Porfiriya
Порфирия ёки порфирин касаллиги (юнонча: πορφύρος - “қизил; бинафша ранг "), пигмент алмашинувининг ирсий бузилиши бо'либ, қон ва то'қималарда порфиринларнинг ко'пайиши , сийдик ва нажас билан ажралиб чиқади. Фотодерматоз, гемолитик инқирозлар, ошқозон-ичак ва нерв системасининг бузллиш касалликларда намоён бо'лади.[1]
Таснифлаш
Порфирин касаллигини метаболизмнинг "хатолари" намоён бо'ладиган гемоглобин синтезининг асосий жойларига мувофиқ таснифланади. Бирламчи бузилиш жигарда (порпҳйриа ҳепатиcа) ёки суяк илигида (порпҳйриа эрйтҳропоиэтиcа) пайдо бо'лиши мумкин.
1. Жигар порфирияси:
- аминолевулин кислотаси дегидратазаси етишмовчилиги туфайли порфирия;
- о'ткир порфирия;
- ирсий копропорфирия;
- вариэгатли (инглизча вариэгатед -ранг-баранг, дог'ли) порфирия;
- кечикувчи тери порфирияси.
2. Эритропоэтик порфириялар:
- туг'ма эритропоэтик порфирия (Гунтер касаллиги);
- эритропоэтик протопорфирия.[2][2]
Касалликнинг клиник кечишига ко'ра порфириялар ко'пинча икки турга бо'линади: порфириянинг о'ткир шакллари ва асосан терининг шикастланиши билан юзага келадиган шакллар.
Гемоглобиннинг оқсил бо'лмаган қисми - гем синтезланмайди, лекин унинг синтезининг оралиқ маҳсулотлари - порфириногенлар то'планади. Ёруг'ликда улар порфиринларга айланади, улар атмосфера кислороди билан о'заро та'сирлашганда тери ҳужайраларига зарар этказадиган фаол радикалларни ҳосил қилади. Тери жигарранг тус ола бошлайди, ингичка бо'лади ва қуёш нури та'сиридан ёрилиб кетади, шунинг учун вақт о'тиши билан беморларнинг териси чандиқлар ва яралар билан қопланади. Яралар ва яллиг'ланиш бурун ва қулоқларга зарар этказади, уларни деформация қилади.Беморлар қуёш нурида чидаб бо'лмас о'г'риқларни келтириб чиқаради.Суяк илиги трансплантацияси Гунтер касаллигидан азият чекадиганларга ёрдам беради.
Эпидемиология
Порфирия шимолий Европада ко'проқ учрайди, бу ерда уларнинг тарқалиши 100 000 аҳолига 7-12 ҳолатни ташкил қилади. Тегишли генетик нуқсонларнинг асимптоматик ташилиши 1000 кишидан 1 тасида учрайди[3].
Этиологияси ва патогенези
Порфириялар аутосома-доминант тарзда мерос бо'либ, аутосома-рецессив тарзда мерос бо'либ қолган туг'ма эритропоэтик порфирия (Гюнтер касаллиги) бундан мустасно[3].
О'ткир порфирия ко'пинча балог'ат даврида аёлларда ривожланади; ҳуружлар ҳайз ко'риш бошланиши билан бог'лиқ[3].О'ткир жигар порфирияларида клиник ко'ринишларнинг патогенези автоном асаб тизимининг иштироки билан бог'лиқ. Порфирияда терининг шикастланиши терида порфиринларнинг то'планиши туфайли қуёш нурланишига сезгирликнинг ошиши билан бог'лиқ. Қуёш нурига та'сир қилиш базал мембрана ҳужайраларига зарар этказадиган метаболитларнинг шаклланишига олиб келади[3].
Клиник курс
Жигар порфирияларининг энг кенг тарқалган белгилари қорин ог'риг'и (беморларнинг 90% да), қусиш ва ич қотиши (50-80% ҳолларда) билан кечади. Иккинчиси ичак ҳаракатининг бузилиши ва қон томир қисилиши билан бог'лиқ.Тахикардия, қондаги катеколаминлар миқдори ортиши туфайли, о'ткир ҳужум пайтида беморларнинг 30-80% да учрайди. О'ткир ҳужумларнинг 40-80 фоизида қон босимининг ошиши кузатилади.Орқа ог'риг'и (беморларнинг 60 фоизида), прогрессив заифлик (беморларнинг 40-90 фоизида), терининг сезгирлигининг бузилиши - полиневопатиянинг намоён бо'лиши.Энсефалопатия, эпилептиформ тутилишлар, ақлий заифлашув, галлюцинациялар, психоз (40-55% ҳолларда) МНС шикастланишининг белгиларидир.
Юз ва қо'лларда гиперпигментация ва склеродермага о'хшаш о'згаришлар юзага келади. Қуёш нурлари та'сирида терида эрозия, пуфакчалар, чуқур ёриқлар пайдо бо'лиши мумкин.
