Иля Мечников, Лаcтобаcиллус тадқиқотчиси

Пробиотиклар – бу жонли микроорганизмлар бўлиб, улар организмга етарли миқдорда юборилганда катта фойда келтиради. Бошқа таърифга кўра, булар терапевтик мақсадларда ишлатиладиган микроорганизмлар, шунингдек, тирик микрокултураларни ўз ичига олган озиқ-овқат маҳсулотлари ва биологик актив моддалардир.

Умумий хусусиятлари

ГОСТ Р 56139-2014 га кўра, асосий пробиотик микроорганизмларга лактобакте, риялар (Лаcтобаcиллус), бифидобактериялар (Бифидобактериялар), пропион кислотаси бактериялари (Пропионибаcтериум), Стрептоcоccус тҳермопҳилус бактерияси[1] киради.

Кўп пробиотиклар (лекин ҳаммаси эмас) сут кислотаси бактериялари гуруҳига киради[2]. Пробиотиклар сифатида кўпинча Лаcтобаcиллус ва Бифидобаcтериум авлодининг турлари қўлланади, лекин баъзи спора ҳосил қилувчи бактериялар, хусусан, Баcиллус жинсидан[2], Э. cоли ва хамиртуруш Cлостридиум бутйриcум (Европа Иттифоқида озиқ-овқат маҳсулоти сифатида рўйхатга олинган)[2]. 2011-йил ҳолатига кўра, пробиётикларни қабул қилишда касалликнинг олдини олиш ёки соғлиғини яхшилаш учун ҳеч қандай илмий далил йўқ. Дисбактериозда пробиётикларнинг юқори самарадорлиги ҳақидаги баёнотлар кўп ҳолларда далилларга асосланган тиббиёт тамойилларига эмас, балки субектив баҳолашга асосланади. Дисбактериозда пробиётикларни қўллаш кўпинча фойдасиздир. Бактерияларни ўз ичига олган оғиз орқали юбориладиган препаратлар сўлак, меъда хлорид кислотаси, сафро, ошқозон ости бези ва ичак шарбатлари томонидан салбий таъсир кўрсатади. Бундан ташқари, оғиз орқали кирадиган пробиотик препаратлари таркибидаги микроорганизмлар, ичакка етганда, доимо мавжуд бўлган микрофлора томонидан муқаррар равишда рад этилади. Махсус пробиотиклар кам тадқиқ қилинади: тадқиқотчилар жонли бактериялар штаммларини ишлатганда ҳам, коктейлнинг таркиби лабораториядан лабораторияга катта фарқ қилади. Ҳатто бактериал ўсиш синдромида ҳам пробиётикларнинг самарадорлиги шубҳали ва ишончли далиллар йўқ, бундан ташқари, пробиётикларни қабул қилиш ингичка ичакда пробиотик микроорганизмларнинг ятрогеник кўпайишига олиб келиши мумкин, баъзи пробиотик микроорганизмларга эса оппортунистик сабаб бўлиши мумкин. инфекциялар, отоиммüн касалликларнинг кўпайиши, генетик касалликлар, саратон ва бошқа сурункали касалликлар билан боғлиқ сигнал йўлларини фаоллаштириш билан. Пробиотикларнинг кўлами етарли даражада тартибга солинмаган, улардан фармацевтика компаниялари фойдаланиши мумкин[3][4]. Пробиотикларнинг терапевтик таъсири тўғрисидаги қарама-қарши ҳисоботларга қарамасдан, уларнинг самарадорлигининг энг кучли далиллари ичак фаолиятини яхшилаш ва иммунитет тизимини ошириш учун пробиотиклардан фойдаланишдан келиб чиқади[5][6]. Пробиётиклар жигар энсефалопатияси[7] билан оғриган беморлар учун муқобил терапия ва даволаш варианти сифатида кўриб чиқилган, чунки, пробиётикларнинг холестерин даражасини пасайтиришга таъсири ҳақида далиллар мавжуд[8][9]. Сут кислотаси бактериялари, шу жумладан, ферментацияси минг йиллар давомида озиқ-овқат маҳсулотларини сақлаш учун ишлатилган, масалан, Лаcтобаcиллус ферментация агенти сифатида ҳаракат қилиши ва қўшимча равишда соғликка фойдали таъсир кўрсатиши мумкин. Аммо „пробиотик“ атамаси фақат инсоннинг назорат остида бўлган клиник синовларида соғлиғига ижобий таъсир кўрсатган жонли микроблар учун ишлатилиши керак, „ферментация“ эса қишлоқ хўжалиги хом ашёсининг сақланишини англатади[2].

