Ziyosfera

Prokrastinatsiya

Қийинчилик кўпинча кечиктириш билан боғлиқ

Прокрастинация (кечиктириш, кейинга қолдириш) — бу салбий оқибатларга олиб келишини билган ҳолда бирор нарсани кераксиз ва ихтиёрий равишда кечиктириш ёки кейинга қолдириш ҳаракатидир. Бу сўз лотинча проcрастинатус сўзидан келиб чиққан бўлиб, ўзи ҳам „олдинга“ маъносини билдирувчи про- префикси ва „эртага“ деган маънони англатувчи cрастинус сўзларидан келиб чиққан[1]. Кўпинча, бу одатий одамнинг хатти-ҳаракати[2]. Бу кундалик ишларда кечикиш ёки ҳатто учрашувга бориш, иш ҳисоботи ёки академик топшириқни топшириш ёки шерик билан стрессли масалани муҳокама қилиш каби муҳим вазифаларни кечиктириш билан боғлиқ бўлган одатий инсон тажрибасидир. Одатда депрессия, ўзини паст баҳолаш, айбдорлик ва етишмовчилик билан боғлиқ бўлган маҳсулдорликка тўсқинлик қиладиган салбий хусусият сифатида қабул қилинган бўлса-да[3], бу хавфли ёки салбий натижаларни келтириб чиқарадиган баъзи талабларга доно жавоб сифатида ҳам кўриб чиқилиши мумкин[4].

Маданий ва ижтимоий нуқтаи назардан, Ғарб ва ғарбий бўлмаган маданият талабалари академик сусткашликни намоён қиладилар, аммо турли сабабларга кўра. Ғарб маданияти талабалари илгари қилганидан кўра ёмонроқ иш қилмаслик ёки керак бўлган даражада ўрганмаслик учун кечиктиришга мойил бўладилар, ғарблик бўлмаган талабалар эса қобилияциз кўринмаслик ёки ундан қочиш учун кечиктиришга мойилдирлар. Вақтни бошқаришнинг турли маданий истиқболлари кечиктиришга қандай таъсир қилиши мумкинлигини ҳам ҳисобга олиш керак. Мисол учун, вақтга кўп фаол нуқтаи назарга эга бўлган маданиятларда одамлар ишни тугатишдан олдин тўғри бажарилганлигига ишонч ҳосил қилиш учун кўпроқ аҳамият беришади. Вақтнинг чизиқли кўриниши бўлган маданиятларда одамлар вазифага маълум вақтни белгилашга мойил бўлишади ва белгиланган вақт тугагандан сўнг тўхташади[5].

Кечиктирилган қониқиш орқали каптарларнинг хулқ-атворини ўрганиш шуни кўрсатадики, кечиктириш одамларга хос эмас, балки баъзи бошқа ҳайвонларда ҳам кузатилиши мумкин[6]. Кабутарлар орасида „кечиктириш“ учун аниқ далилларни топадиган тажрибалар мавжуд бўлиб, улар кабутарлар осон, лекин шошилинч эмас, балки мураккаб, аммо кечиктирилган вазифани танлашга мойиллигини кўрсатади[7].

Этимологияси

Лотин: проcрастинаре, про- (олдинга), -cрастинус (кейинги кунгача), cрас (эртага).

Тарқалиши

1984-йилда нашр этилган Вермонт университетининг академик кечикиш бўйича тадқиқотида иштирокчиларнинг 46 фоизи „ҳар доим“ ёки „деярли ҳар доим“ ёзиш ишларини кечиктиришларини, тахминан 30 фоизи эса имтиҳонлар учун ўқишни ва ҳафталик топшириқларни ўқишни кечиктиришларини билдиришган. Суб’эктларнинг деярли тўртдан бир қисми бир хил вазифаларни бажаришда кечиктириш улар учун муаммо эканлигини маълум қилган. Бироқ, 65% га яқини қоғозларни ёзишда кечиктиришни камайтиришни хоҳлашларини ва тахминан 62% имтиҳонларга ўқиш учун ва 55% ҳафталик топшириқларни бажаришни хоҳлашлари аниқланган[8].

1992-йилги тадқиқот шуни кўрсатдики, „сўровда қатнашган талабаларнинг 52 фоизи кечиктириш бўйича ёрдамга ўртача ва юқори даражада эҳтиёж борлигини кўрсатди“[9].

