Pontus
Понтус-( юнонча. Понтос, Понтос "денгиз" ) — Қора денгизнинг жанубий соҳилидаги, ҳозирги Туркиянинг Шарқий Қораденгиз минтақасида жойлашган ҳудуд. Понтус номи Қора денгизнинг юнонча номидан келиб чиққан, Архаик даврда бу ҳудудни мустамлака қилган юнонлар томонидан минтақанинг ички қисмида жойлашган қирғоқлар ва тоғларга берилган ном Понтос Эуксеинос ( денгиз) деб аталган. Кейинчалик Эсхилнинг форслари (мил.авв. 472-йиллар) ва Геродотнинг Геродот тарихи (мил.авв. 440-йиллар атрофида) даврларида Понтос ( ὁ Žōнос ) соддалаштирилиб ишлатилган.
Ҳудуднинг асл номи мавжуд бўлмасада, Ксенофонтнинг "Анабасис" асарида (мил.авв. 370-йил) Қизил дарёдан шарқда жойлашган ҳудуд ( Халис ) " Эн нōнтῳ (Эн Понту) " деб номланган ва шу сабабли бу ҳудуд Понтус деб ном олган. Минтақани қамраб олган ҳудуд вақт ўтиши билан ўзгарди, лекин унинг чегараси одатда шарқдаги Колхисдан (ҳозирги Грузия ) ғарбда Пафлагониягача бўлган ҳудуд сифатида белгиланади. Эллин, Рим ва Византия даврларида Трабзон империясига қадар баъзи штатлар ва вилоятлар Понтус номини олди. Қадимги юнон мифологияси ва тарихшунослигида (Геродот ва Страбон томонидан) Понт Амазонларнинг асл ватани ҳам айнан Понтус деб ҳисобланади.
Тарихи
Понтус бронза даври сивилизацияларидан узоқда жойлашган бўлиб, уларга энг яқини Хеттлар эди. Хаттларнинг шарқдаги қўшнилари Аззи, Хаяса, Ҳурри каби давлатлар мавжудлиги сабабли минтақани назорат қилиш янада қийинлашди. Ўша пайтда минтақадан ташқаридагилар учун ягона умид минтақадаги қудратли лидер билан вақтинчалик иттифоқчи бўлиш эди. Хеттлар шимоли-шарқий ҳудудлардаги тартибсиз кўчманчиларни Кашкалар деб аташган. 2004-йилда улар ҳақида баъзи археологик топилмалар ҳам топилган[1].
Хетлар давлати қулагандан сўнг, Оссурия кенгаши Кашкалар ўз ҳудудига шу вақтгача номи номаълум бўлган мушкийлар билан бирга кириб келганлигини қайд этди.[2] Минтақага темир даврида келган юнонлар, минтақа асосан алоҳида қабилалардан иборат эканлигини аниқладилар, уларнинг номлари қуйидагича: мосхлар ( мушкилар билан боғлиқ), левкосурийлар,[3] марларлар, макронлар, мосиниклар, тибарлар,[4] Тзанлар [5] ва Чалиблар ёки чалдлар[6].
Арман тили хеттлар, оссурияликлардан кейинги қабилалар орасида қайд этилмаган. Юнон олими Геродот томонидан илгари сурилган қадимги назарияга кўра: темир даврининг дастлаабки пайтларида Фригиядан бу ҳудудга келган кўчманчилар минтақадаги сўзлашувчи тилга таъсир кўрсатган. Кейинчалик бу ҳудудга кириб келган, ҳинд-эвропа тиллари оиласига мансуб тилда сўзлашувчи юнонлар ҳам минтақа тилига таъсир кўрсатади. Мавжуд маълумотларга кўра, юнонлар бу минтақада энг қадимги ва узоқ муддатли кўчманчилардан бири бўлган. Мил.авв. ВИИИ аср давомида Понтус ҳинд-эвропа тилида сўзлашувчи бошқа қабилалар - киммерийлар учун асос бўлди. Киммерлар лидияликлар томонидан мағлубиятга учраган ва Аляттесни босиб олишлари натижасида вайрон қилинган[7].
Форс ва эллин даврига қадар ёзма манбалар йўқлиги учун дастлабки даврларда минтақадаги аҳоли қайси тилда сўзлашгани ҳақида аниқ хулоса чиқариш мумкин эмас. Баъзи манбалар шуни кўрсатадики, Понт шарқидаги Тзанларнинг авлодлари ҳисобланган лазлар томонидан сўзлашадиган картвел тиллари бу минтақада темир даврида ҳам қўлланилган[5].