Пробиотиклар дорихоналарда кенг ассортиментда мавжуддир, булар[2]:

  • озуқавий қўшимчалар (таблеткалар, капсулалар ёки кукунлар, одатда музлатилган қуритилган бактериялар билан);
  • „табиий соғлом овқатлар“ (пробиётик озиқ-овқатларнинг ушбу тоифаси Канадага хосдир);
  • рецепциз дори воситалари;
  • рецепт бўйича дорилар.

Кашфиёт тарихи

ХХ асрнинг бошларида Нобел мукофоти совриндори Иля Мечников сут кислотаси бактерияси (ЛАБ) саломатликка фойдали таъсир кўрсатади ва узоқ умр кўришга ёрдам беради, деган фикрни илгари сурди. У ичак микрофлорасини ўзгартириш ва протеолитик микробларни фойдали микроблар билан алмаштириш орқали қаришни келтириб чиқарадиган „ичак автоинтоксикацияси“ ни камайтиришни таклиф қилди. У ферментланган сут маҳсулотлари билан диетани ишлаб чиқди. 1917-йилда немис олими Алфред Ниссле Эсчеричиа cоли нинг патоген бўлмаган штаммини ажратиб олди. Эсчеричиа cоли Ниссле 1917 деб номланган ушбу штамм сут кислотаси бўлмаган пробиётик бактерияга мисолдир. Пастер институти ходими Анри Тиссиэр биринчи бўлиб Бифидобактерияни ажратиб олди ва бу бактерия диарея қўзғатувчи протеолитик бактериялар ўрнини босиши мумкин, деб тахмин қилди. Япониялик шифокор Минору Широта диарея билан курашиш учун Широта Лаcтобаcиллус cасеи штаммини ажратиб олди ва бу штамм билан пробиотик маҳсулот 1935-йилдан бери ишлаб чиқарилмоқда[2]. Пробиотиклар бошқа микроорганизмларнинг ўсишини рағбатлантирадиган микробиал омиллар сифатида таърифланган. Рой Фуллер пробиётикларнинг ҳозирги таърифини таклиф қилди: „Ичак микробиал мувозанатини яхшилаш орқали уй ҳайвонига фойдали таъсир кўрсатадиган жонли микробиал озуқа қўшимчаси“[10]. Дастлаб, „пробиотик“ атамаси бошқа микроорганизмларга таъсир қилувчи микроорганизмларни назарда тутган[11]. Пробиотиклар тушунчаси мавжуд бўлиб, у бир микроорганизм томонидан ажралиб чиқадиган моддалар бошқа микроорганизмнинг ўсишини рағбатлантиради деган тушунчани ўз ичига олади. Паркер атамани ишлатган[12], бу концепцияни „Ичакдаги микробиал мувозанатга ҳисса қўшиш орқали мезбон ҳайвонга фойдали таъсир кўрсатадиган организмлар ва моддалар“ деб таърифлаган. Бундан ташқари, Фуллер мавжуд атаманинг аниқроқ тавсифини берди[10]. Фуллер пробиотикларни „ичак микробиал мувозанатини яхшилаш орқали уй ҳайвонига фойдали таъсир кўрсатадиган жонли микробиал озуқавий қўшимча“ деб таърифлаган. У пробиотикларнинг иккита муҳим мақсадига ишора қилди: ҳаётий табиат ва ичак мувозанатига ёрдам бериш қобилиятини.

Таъсир механизми

Пробиотиклар шиллиқ қаватнинг иммунитет механизмларига таъсир қилиш, симбиотик ёки потенциал патоген микроблар билан ўзаро таъсир қилиш, метаболик маҳсулотларни ишлаб чиқариш ва кимёвий сигналлар орқали организмнинг ҳужайралари билан алоқа қилиш орқали ГИ экотизимига таъсир қилади. Ушбу механизмлар потенциал патогенлар билан антагонизмга, ГИ муҳитини яхшилашга, ошқозон-ичак тўсиғини мустаҳкамлашга, яллиғланиш ҳақида салбий фикрга ва антигеник чақирувларга иммунитет реаксияси ҳақида фикр-мулоҳазаларга олиб келиши мумкин. Тахминларга кўра, бу ҳодисалар фойдали таъсирлардан, жумладан, диарея частотаси ва зўравонлигининг камайиши учун жавобгардир, бунинг учун пробиётиклар кўпинча ишлатилади[2].