2004-йилда ўтказилган тадқиқотда, университет талабаларининг 70 фоизи ўзларини кечиктирувчилар деб ҳисоблашган бўлса, 1984-йилда ўтказилган тадқиқотда, талабаларнинг 50 фоизи доимий равишда кечиктиришади ва буни ҳаётларида асосий муаммо деб билишади[10].

Университет талабалари ўртасида ўтказилган тадқиқотда, талаба топшириқни бажариш учун талаб қилинадиган кўникмаларга эга эмас деб ҳисоблаган вазифалардан кўра, ёқимсиз ёки юк сифатида қабул қилинган вазифаларни кечиктириш кўпроқ эканлигини кўрсатди[11].

Яна бир долзарб нуқта — саноатдаги кечиктириш. „Россиядаги психология“ журналида чоп этилган „Замонавий Россия саноат корхонаси ходимларининг кечикишига ташкилий ва шахсий омилларнинг таъсири“ журналининг " Стате оф Арт " журналининг тадқиқоти ходимларнинг кечиктириш одатларига таъсир қилган кўплаб омилларни аниқлашга ёрдам берди. Улардан баъзилари самарадорликни баҳолашнинг интенсивлигини, уларнинг компаниядаги бурчларининг аҳамиятини, бошқарув ва/ёки юқори даражадаги қарорлар ҳақидаги тушунчалари ва фикрларини ўз ичига олади[12].


Психологик нуқтаи назар

Лаззатланиш тамойили кечикиш учун жавобгар бўлиши мумкин; бу стрессли вазифаларни кечиктириш орқали салбий ҳис-туйғулардан қочишни афзал кўришни англатади. 201-йилда Риналди ва бошқалар томонидан ўтказилган тадқиқотда ўлчанадиган когнитив бузилишлар кечикишда рол ўйнаши мумкинлигини кўрсатди[13]. Кечиктириш мақсадига эришиш муддати яқинлашганда, улар кўпроқ стрессга дуч келишади ва шунинг учун бу стрессдан қочиш учун кўпроқ кечиктиришга қарор қилишлари мумкин[14]. Баъзи психологлар бундай хатти-ҳаракатни ҳар қандай вазифани ёки қарорни бошлаш ёки тугатиш билан боғлиқ ташвиш билан курашиш механизми сифатида таъкидлайдилар[15]. Пирс Стеэл 2010-йилда ташвишланиш одамларни эрта ишга киришишга ундаши эҳтимоли борлигини ва кечикиш бўйича тадқиқотларда асосий эътибор импулсивлик бўлиши кераклигини таъкидлади. Яъни, ташвиш одамларни фақат импулсив бўлса, кечиктиришга олиб келади[16].  

Енгиш чоралари

Кечиктиришнинг салбий жавоблари вазифага йўналтирилган ёки муаммони ҳал қилишга қаратилган эмас, балки қочиш ёки ҳиссий бўлади. Мақсадли ва муҳим шахсий мақсадларни кечиктириш билан боғлиқ стрессни ва когнитив диссонансни камайтириш учун ҳиссий ва қочишга қарши кураш қўлланади. Ушбу вариант дарҳол завқ бағишлайди ва шунинг учун қўлда эришиш мумкин бўлган мақсадларни кашф қилиш нуқтасида импулсив кечиктирувчилар учун жуда жозибали[17][18]. Фрейднинг мудофаа механизмлари, енгиш услублари ва ўз-ўзини чеклашга ўхшаш бир нечта ҳис-туйғуларга йўналтирилган стратегиялар мавжуд.

Кечиктирувчиларнинг жавоблари қуйидагилардан иборат: 

  • Қочиш: вазифа бажариладиган жой ёки вазиятдан қочиш.
  • Рад этиш ва аҳамияцизлаштириш: Кечиктирувчи хатти-ҳаракатлар аслида кечиктириш эмас, балки олдини олишдан кўра муҳимроқ вазифа ёки бажарилиши керак бўлган асосий вазифа дарҳол муҳим эмаслигини кўрсатиш.
  • Чалг'итиш: Вазифадан хабардор бўлишнинг олдини олиш учун ўзини бошқа хатти-ҳаракатлар ёки ҳаракатларга жалб қилиш ёки жалб қилиш.
  • Қарама-қаршиликнинг пасайиши: Ўзининг кечикиш хатти-ҳаракатларининг оқибатларини бошқаларнинг ёмон ҳолатлари билан солиштириш.
  • Валоризация: бошқа бирор нарса қилиш керак бўлган пайтда эришган нарсасидан қониқиш билан ишора қилиш.
  • Айблаш: ташқи омилларга нотўғри муносабатда бўлиш, масалан, кечикишнинг ўзига боғлиқ бўлмаган ташқи кучлар билан боғлиқлигини асослаш.
  • Масхара қилиш: кечикишини тасдиқлаш учун ҳазилдан фойдаланиш.