Юнон колонизацияси
Тахминларга кўра, юнон савдогарларининг Понтус минтақасига биринчи саёҳатлари ва саргузаштлари мил.авв. 1000-йилларда бошланган. Бу жамоаларнинг турар жойлари мил.авв. ВИИИ асрга тўғри келади. Унинг ХВИ асрда шакллангани ва шаҳарлашуви ҳақида археологик топилмалар мавжуд. Бу маълумот Кайсериялик Эвсевийнинг мил.авв. 731- йилда Понтусдаги энг қадимги аҳоли пунктларидан бири бўлган Синопанинг асос солингани ҳақидаги ёзувига мос келади[8]. Ясоннинг қаҳрамонлик достонлари, Аргонавтларнинг Колхидага саёҳати, Гераклнинг Қора денгизга сузиб бориши, Одиссейнинг Киммерлар ўлкасида саргардон бўлиши ва Зевснинг Прометейни худоларга қарши чиққани учун Кавказ тоғларига сургун қилиши каби афсоналар юнон мустамлакачиларининг минтақадаги маҳаллий кавказ халқлари билан ўзаро муносабатларини акс эттиради. Понтус ҳақида энг қадимги ёзма ҳужжат милоддан аввалги ВИИ асрда Каряндалик Скилас томонидан ёзиб қолдирилган, ва унда минтақадаги аҳоли пунктларини тавсифловчи манбалар мавжуд[9].
Форс империясининг кенгайиши
Мил.авв. ВИ асрдан бошлаб Понтус маҳаллий юнон колониялари форсларга солиқ тўлаш шарти билан Аҳамонийлар империяси ҳимоясига ўтди. Афина саркардаси Зенофонт мил.авв. 401-400-йилларда Понтус шаҳридан ўтганида ҳеч қандай форсларга дуч келмаганлигини таъкидлаган[10].
Шимолий Анадолунинг бу қисмидаги одамлар Форс империясининг 3- ва 19-сатрапликларига тегишли эди[11]. Форслар таъсирининг чуқурлашишини милоддан аввалги ВИ асрда ғолиб бўлган форс қўмондонлари томонидан Зиледа қурилган ва форс худоларига бағишланган Анаитис, Оманес ва Анадатос ибодатхоналарида кўриш мумкин[12].
Понтус қироллиги
Понтус қироллигининг кенгайиши, Қизıлıрмакдан (Ҳалйс) шарқда содир бўлган. Мил.авв. ИВ асрда Мисиядаги Киос (ҳозирги Гемлик) шаҳрини бир аср давомида бошқарган Киослик Аризобарзан И бу шаҳарни Понтус деб атаган ва салтанатга асос солган Форс сулоласининг биринчи ҳукмдори бўлган. Киослу ИИ. Митридат эса давлатнинг охирги ҳукмдор ҳисобланади. Киослу ИИ. Митридатнинг ўғли ўзини Понтуслик Митридат И Ктистес деб атайди.
Энcйcлопаэдиа Ираниcа таъкидлаганидек, оиланинг энг машҳур аъзоси ўзини юнон сивилизациясига хайрихоҳлигини билдирган, аммо форс келиб чиқишини ҳам инкор этмаган одам эди. ВИ. Митритад Эупатор ва бошқа ўз анъаналарига содиқ қолган Митридатлар ҳарам ва амалдорларга эга бўлган, ўз фарзандларига форсча исмлар қўйган, Пасаргадда қасамёд қилган, ўзи ҳукмронлик қилган жойларга сатраплар тайинлаган ва шоҳлар шоҳи унвонини олган. Эллинистик юнон адабиётига назар ташлайдиган бўлсак, Понтусда юнон маданиятининг таъсири қирғоқ бўйидаги аҳоли пунктлари ва қирол саройидан нарига ўтмаган[13].
Александр Македонский вафотидан кейинги нотинч даврда Митридат Ктистес Александрнинг ворисларидан бири Антигонус хизматида бўлиб, бу тартибсиз даврни яхши бошқарди. Орадан кўп ўтмай, у мил.авв.302-йилда Понтус қироллигига асос солган ва ундан кейингилар мил.авв. 64-йилгача шу ном остида давлатни бошқарган. Форс салтанати қулаганда ҳам Понтус сақланиб қолди ва эллинистик дунёда ўз ривожланишини давом эттирди.