Пробиётикларнинг иммунологик таъсири[2]:

  • маҳаллий макрофагларни фаоллаштириш, антиген Б нинг лимфоцитларга тақдим этилишини ошириш ва маҳаллий ва тизимли равишда секретор иммуноглобулин А ишлаб чиқаришни ошириш;
  • ситокин профилини модуляция қилиш;
  • озиқ-овқат антигенларига толерантликни келтириб чиқариш.

Пробиотикларнинг иммунологик бўлмаган таъсири[2]:

  • овқат ҳазм қилишни рағбатлантириш ва патогенлар билан озиқ моддалари учун рақобатлашиш;
  • патогенлар учун ноқулай маҳаллий муҳитни яратиш учун маҳаллий пҲ ни ўзгартириш;
  • патогенларни инҳибе қилиш учун бактериоцинларни ишлаб чиқариш;
  • супероксид радикалларини йўқ қилиш;
  • муциннинг эпителия ишлаб чиқаришини рағбатлантириш;
  • ичак барер функсиясини кучайтириш;
  • адгезия учун патогенлар билан рақобат қилиш;
  • патоген келиб чиқадиган токсинларни ўзгартириш.

Кўрсатмалари ва самарадорлиги

Алоҳида нашрларга кўра, пробиотикларнинг таъсири намоён бўлиши мумкин бўлган касалликлар ва клиник синдромлар мавжуд, булар:

  • Cочране мета-шарҳида, ўткир юқори нафас йўлларининг инфекцияларининг олдини олиш учун пробиотиклардан фойдаланиш бўйича тадқиқотларни кўриб чиқиб, тадқиқотчилар плацебо билан солиштирганда пробиотикларнинг кичик ҳимоя таъсирини аниқладилар, аммо шарҳ муаллифлари асл нусханинг паст ва жуда паст сифатини таъкидладилар, тадқиқотлар ва айниқса, ножўя таъсири пробиотикларни жуда заиф эканлигини таъкидлади ва энг кенг тарқалган аломатлари бу ошқозон-ичак тракти эканлигини тасдиқлаб берди;
  • антибиотиклар билан боғлиқ диареянинг олдини олиш ва даволашда.

Америка Гастроэнтерология Ассоциацияси (АГА) маълумотларига кўра, ҳозирда маълум шароитларни яхшилаш ёки муайян касалликларни даволаш учун қайси махсус пробиотикни қўллаш мақсадга мувофиқлиги ҳақида етарли илмий далиллар мавжуд эмас. АГА позициясига кўра, пробиотиклар ҳозирги вақтда қуйидаги касалликлар ва шароитларни даволашда энг кўп қўлланади:

  • ирритабий ичак синдроми – сут кислотаси бактерияларининг пробиотик штаммлари Бифидобаcтериум инфантис ва Лаcтобаcиллус плантарум ва замбуруғлар Саcчромйcес боулардии, шунингдек пробиотикларнинг комбинацияси ичак ҳаракатларига ёрдам беради;
  • ротавирус инфекциясидан келиб чиққан юқумли диарея, шу жумладан чақалоқлар ва ёш болаларда – лактобактериялар Лаcтобаcиллус рҳамносус ва Лаcтобаcиллус cасеи штаммлари;
  • Антибиотик билан боғлиқ диарея – Саcчаромйcес боулардии Cлостридиум диффиcиле сабаб бўлган энг хавфли ва энг кенг тарқалган антибиотик билан боғлиқ диарея такрорланишининг олдини олади.

Шу билан бирга, АГА пробиотикларни саёҳатчилар диареясида қўллаш учун ҳозирда ҳеч қандай далил йўқ, деб ҳисоблайди ва пробиотиклардан оғиз бўшлиғи саломатлигини сақлаш, экзема ва бошқа тери, урологик ва вагинал касалликларнинг олдини ва даволашда фойдаланиш мумкин бўлган фойдалилигига қарамай, болалар ва катталардаги аллергиянинг олдини олиш, пробиотикларнинг фойдаси учун аниқ далиллар йўқ.