Вазифалар ёки муаммоларни ҳал қилиш чоралари кечиктирувчининг нуқтаи назаридан солиққа тортилади. Агар бундай чоралар кўрилса, кечиктирувчининг кечиктирувчи бўлиб қолиши эҳтимоли камроқ бўлади. Бироқ, бундай чораларни кўриш кечиктиришнинг такрорланишининг олдини олиш ва минималлаштириш учун ўз хатти-ҳаракатларини ёки вазиятни фаол равишда ўзгартиришни талаб қилади.

2006-йилда невротизмнинг кечикиш билан бевосита боғлиқлиги йўқлиги ва ҳар қандай муносабатлар тўлиқ виждон билан воситачилик қилиши таклиф қилинди[19]. 1982-йилда иррационаллик кечикишнинг ўзига хос хусусияти деб тахмин қилинган эди. „Ҳатто сўнгги лаҳзага қадар кечиктириш, агар улар фақат шу дақиқани олишига ишониш учун асос бўлса, кечиктириш эмас“. 2001-йилда тушунтирилган, „ҳаракатларни кечиктириш керак ва бу кечиктириш ёмон, нотўғри ёки самарасиз режалаштиришни англатиши керак“.

Маданий нуқтаи назар

Ҳоллй МcГрегор ва Андреw Эллиотга (2002) кўра. Чристопҳер Wолтерс (2003), бакалавриат талабалари ўртасидаги академик кечикиш муваффақиятга йўналтирилганликнинг тўрт омилли моделининг омилларидан бири бўлган „ишлашдан қочишга йўналтирилганлик“ билан боғлиқ деб айтган. Андреw Эллиот ва Жудитҳ Ҳараcкиэwиcз (1996) шуни кўрсатдики, ишлашдан қочиш йўналиши бўлган талабалар ўз тенгдошлари билан ўзларини таққослаш билан шуғулланишади. Бу талабалар лаёқациз кўринишни истамаслик ёки қобилияцизлигини кўрсатишдан қочиш ва тенгдошлари олдида бир вазифани бажариш учун малакали фасадни қабул қилиш натижасида кечиктиришади.

Сушила Нилеснинг (1998) австралиялик талабалар ва Шри-Ланкалик талабалар билан олиб борган тадқиқотлари бу фарқларни тасдиқлади ва австралиялик талабалар кўпинча шахсий мақсадларга интилишларини, Шри-Ланкалик талабалар эса одатда кўпроқ ҳамкорлик ва ижтимоий мақсадларга интилишларини кўрсатди. Куо-Шу Янг ва Ан-Банг Ю (1987, 1988, 1990) томонидан олиб борилган кўплаб тадқиқотлар шуни кўрсатдики, кўпчилик хитойлик ва япониялик талабаларнинг шахсий ютуқлари шахсий ютуқларга эмас, балки ўзларининг оила тармоғи олдидаги мажбуриятлари ва мас’улиятини бажариш билан ўлчанади. Янг ва Ю (1987) шунингдек, коллективизм ва конфуцийлик кўплаб ғарбий бўлмаган маданиятларда муваффақиятга эришиш учун жуда кучли туртки эканлигини кўрсатди, чунки улар оила бирлиги ва жамиятдаги ҳамкорликка урғу беради. Ушбу маданий қадриятлардан келиб чиққан ҳолда, шахс интуитив равишда унинг муваффақиятга йўналтирилган омилини фарқловчи босим даражасини сезади, деб ишонилади[20].