Қироллик ВИ. Митридатес Эупатор даврида энг катта чегараларга эга бўлди ва шу даврга келиб Романлилар билан уруш бошланди. Унинг ҳукмронлиги даврида Понтус давлати Каппадокияни, Битиниядан Колхидагача бўлган қирғоқ чизиғини, Пафлагония ва Кичик Арманистоннинг бир қисмини сақлаб қолди. Гарчи Кичик Арманистонни ушлаб турган бўлсада, у Арман қироли Буюк Тигран билан иттифоқ тузди ва қизи Клеопатрага уйланди[14]. Шундан сўнг римликлар Митридатлар урушида қирол Митридат ва унинг куёви Тигранни мағлуб этиб, Понтусни Рим ҳудудига қўшиб олдилар[15].
Рим вилояти даври
Мил.авв.64-йилда Понтус қироллиги Помпей томонидан босиб олингандан сўнг қиролликнинг кундалик ҳаётда кичик ўзгаришлар содир бўлган бўлса-да, шаҳарларни назорат қилувчи зодагонлар, шаҳар ва қишлоқларда яшовчи аҳоли ва Понтус номида ҳам ҳеч қандай ўзгариш бўлмаган. Аннексия қилинган қироллик ҳудудининг бир қисми Рим империясининг Битиня ҳудуди билан бирлашиб, қўш провинсия, яъни, Битиния ва Понтус провинсияларига киритилган. Бу вилоят қамраб олган ҳудуд ичида Понтика (Понтус қирғоғи), Ҳераклеа (ҳозирги Эреğли ) ва Амисос (ҳозирги Самсун ) ўртасида жойлашган[16]. Понтуснинг катта қисми эса Галатия вилояти таркибига кирди[15].
Римликлар ва ва ҳудуд тарихини Рим нуқтаи назаридан ҳикоя қилувчилар томонидан Понтус номи шу даврдан бошлаб бу ҳудуд ерлари учун якка ҳолда ишлатила бошланган. Бу ном Янги Аҳдда ҳам тез-тез ишлатилади. Қадимги қиролликнинг шарқий қисми Колхис билан бирга нисбий қироллик сифатида бошқарилган. Бу салтанатнинг охирги ҳукмдори Полемон ИИ ҳисобланади.
Милодий 62-йилда Нерон бутун минтақани Рим вилоятига айлантирди ва уни уч қисмга ажратди: ғарбда Галатия билан чегарадош "Понт Галатиcус", ўртада пойтахти Полемониум (ҳозирги Фаца) номи билан аталган "Понтус Полемониаcус" ва шарқдаги Кападокия ( Кичик Арманистон). Кейинчалик Рим императори Траян мил.авв. ИИ аср бошида у бутун Понтус вилоятини Кападокия провинсияси таркибига киритди[15]. Милодий 287-йилда Готлар томонидан Трабзоннинг талон-тарож қилинишига жавобан Рим императори Диоклетиан минтақани кичикроқ қисмларга бўлиб, ўз бошқарувини осонлаштиришни мақсад қилади.[5].
Мил.авв. 295-йилда Диоклетианнинг провинсияни қайта ташкил қилиши билан Понтия ҳудуди Понитcа Диоэcесис ичида уч кичик мустақил қисмларга бўлинди[5]:
- Понтус Галатиа: У Диоспонтус деб ҳам аталган ва кейинчалик Буюк Константин онасининг хотирасига унинг номи Ҳеленопонтусга ўзгартирган. Унинг маркази - Амисос (ҳозирги Самсун). Синоп, Амася, Андрес, Ибора (бугунги Иверион) ва Зиле ҳам ушбу ҳудудга киритилган шаҳарлар қаторига киради.
- Понтус Полемониаcус: Унинг маркази Полемониум (ҳозирги Фаца). Неокайсеря (ҳозирги Никсари), Аргирополис (ҳозирги Гумушҳане), Комана ва Керасус (ҳозирги Гиресун) бу бўлимга кирган шаҳарлар ҳисобланади.
- Понтик Кападокия: Унинг маркази Трабзон бўлиб, Атане (ҳозирги Пазар) ва Ризе каби кичик порт шаҳарларини ўз ичига олади. Бу қисм Колхисгача чўзилган.
Византия давлати
Византия императори Юстиниан 536-йилда минтақани қайта ташкил қилади:
- Понтус Полемониакус бўлиниб, ғарбий қисми (Фаца ва Никсар) Ҳеленопонтга, Комана қисми эса янги Эрменистан<б ид="мwАҚс">ИИ га берилган.</б> У <б ид="мwАҚс">Арманистон</б> вилоятига, қолган қисми эса (Трабзон ва Гиресун) пойтахти Юстиниянополис бўлган <б ид="мwАҚ0">Биринчи Буюк Арманистон</б> вилояти таркибига кирди[5].
