Ziyosfera

Poykend jangi

Пойкенд жанги — 729 йилда Туркаш хоқонлиги ва унинг сўғд иттифоқчилари қўшинлари билан Умавийлар халифалиги қўшинлари ўртасида Бухоро яқинидаги Пойкенд шаҳрида бўлиб ўтган жангдир. 728-йилда туркашлар кўмагида Окс дарёси бўйлаб сўғд шаҳзодалари катта қўзғолон кўтарди. Араб қўшини Хуросон ҳокими Ашрас ибн Абдуллоҳ ас-Суламий бошчилигида уни бостириш учун юриш қилди. Бухорога ҳужум пайтида у туркашлар томонидан ўраб олинган ва сувдан узиб қўйилади. Араблар учун жуда муваффақияциз бўлган бир қатор тўқнашувлар содир бўлади ва уларнинг қўшини тўлиқ мағлуб бўлишларига оз қолади, лекин охир-оқибат, ал-Ҳорис ибн Сурайж ва Қатан ибн Қутайба бошчилигидаги авангарднинг ҳаракатлари туфайли араблар қуршовни ёриб ўтиб, Бухорога етиб келди ва шаҳарни қамалга олди.

Пойкенд жанги
Мовароуннаҳр ВИИИ-асрда

Саналар 729
Уруш ери Пойкенд ва Бухоро (ҳозирги О'збекистон)
Натижа арабларнинг г'алабаси
Қўмондонлар
Ашрас ибн Абдуллоҳ ас-Суламий Сулук
Кучлар
Умавийлар халифалиги Туркаш хоқонлиги

Уруш фони

Мовароуннаҳр вилояти (араб. „Мавераннаҳр“) ВИИ аср ўрталарида араблар Форс ва Хуросонни истило қилгандан сўнг халифа ал-Волид И даврида (705-715) умавийлар саркардаси Қутайба ибн Муслим томонидан босиб олинган[1]. Аммо маҳаллий эрон ва туркий аҳоли ва автоном маҳаллий ҳукмдорларнинг содиқлиги шубҳа остида бўлиб қолади. 719-йилда маҳаллий ҳокимлар хитойлар ва Туркаш хоқонлигидан халифаликка қарши ҳарбий ёрдам сўрайдилар[2] . 720 йилда туркашлар минтақадаги мусулмонларга қарши қатор ҳужумлар уюштирдилар. Фарғона водийси устидан назорат йўқолган бўлса-да, аста-секин умавийлар ҳокимлари тартибсизликларни бостириш ва маҳаллийлаштиришга муваффақ бўладилар[1]. 724-йилда Умавийлар ҳокими Муслим ибн Саид ал-Килобий ва унинг қўшини Фарғона водийсини ўз қўлларига қайтаришга уриниб, туркашлардан оғир мағлубиятга учрайдилар („Чанқоқлик куни“). Бу мағлубият арабларни мудофаага ўтишга ундайди[1].

Жанг

Мавороуннаҳрда инқирозга юз тутган халифа Ҳишом ибн Абдул-Малик (723-743) кескин чоралар кўрди: Хуросон алоҳида вилоятга бўлиниб, бошқарув тажрибали лашкарбоши Ашрас ибн Абдуллоҳ ас-Суламий[1] зиммасига юклатилди. Ўзидан олдинги халифа Асад ибн Абдуллоҳ ал-Қасрий сингари, у солиқ тизимини қайта кўриб чиқиш орқали маҳаллий араб ва араб бўлмаган аҳолининг садоқатини қозонишга ҳаракат қилади. Бироқ кўп ўтмай, бу сиёсат ўзгартириб — балки халифанинг босими туфайли — ва Ҳишом томонидан юборилган солиқчиларнинг тўламайдиганларга нисбатан қўллаган шафқациз чоралари, айниқса, эронлик ва маҳаллий зодагонлар орасида Окс (Амударё) дарёсида умумий қўзғолонга олиб келди. Кейинчалик қўзғолончилар арабларга қарши қўшинни шахсан бошқарган Туркаш хоқон Сулукдан ёрдам сўраб мурожаат қилганлиги сабабли, унинг араблар учун хавфи сезиларли даражада ошади[3]. Бу вақтга келиб, бутун Мавороуннаҳрда араблар қўлида фақат Самарқанд ва Зарафшон дарёси бўйидаги иккита қалъа — Қамаржа ва Дабусия қолган эди[1].