Чиқарилиш шакллари

Пробиотиклар суюқ маҳсулотлар ёки маҳсулотларнинг бир қисми сифатида (шу жумладан маҳсулотлар таркибида) ва қуруқ лиофилланган шаклда ишлаб чиқарилиши мумкин. Пробиотиклар алоҳида препарат шаклида, шунингдек, озиқ-овқат қўшимчаларида, озиқ-овқат маҳсулотларида (масалан, ёгурт ва бошқалар) бўлиши мумкин. Озиқлантирувчи қўшимчалар ва пробиотик озиқ-овқат маҳсулотлари учун ишлаб чиқарувчи риоя қилиши керак бўлган қатъий ишлаб чиқариш қоидалари йўқ. АҚШда пробиотиклар Озиқ-овқат ва фармацевтика идораси (ФДА) ваколатидан ташқарида туради. Пробиотикларни доривор мақсадларда қабул қилишда шифокор билан маслаҳатлашиш тавсия этилади.

Яна қаранг

  • Пребиотикалар

Манбалар

  1. ↑ ГОСТ Р 56139-2014 2015.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 ВОГ 2017.
  3. ↑ {{{заглавие}}}.
  4. ↑ Шане Старлинг. „ЭФСА cаллс фор чараcтерисатион wорк ас пробиотиc ресубмиссионс лоом“. НутраИнгредиэнц. Wиллиам Реэд Бусинесс Медиа Лтд (2011-йил 10-ноябр). Қаралди: 2019-йил 12-июн.
  5. ↑ Булатова Е. М., Богданова Н. М., Лобанова Е. А., Габрусская Т. В. Пробиотики: клиническиэ и диэтологическиэ аспекти применения / Педиатрия. – 2010. – Том 89. – № 3 – С. 84−90.
  6. ↑ Е. А. Корниэнко и соавт. Рол кишечной микрофлори и пробиотиков в развитии иммунитета у грудних детей / Педиатрия. – 2009. – Том 87, № 1, С. 77−83.
  7. ↑ Радченко В. Г. Печеночная энсефалопатия и дисбиоз толстой кишки: возможниэ подходи к коррексии : усовершенств. мед. технология / Клиническая гепатология. – Санкт-Петербург, 2011. – 52 с.
  8. ↑ Хамагаэва И. С., Цибикова А. Х., Замбалова Н. А. Холестеринметаболизирующая активност пробиотических микроорганизмов / Молочная промишленност. – 2011. – № 10. – с. 56.
  9. ↑ Хамагаэва И. С., Цибикова А. Х., Замбалова Н. А., Тиансонг Сан. Влияниэ условий култивирования на качество бактериалного консентрата с холестеринметаболизирующими свойствами – Улан-Уде: Изд-во ВСГТУ, 2011. – № 3 – С. 85−88.
  10. ↑ 10,0 10,1 Фуллер Р. (Май 1989). „Пробиотиcс ин ман анд анималс“. Тҳе Жоурнал оф Апплиэд Баcтериологй.
  11. ↑ Лиллй Д. М., Стиллwелл Р. Ҳ. (1965). „Пробиотиcс: Гроwтҳ-промотинг фаcторс продуcед бй миcроорганисмс“. Сcиэнcе.
  12. ↑ Паркер, Р. Б. (1974). „Пробиотиcс, тҳе отҳер ҳалф оф тҳе антибиотиc сторй“. Анимал Нутритион анд Ҳеалтҳ.