- Ҳеленопонтус, Фаца, Никсар ва Зиле Эрменистан ИИ таркибига киради. Маҳаллий администраторнинг даражаси Модератор сифатида белгиланади.
- Папҳлагониа Ҳонориасни ўз ичига олган ва Праэтор ҳукмронлиги остида қолган.
Византия империясининг дастлабки даврида Трабзон маданият ва илм-фан марказига айланди. ВИИ асрда бу ерга Константинопол (ҳозирги Истанбул)дан Тихик исмли шахс ўқитувчилик мактабини очиш учун келган. Унинг шогирдларидан бири илк арман олимларидан бири бўлган Ширакли шаҳридан Ананя эди[17].
Византия империяси ҳукмронлиги остида Понтус Арманистон билан боғлиқ эди. Энг ғарбдаги Папҳлагониа минтақаси Букеллариан билан боғлиқ. Кейинги даврларда бу кенг ҳудудлар бўлиниб, кичиклаштирилди. Х асрдан бошлаб Понтус Габрадес оиласи томонидан бошқариладиган Калдя[17] ва Кёлн ҳудудларига бўлинган. ВИИИ асрдан салжуқийларнинг 1070-1080 йиллари Анадолуга босқинларигача минтақада тинчлик даври бўлган. Алексиос И Комненос томонидан минтақада тартиб ўрнатилгач, минтақа Трабзонлик Габрас оиласи каби автоном ҳукмдорлар томонидан бошқарилади.
Минтақада қурилган қирғоқ қалъалари тармоғи туфайли ХИ-ХВ асрлар давомида ҳарбий жиҳатдан яхши ҳимояланган[18].
Трабзон империяси
1204-йилда Тўртинчи салиб юриши пайтида Константинопол йўқолганидан сўнг, Комненияликлар сулоласи ҳукмронлиги остида Трабзон империяси ўрнатилди ва Понтусда ҳукмронлик ўрнатди. Трабзон империяси, минтақанинг геосиёсий изоляцияси ва дипломатик курашлар билан Баъзан грузин, баъзан эса турк ҳукмдорлари томонидан бошқарилган ва 1453-йилда Константинопол Усмонлилар империяси томонидан забт этилгунга қадар ўз ҳукмронлигини давом эттирган. Трабзон империяси Комненлар сулоласи даврида маданий марказга айланди[19].
Усмонлилар ҳукмронлиги даври
Трабзоннинг Усмонлилар томонидан босиб олингандан сўнг,Понт юнонлари ХВИИ асрдан бошлаб мусулмон бўла бошлади. 1920-йилларгача бу ҳудудда (Трабзондан Карсгача) аҳолининг 25%ини насроний юнон аҳолиси ташкил этган ва 1990-йилларгача Грузия ва Арманистон ҳудудларида ўз маданияти ва тилини сақлаб қолишда давом этган[20]. Кром, Имера, Ливидя, Пирди, Алитинос, Моҳора ва Лигости қишлоқларида яшовчи, сони 12 мингдан 15 минг кишигача бўлган Кромли номли яширин насроний юнон жамияти аниқланган[21]. Оф водийсидаги исломлашган юнонларнинг аксарияти қадимги юнон тилига хос бўлган ўз она тилларида, офит лаҳжасида гаплашган.
Понтус Республикаси
Понтус Республикаси-(юн. Дēмокрадиа тиос нанос, Димоктратия Ту Понту ) — Қора денгизнинг жанубий қисмида жойлашган Понтус юнон давлатидир. У қамраб олган ҳудуд бугунги Туркиянинг Қора денгиз минтақасини ўз ичига олган деб тахмин қилинган. Ушбу давлатни барпо этиш 1919-йилда Париж тинчлик конференсиясида таклиф қилинган, лекин Элефтериос Венизелос минтақадаги тартибсизллик ва Вилсон тамойиллари нуқтаи назаридан минтақадаги арманлар билан зиддиятга кирмаслик учун ўз розилигини билдирган. Давлатнинг мавжудлиги шубҳа остида эмас эди ва минтақадаги Понтиc юнонлари қириб ташланди. 1922-йилдан сўнг “Аҳоли алмашинуви” номи билан Юнонистон давлати билан ўзаро давлат масаласи сифатида қабул қилинди.
Бугунги кунда
Бугунги кунда ушбу минтақани ўз ичига олган ва 22 вилоятдан иборат Қора денгиз минтақаси Туркиянинг географик минтақаларидан бири ҳисобланади.