Туркашларга қаршилик кўрсатиш учун Ашрас Хуросон ҳудудида Умавийларнинг яхши тайёргарлик кўрган қўшинини тўплади ва уларни Амударё бўйидаги Амулга йўналтиради. Мавороуннаҳрда Қутайба ибн Муслимнинг ўғли Қатан қўмондонлиги остидаги авангард қўшин дарё бўйлаб олиб ўтиб, мустаҳкам қароргоҳ қуради, бироқ сўғд-туркаш қўшини келиши туфайли келиш ҳудудини қатъий тўсиб қўйди[4]. Араб қўшинларининг фақат кичик бир қисми дарёнинг нариги томонида ўтади. Қатан кучлари аслида туркашлар томонидан номаълум қамалга олинган эди. Кўчманчилар отрядлари кичик отрядларда Амударёдан ўтади[5]. Ашрас ўз отлиқлари қўмондонлигини Табит Кутнага топширади, у босқинчиларни енгиб, қўшинини Амулга олиб боришга муваффақ бўлди. Туркаш қўшинлари дарёдан ўтиб, босқинчиларга Окс[6] орқали хавфсиз жойга қочиб кетишга имкон беради. Ниҳоят, Ашрас ўз қўшинларини дарёдан ўтказиб, Қатан билан хабарлашиб, Бухорога ҳужум бошлайди. Араблар туркашларнинг ҳужумларига қарши курашиб, Бухородан 30км жанубда жойлашган Пойкент савдо шаҳрига етиб боришга ҳаракат қилдилар. Ўз қўшинлари шаҳарда қароргоҳ қургандан сўнг, туркашлар ва сўғдлар воҳани тўсиб, арабларни сувсиз қолдиришади[6] .

Қўшин сув танқислиги остида қолган араб қўшини Пойкентни тарк этиб, Бухоро томон йўл олади. Олдинда Қатан ўз қўшини билан эди. 6000 га яқин араб хос қўшинига туркаш ва сўғдлар ҳужум қилганда, улар қўшиннинг асосий қисмини йўқотишганди. Ашрас ва Қатан икки кундан кейин яна учрашгунча бир-бирларини ўлик деб ўйлашди. Шу пайтгача арабларга содиқ қолган Самарқанд ҳукмдори Гурек энди туркашлар томонига ўтади. Чанқоқликдан чарчаган араб авангардлари атиги 700 киши ҳалок бўлган бўлса-да, ўзини мағлуб бўлгандек ҳис этади. Шу ўринда, ат-Табарийнинг ёзишича, кейинчалик Хуросонда қўзғолон кўтарган Бану Тамим ал-Ҳорис ибн Сурайж арабларни „чанқаб ўлгандан кўра, қилич билан ўлдириш улуғроқдир“ деган ҳайқириқ билан илҳомлантирган[7] . Унинг даъватидан руҳланган Тамим ва Қайс қабилаларининг ал-Ҳорис ва Қатан қўмондонлигидаги отлиқ қўшинлари туркаш сафларини ёриб ўтиб, сув манбаларига етиб бориши Ашраснинг Бухорога ҳужумини давом эттиришига имкон яратган[6] .

Асоратлар

Пойкент атрофидаги қатор жанглардан сўнг туркашлар шимолга Самарқандга чекиниб, Қамаржа қалъасига ҳужум қиладилар, Ашрас эса ўз қўшинлари билан Бухорони қамал қилиб, унда қишлайди[1]. Аммо халифалик ва хоқонлик ўртасидаги урушлар тўхтамайди ва арабларнинг мавқеи беқарор бўлиб қолади: 730 йил бошида Ашраснинг янги тайинланган вориси Жунайд ибн Абдурраҳмон ал-Муррий ўз мавқеини мустаҳкамлашга киришади. Бухоро воҳасида бўлган етти минг отлиқ қўшин билан Амуладан чиқиб кетишга мажбур бўлишади. Йўлда туркашлар ҳужумига учраб, араб қўшинларини амалда йўқ қилишади[1]. Бухоро Ашрас ёки Жунайд қўл остида араблар томонидан босиб олинган бўлса-да, кейинги йили иккинчи араб қўшиниТахтақорача довони жангида йўқотишлар қилди ва бу арабларни Маворауннаҳрда қолган мулкларини назорат қилишдан маҳрум қилди[1]. Араблар 739-741 йилларгача ўз мавқеларини тиклай олмадилар, токи волий Наср ибн Сайёр хоқонликнинг заифлашганидан фойдаланиб, Самарқандгача бўлган ерларни халифаликка қайтармагунча[2] араблар мавқеи суст бўлиб қолган.

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 Бланкиншип 1994; Гибб 1923.
  2. ↑ 2,0 2,1 Бланкиншип 1994.
  3. ↑ Тҳе Ҳисторй оф ал-Ṭабарī, Волуме ХХВ: Тҳе Энд оф Эхпансион: Тҳе Cалипҳате оф Ҳишāм, А.Д. 724–738/А.Ҳ. 105–120. — Албанй, Неw Ёрк : Стате Университй оф Неw Ёрк Пресс, 1989. — ИСБН 978-0-88706-569-9.. 
  4. ↑ Тҳе Энд оф тҳе Жиҳâд Стате: Тҳе Реигн оф Ҳишāм ибн ʻАбд ал-Малик анд тҳе Cоллапсе оф тҳе Умайядс. — Албанй, Н.Й.: Стате Университй оф Неw Ёрк Пресс, 1994. — 410 п. — (СУНЙ Сериэс оф Медиэвал Миддле Эаст Ҳисторй). — ИСБН 978-0-7914-1827-7. 
  5. ↑ Гибб Ҳ.А.Р. Тҳе Араб Cонқуэсц ин Cентрал Асиа. — Андоза:Л.: Роял Асиатиc Соcиэтй, 1923. — 102 п.. 
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 ал-Табари 1989; Гибб 1923.
  7. ↑ ал-Табари 1989. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Poykend_jangi" dan olindi