Адабиёт

  • Пробиётикалар ва пребиётиклар / Жаҳон Гастроэнтерология Ташкилотининг Глобал Кўрсатмалари, 2017-йил феврал
  • Зайков, С. В. Ичак микробиоценозининг бузилиши: пробиётиклар ҳар доим керакми? : [ арч. 2008-йил 5-июл ] // Рационал фармакотерапия : журнал.. – 2008-йил. – Йўқ. 2. – ФРОМ. 1−6.
  • Шендеров, Б. А. Тиббий микроб экологияси ва функционал овқатланиш : 3 жилдда . – М. : Грант, 2001-йил. – Т. 3 : Пробиётикалар ва функционал овқатланиш : Биофилм. Тери ва шиллиқ пардалар. Иммун. механизмлар.. – 287 Билан. – ББC П123.0.0 . – ИСБН 5-89135-177-3 (жилд. 3).
  • Перспективи практической реализации биотехнологического потенсиала пробиотических микроорганизмов / Хамагаэва И. С. ; Крючкова И. // Минтақавий товарлар ва хизматлар бозори: инновацион технологиялар ва бизнесни ташкил этиш : Халқаро илмий-амалий конференсия, 2008-йил 30-31-октябр : конференсия материаллари : Шанба. / Хабаровск ўлкасининг озиқ-овқат саноати ва истеъмол бозори вазирлиги, Россия Федерацияси Таълим ва фан вазирлиги, Федерал Таълим агентлиги, Штат. олий таълим муассасаси проф. таълим "Хабаровск штати. акад. Иқтисодиёт ва ҳуқуқ факултети, савдо факултети, Хабаровск стажёри. адолатли; [муҳаррир: С. И. Лопатин ва бошқалар]. – Хабаровск : ХГАЭП, 2008-йил. – 2-қисм – ФРОМ. 323-327. – ИСБН 978-5-7823-0400-3 .
  • Белоусова, Е. А. Бутунжаҳон гастроэнтерология конгресси (Монреал, 2005) : [ арч. 2014-йил 1-март ] // Фарматека : журнал.. – 2006-йил. – Йўқ. битта. – ФРОМ. 3.
  • Джереми Тейлор. Здоровье по Дарвину: Почему мы болеем и как это связано с эволюцией. М.: Альпина Паблишер, 2016. ИСБН 978-5-9614-5881-7. 
  • ГОСТ Р 52349-2005 : Озиқ-овқат маҳсулотлари. Функционал озиқ-овқат маҳсулотлари. Шартлар ва таърифлар. – Н1 ўзгартириш билан. – М. : „Кодекс“ ОАЖ, 2010-йил.
  • ГОСТ Р 56139-2014 : Функционал озиқ-овқат маҳсулотлари. Пробиётик микроорганизмларни аниқлаш ва рўйхатга олиш усуллари. – М. : Стандартинформ, 2015-йил.
  • Энглиш-Руссиан Глоссарй оф Кей Термс он Ваccинологй анд Иммунизатион – Англо-русский глоссарий основних терминов по ваксинологии и иммунизации : [ арч. 2010-йил 16-июн ] / ЖССТнинг Европа минтақавий бюроси. – Женева : ЖССТ, 2009-йил. – 110 Билан.
  • Пробиотики и пребиотики : Жаҳон Гастроэнтерология Ташкилотининг Глобал Амалий Қўлланмаси : [ арч. 2017-йил 31-октябр ] = WГО Глобал Гуиделине Пробиётикалар ва пребиётикалар. Жаҳон гастроэнтерология ташкилоти, 2017-йил : [бошига. Билан Инглиз ] : кўриб чиқиш / WГО шарҳи муаллифлари Франсиско Гуарнер (раис, Испания), Мери Эллен Сандерс (ҳамраис, АҚСҲ), Рами Элиаким (Исроил), Ричард Федорак (Канада), Алфред Гангл (Австрия), Жеймс Гариш (Жанубий Африка), Педро Кауфманн (Уругвай)), Таркан Каракан (Туркия), Аамир Г.Хан (Покистон), Наёунг Ким (Жанубий Корея), Хуан Андрес Де Паула (Аргентина), Балакришнан Рамакришна (Ҳиндистон), Фергус Шанахан (Ирландия), Хания Сзаевска (Полша)), Алан Томсон (Канада), Антон Ле Мейр (Голландия). Таклиф этилган экспертлар Дан Меренштейн (АҚШ), Сеппо Салминен (Финландия). – Жаҳон гастроэнтерология ташкилоти, 2017-йил. – Феврал. – 37 Билан.
  • Суворов, А. Н. Қарияларнинг микробиотаси : узоқ умр кўришнинг келиб чиқиши / Александр Николаэвич Суворов // Табиат : журнал. – 2017-йил. – Йўқ. битта. – ФРОМ. 22–29. – ИССН 0032-874Х .
  • Суворов, А. Н. Фойдали микроблар – улар кимлар? / Александр Николаэвич Суворов // Табиат : журнал. – 2009-йил. – Йўқ. 7. – ФРОМ. 21-30.
  • Суворов, А. Н. Микроблар ва инсон дунёси // Табиат. 2015. Но 5. 11–19-бетлар. / Александр Николаэвич Суворов // Табиат : журнал. – 2015-йил. – Йўқ. 5. – ФРОМ. 11–19.

Ҳаволалар