Дин
Янги Аҳдда бир неча бор таъкидланганидек, Понтнинг туб аҳолиси биринчи насроний жамоаларидан иборат эди. Ҳаворийларнинг фаолияти давомида бу жамоалар Ҳосил байрамларида Қуддусда бўлганлиги айтилади.[22] Ҳаворийлар у Коринфда рафиқаси Прискилла билан чодирда яшовчи Понтиялик яҳудий чодир тикувчи Акила ва уларнинг насронийликни қабул қилгани ҳақида гапиради[23]. Ҳаворий Бутрус ўз мактубида Понтияликларни "танланганлар" деб атайди[24].
Никеа Биринчи даврида Трабзоннинг ўз епископи бор эди. Требизонд епископи Поти Метрополитанига бўйсунган. ИХ асрда Трабзон Лазика Метрополитени бўлди[6].
Таниқли Понтияликлар
- Синоплик Диоген (милоддан аввалги 408-323 йиллар), синоплик юнон файласуфи, киник фалсафасининг асосчиларидан бири.
- Страбон (милоддан аввалги 64-милоддан аввалги 24-йил атрофида), Амасиялик юнон тарихчиси,географи ва файласуфи.
Шунингдек қаранг
- Юнон Қрими
- Катта Арманистон
Манбалар
- ↑ Рогер Маттҳеwс (Деcембер 2004). "Ландсcапес оф Террор анд Cонтрол: Империал Импаcц ин Папҳлагониа". Неар Эастерн Арчаэологй. 67 (4): 200–211.
- ↑ Реcордс оф Тиглатҳ-Пилесер И апуд Тҳе Cамбридге Анcиэнт Ҳисторй, 1975 — 417ф-бет. , 420.
- ↑ „Меер, Гесчичте д. Кöнигр. Понтос (Леипзиг: 1879)“. 2 майıс 2011да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 17 оcак 2020.
- ↑ Ҳеwсен, Роберт Ҳ. (2009). "Арменианс он тҳе Блаcк Сеа: Тҳе Провинcе оф Требизонд". Ин Ричард Г. Ҳованнисиан (эд.). Армениан Понтус: Тҳе Требизонд-Блаcк Сеа Cоммунитиэс. Cоста Меса, CА: Мазда Публишерс, Инc. пп. 40 ф. ИСБН 1-56859-155-1.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Ҳеwсен, 43.
- ↑ 6,0 6,1 Ҳеwсен, 46.
- ↑ Кристенсен, Анне Катрине Гаде (1988). Wҳо wере тҳе Cиммерианс, анд wҳере дид тҳей cоме фром?: Саргон ИИ, анд тҳе Cиммерианс, анд Руса И. Cопенҳаген Денмарк: Тҳе Роял Даниш Аcадемй оф Сcиэнcе анд Леттерс.
- ↑ Ҳеwсен, 39 ф.
- ↑ Ҳеwсен, 39.
- ↑ Ҳеwсен, 40.
- ↑ Ҳеродотус 3.90-94.
- ↑ Страбо 11.8.4 C512; 12.3.37 C559.
- ↑ элеcтриcпулп.cом. "ПОНТУС – Энcйcлопаэдиа Ираниcа". www.ираниcаонлине.орг.
- ↑ Ҳеwсен, 41 ф.
- ↑ 15,0 15,1 15,2 Ҳеwсен, 42.
- ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намед:1 - ↑ 17,0 17,1 Ҳеwсен, 47.
- ↑ Роберт W. Эдwардс, “Тҳе Гаррисон Форц оф тҳе Понтос: А Cасе фор тҳе Диффусион оф тҳе Армениан Парадигм,” Ревуэ дес Éтудес Армéниэннес 19, 1985, пп.181-284, плс.1-51б.
- ↑ Ҳеwсен, 48 ф.
- ↑ Пентзопоулос, Димитри. Тҳе Балкан эхчанге оф миноритиэс анд иц импаcт он Греэcе. C. Ҳурст & Cо. Публишерс, 2002 — 29-30-бет. ИСБН 978-1-85065-702-6. Қаралди: 20 оcак 2020.
- ↑ Ҳеwсен, 54.
- ↑ „İнcил: аcт 2“. инcил.инфо. 25 нисан 2020да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 13 аğустос 2021.
- ↑ „İнcил: аcт 18“. инcил.инфо. 25 нисан 2020да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 13 аğустос 2021.
- ↑ „İнcил: пе1 1“. инcил.инфо. 25 нисан 2020да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 13 аğустос 2021.