Ziyosfera

Polyak imo-ishora tili

Polyak imo-ishora tili (polyakcha: Polski język migowy, PJM) — Polshadagi karlar hamjamiyatining tili. Polyak imo-ishora tili Qadimgi Fransiya imo-ishora tilida qoʻllanilgan alifboga asoslangan oʻziga xos bir qoʻlli daktil alifbosidan foydalanadi va shu sababli Fransiya imo-ishora tili bilan qarindosh hisoblanadi. Shuningdek, u ruslashtirish va nemislashtirish jarayonlari polyak tiliga taʼsir koʻrsatgan Polshaning boʻlinishi davri tarixi bilan bogʻliq holda, rus imo-ishora tili hamda nemis imo-ishora tili bilan umumiy xususiyatlarga ega boʻlishi mumkin. Bundan tashqari, Avstriya boʻlinmasi hududida qoʻllanilgan imo-ishora tilidan ham oʻzlashmalar mavjud boʻlishi ehtimoli bor. Polyak imo-ishora tilining leksikasi va grammatikasi polyak tilidan tubdan farq qiladi. Biroq polyak tilining imo-ishoralarga koʻchirilgan sunʼiy shakli — „System Językowo-Migowy“ (SJM yoki polyaklashtirilgan imo-ishora nutqi) ham mavjud boʻlib, undan koʻpincha televideniyedagi tarjimonlar hamda maktablardagi oʻqituvchilar foydalanishadi.

Polyak imo-ishora tili
Mamlakatlar Polsha
Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 40 000–50 000
Til oilasi Tasniflanmagan
Til kodlari

Polyak imo-ishora tili dastlab taxminan 1817-yilda shakllandi va keng tarqala boshladi. Taxminan oʻsha vaqtda Jakub Falkowski tomonidan Kar-soqovlar instituti tashkil etilgan boʻlib, u Piotr Gąsowski ismli kar bolani uchratganidan soʻng kar bolalarga taʼlim bera boshlagan edi[1]. 1879-yilda Józef Hollak va Teofil Jagodziński tomonidan ushbu tilning ilk lugʻati — „Słownik mimiczny dla głuchoniemych i osób z nimi styczność mających“ („Karlar, soqovlar va ular bilan muloqotda boʻluvchi shaxslar uchun imo-ishora lugʻati“) nashr etildi[2].

2012-yilda „Imo-ishora tili toʻgʻrisidagi qonun“ga muvofiq, ushbu til Polshada rasmiy maqomga ega boʻldi va unga ehtiyoji bor shaxslar tomonidan taʼlim tili sifatida tanlanish huquqi mustahkamlandi[3].

Tarixi

Polyak imo-ishora tiliga oid dastlabki maʼlumotlar XIX asrning ikkinchi oʻn yilligida paydo boʻlgan. 1817-yilda ruhoniy Jakub Falkowski Varshavadagi Kazimir saroyida Karlar va koʻrlar institutiga asos soldi. Bu karlar uchun oʻz tabiiy tillarida taʼlim olish imkoniyatini yaratdi[4]. Karlar instituti keyinchalik Uch Xoch maydoniga koʻchirildi va u hozirgi kunda ham oʻsha yerda faoliyat yuritib kelmoqda[5].

Polshadagi karlar tiliga (oʻsha paytda u hali Polyak imo-ishora tili deb atalmagan) oid dastlabki kuzatishlar va tahlillar 1879-yilda nashr etilgan ilk imo-ishora tili lugʻatiga kiritilgan edi (J. Hollak, T. Jagodziński, „Karlar va ular bilan muloqotda boʻluvchi shaxslar uchun imo-ishora lugʻati“, Varshava, 1879)[6].

Polyak imo-ishora tili Qadimgi Fransiya imo-ishora tilidan kelib chiqqan bir qoʻlli daktil alifbosidan foydalanadi va bu uning Fransiya imo-ishora tili bilan qarindosh ekanini koʻrsatadi. Shuningdek, u ruslashtirish va nemislashtirish jarayonlari polyak tiliga kuchli taʼsir koʻrsatgan Polshaning boʻlinishi davri tarixi bilan bogʻliq holda, rus hamda nemis imo-ishora tillari bilan ham umumiy xususiyatlarga ega boʻlishi mumkin. Bundan tashqari, ushbu til Avstriya boʻlinmasi hududida qoʻllanilgan imo-ishora tilidan oʻzlashgan birliklarni ham qamrab olgan boʻlishi ehtimoli bor[7].

100 yildan ortiq vaqt davomida, yaʼni 19-asrning oʻrtalaridan 29-asrning 80-yillari oʻrtalarigacha karlar taʼlimida ogʻzaki nutqqa tayanish doktrinasi hukmronlik qildi. Ushbu yondashuvga koʻra, karlar labdan oʻqishni oʻrganishlari talab etilardi. Imo-ishoralardan foydalanish taqiqlangan boʻlib, maktablarda oʻquvchilarning imo-ishora qilishiga yoʻl qoʻymaslik uchun ularning qoʻllarini bogʻlab qoʻyish holatlari ham uchrab turgan. Buning oqibatida koʻplab karlar, eshituvchi insonlar karlar muloqotiga oʻz qarashlarini majburlab oʻtkazishga urinishi natijasida imo-ishora tili kamsitilgan deb hisoblashadi.

Manbalar

  1. ↑ „Historia Instytutu Głuchoniemych: szkoły dla niesłyszących“. Instytut Głuchoniemych. 2020-yil 8-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 21-avgust.
  2. ↑ Eźlakowski, Wiktor (Spring 2020). "Grammar of Polish Sign Language as Compared to Grammar of Polish Language: Selected Themes". Sign Language Studies 20 (3): 518–532. doi:10.1353/sls.2020.0011. https://www.jstor.org/stable/26984269. Qaraldi: 12 January 2022. Polyak imo-ishora tili]]
  3. ↑ AGH. „Ustawa o języku migowym wchodzi w życie!“ (Polish). agh.edu.pl (2012-yil 23-mart). 2018-yil 28-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 27-may.
  4. ↑ „O PJM“. plm.uw.edu.pl. 2017-yil 20-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 10-oktyabr.
  5. ↑ „Zaczęli rozmawiać prawie 200 lat temu...“. naukawpolsce.pl (2016-yil 16-may). Qaraldi: 2025-yil 10-oktyabr.
  6. ↑ Stan badań nad Polskim Językiem Migowym. Polski Związek Głuchych Oddział Łódzki, 2008 — 5-bet. ISBN 978-83-920424-8-8. 
  7. ↑ „PJM w pigułce“. poradnik.oswg-wawa.edu.pl (2016-yil 15-yanvar). Qaraldi: 2025-yil 10-oktyabr.

Adabiyotlar

  • Piotr Fabian and Jarosław Francik. „Synthesis and presentation of the Polish sign language gestures.“ 1st International Conf. on Applied Mathematics and Informatics at Universities. 2001.
  • Farris, M. A. Sign language research and Polish sign language. Lingua Posnaniensis 36 (1994): 13–36.
  • Mariusz Oszust and Marian Wysocki. Polish sign language words recognition with Kinect. Human System Interaction (HSI), 2013 The 6th International Conference on. IEEE, 2013.
  • Włodarczak, Aleksandra, Agnieszka Kossowska, and Małgorzata Haładewiczygrzelak. „Understanding Loans from Standard Polish into the Polish Sign Language.“ Communication as a Life Process, Volume Two: The Holistic Paradigm in Language Sciences (2019): 73ff. Cambridge Scholars Publishing.

Havolalar

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Polyak_imo-ishora_tili" dan olindi