Ҳуружлар пайтида сийдикнинг о'зига хос бо'ялиши (пуштидан қизил-жигарранггача) характерлидир. Ранг бериш қуёш нури та'сирида кучаяди[3].
Ташхис ва дифференциал диагностика[3]
О'ткир порфирия қориннинг о'ткир ог'риг'и, ақлий бузилишлари, периферик нейропатия ва одатдаги сийдик о'згаришлари бо'лган ҳар қандай беморда шубҳаланиши керак. Ташхисни тасдиқлаш учун махсус текширув о'тказиш керак, жумладан, сийдикда порфобилиноген (порфирия билан, унинг миқдори ортади). Сурункали буйрак этишмовчилигида, гемодиализда бо'лган токсикоген, дори воситаси ёки алюминий (алюминийдан тозаланмаган диализ суюқлиги билан) шартли шакллари бо'лган беморларда о'ткир жигар копропорфириясини фототоксик буйрак псевдопорфириясидан фарқлаш керак. Жигар порфирияси сурункалироқдир.
О'ткир порфирия, шунингдек, қо'рг'ошин билан заҳарланиш билан токсик полиневритдан, гриппдан кейинги юқумли-аллергик Гуиллаин-Барре синдроми билан, шунингдек, дифтерия полиневопатияси билан ажралиб туради.Шуни ҳам унутмаслик керакки, сурункали гепатит аста-секин сироз ва тери порфириясига айланиши мумкин (эпидемиологик анамнезнинг аҳамияти ва шифокорни фотосенсибилизация реаксиялари ҳақида о'з вақтида огоҳлантириш).
Тери порфирияларини истисно қилиш учун эритроцитлар, сийдик ва нажасдаги порфиринларнинг таркиби аниқланади, порфиринларнинг со'рилиш спектри спектроскопия ёрдамида баҳоланади.
Даволаш
Порфириянинг жигар шаклларини даволаш
Аёлларда қо'зг'атувчи омилнинг та'сирини истисно қилади - гормонал дориларни буюриш орқали ҳайз ко'ришни то'хтади. Жигар порфирияси билан гепатопротекторлар холестирамин, коллесиптол буюрилади;
Эритропоэтик порфирияларни даволаш
Ичакда порфиринларнинг со'рилишини то'хтатиш учун фаоллаштирилган ко'мир кунига 3 марта 60 г дан буюрилади ва о'з эритропоэзини бостириш учун эритроцитлар массасининг ортиқча миқдорини қуйиш амалга оширилади. Ҳаддан ташқари темир комплексли дорилар (дефероксамин) ёрдамида чиқарилади.
Тарих
1998-йилда Инглиз нашриёти Бантам Пресс "Пурпле Мйстерй: Генс, Маднесс анд тҳе Роял Ҳоусес оф Эуропе" (ЖCГ Роҳл, МЖ Wаррен ва Д. Ҳунт) китобини нашр этди. Ж. Роҳл (тарихчи), М. Уоррен (биокимёгар) ва Д. Хант, қироллик сулолаларининг генеалогик лабиринтида порфирия ролини о'рганган. Англия қироли Жорж ИИИ о'ткир интервалгача порфириядан азият чекди, аммо кейинроқ қирол терисининг қуёш нурига сезгирлиги ошиши белгилари аниқланганда, ранг-баранг порфирия ташхиси аниқланди.
Марк Фалкиркнинг қонхо'рлар ҳақидаги китобидан: "...порфирия", унинг белгилари бузилиш, терининг оқариши. Кейин тери юпқалашиб, чирий бошлайди, яра ва чандиқлар билан қопланади, милкларнинг шиллиқ қавати ва лабларнинг ички қисми ёрилиб, қон кета бошлайди ва тишларнинг илдизларини очади. Ко'п асрлар давомида ушбу касалликка чалинган беморларни қонхо'рлар билан адаштирдилар,уларни қийноққа солишган ва қатл этилган.[4]
Манбалар
- ↑ ҳттп://спипорз.ру/порфирия/что-такоэ-порфирия/
- ↑ 2,0 2,1 ҳттпс://www.медиcина.ру/пациэнтам/заболеванижа/порфирия/
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Внутренние болезни: Учебник. В 2 т., 2-е издание, исправленное и дополненное, М.: ГЭОТАР-Медиа, 2010. ИСБН 978-5-9704-1419-4.
- ↑ ҳттпс://русфонд.ру/раре-дисеасес/001
Ҳаволалар
- [1]
- Порфирия - Россия Тиббиёт фанлари академиясининг Гематологик тадқиқот маркази
- Порфирия - о'рганиш тарихи
- "Беморлар ва беморлар ташкилотлари бирлашмаси" ногиронларнинг минтақалараро хайрия жамоат ташкилоти - зарурий даволанишни ко'рсатишдан бош тортган тақдирда, беморлар ва шифокорларга маслаҳат ва / ёки ҳуқуқий ёрдам ёзма аризаси орқали ко'рсатилади. ташкилот веб-сайти. Архивная копия -да архивланган
- Гунтер касаллиги Архивная копия