстор.орг/стабле/26984269. Қаралди: 12 Жануарй 2022.Поляк имо-ишора тили]]
- ↑ АГҲ. „Устаwа о жęзйку мигоwйм wчодзи w żйcиэ!“ (Полиш). агҳ.эду.пл (2012-йил 23-март). 2018-йил 28-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 27-май.
- ↑ „О ПЖМ“. плм.уw.эду.пл. 2017-йил 20-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2025-йил 10-октябр.
- ↑ „Заcзęли розмаwиаć праwиэ 200 лат тему...“. наукаwполсcе.пл (2016-йил 16-май). Қаралди: 2025-йил 10-октябр.
- ↑ Стан бадаń над Полским Жęзйкиэм Мигоwйм. Полски Зwиąзек Гłучйч Оддзиаł Łóдзки, 2008 — 5-бет. ИСБН 978-83-920424-8-8.
- ↑ „ПЖМ w пигуłcе“. порадник.осwг-wаwа.эду.пл (2016-йил 15-январ). Қаралди: 2025-йил 10-октябр.
Адабиётлар
- Пиотр Фабиан анд Жаросłаw Франcик. „Сйнтҳесис анд пресентатион оф тҳе Полиш сигн лангуаге гестурес.“ 1ст Интернатионал Cонф. он Апплиэд Матҳематиcс анд Информатиcс ат Университиэс. 2001.
- Фаррис, М. А. Сигн лангуаге ресеарч анд Полиш сигн лангуаге. Лингуа Поснаниэнсис 36 (1994): 13–36.
- Мариусз Осзуст анд Мариан Wйсоcки. Полиш сигн лангуаге wордс реcогнитион wитҳ Кинеcт. Ҳуман Сйстем Интераcтион (ҲСИ), 2013 Тҳе 6тҳ Интернатионал Cонференcе он. ИЭЭЭ, 2013.
- Włодарcзак, Александра, Агниэсзка Коссоwска, анд Маłгорзата Ҳаłадеwиcзйгрзелак. „Ундерстандинг Лоанс фром Стандард Полиш инто тҳе Полиш Сигн Лангуаге.“ Cоммуниcатион ас а Лифе Проcесс, Волуме Тwо: Тҳе Ҳолистиc Парадигм ин Лангуаге Сcиэнcес (2019): 73фф. Cамбридге Счоларс Публишинг.
Ҳаволалар
- (полякча) Полиш мануал алпҳабет
- (имаге ҳере)
- Полиш Ассоcиатион оф тҳе Деаф оффиcиал wебсите
- (полякча) Ҳисторй оф Полиш Сигн Лангуаге