Саломатлик нуқтаи назари

Маълум даражада кечиктириш одатий ҳолдир ва бу ҳақиқатан ҳам қадрли вазифаларни кечиктириш тенденсиясининг пастлиги туфайли вазифалар ўртасида устуворликни аниқлашнинг фойдали усули сифатида қаралиши мумкин[21]. Бироқ, ҳаддан ташқари кечиктириш муаммога айланиши ва нормал фаолиятга тўсқинлик қилиши мумкин. Бу содир бўлганда, кечиктириш соғлиқ муаммолари, стресс[22], ташвиш, айбдорлик ва инқироз ҳисси, шунингдек, шахсий самарадорликни йўқотиши ва мас’улият ёки мажбуриятларни бажармаслик учун ижтимоий норозиликка олиб келиши аниқланган. Биргаликда бу ҳис-туйғулар кейинги кечиктиришга ёрдам бериши мумкин ва баъзи одамлар учун кечикиш деярли сурункали ҳолга келади. Кечиктирувчилар ёрдам сўрашда қийинчиликларга дуч келишлари мумкин, аммо улар ижтимоий стигмалар ва дангасалик, ироданинг етишмаслиги ёки амбицияларнинг пастлиги туфайли юзага келади. Баъзи ҳолларда муаммоли кечикиш баъзи бир асосий психологик бузилишнинг белгиси бўлиши мумкин[23].

Кечиктиришнинг физиологик илдизлари бўйича тадқиқотлар префронтал кортекснинг роли билан боғлиқ эди[24], импулсларни назорат қилиш, диққат ва режалаштириш каби ижро этувчи мия функциялари учун мас’ул бўлган мия соҳаси. Бу прокрастинация бундай функциялар ёки уларнинг етишмаслиги билан кучли боғлиқ деган тушунчага мос келади. Префронтал кортекс шунингдек, миянинг бошқа қисмларидан чалғитувчи стимулларни камайтирадиган филтр вазифасини бажаради. Бу соҳадаги зарар ёки кам фаоллашув одамнинг чалғитишнинг олдини олиш қобилиятини камайтириши мумкин, бу эса ёмон ташкилотга, эътиборни йўқотишга ва кечикишнинг кучайишига олиб келади. Бу ДЕҲБда префронтал лобнинг ролига ўхшайди, бу ерда у одатда кам фаоллашади[25].

2014-йилда АҚШда ўтказилган эгизаклар ва бир хил эгизак жуфтликларда кечикиш ва импулсивликни ўрганиш бўйича ўтказилган тадқиқотда иккала хусусият ҳам „ўртача ирсий“ эканлиги аниқланган. Иккала хусусиятни генетик даражада ажратиш мумкин эмас эди (р генетик = 1,0), яъни иккала белгининг ўзига хос генетик таъсири топилмади. Муаллифлар эволюцион гипотезадан келиб чиққан ҳолда, кечиктириш импулсивликнинг қўшимча маҳсулоти сифатида пайдо бўлган учта конструкцияни тасдиқладилар: „(а) кечиктириш ирсийдир, (б) иккала хусусият сезиларли генетик ўзгаришларга эга ва (c) мақсадни бошқариш қобилияти ушбу умумий ўзгаришнинг муҳим таркибий қисми“[26].

Бошқарув

Психолог Wиллиам Ж. Кнауснинг ҳисоб-китобларига кўра, коллеж ўқувчиларининг 90% дан ортиғи ишни кечиктиради[27]. Ушбу талабаларнинг 25% сурункали кечикишлар ва одатда олий маълумотни тарк этадилар (коллежни ташлаб кетишлар).

Перфекционизм кечикишнинг асосий сабабидир[28], чунки эришиб бўлмайдиган мақсадларга (мукаммалликка) интилиш одатда муваффақияцизликка олиб келади. Ҳақиқий бўлмаган умидлар ўз-ўзини ҳурмат қилишни йўқ қилади ва ўз-ўзини рад этишга, ўзини камситишга ва кенг тарқалган бахцизликка олиб келади. Кечиктиришни енгиш учун муваффақияцизлик кучини қораламасдан тан олиш ва қабул қилиш зарур[29],[яхшироқ манба керак] хатолар ва камчиликларга эътибор қаратишни тўхтатиш ва эришиш осонроқ бўлган мақсадларни белгилаш керак.

Кечиктиришни камайтирадиган хатти-ҳаракатлар ва амалиётлар: 

  • Кечиктиришга олиб келадиган одатлар ва фикрларни билиш.
  • Қўрқув, ташвиш, диққатни жамлашда қийинчилик, вақтни нотўғри бошқариш, қатъияцизлик ва мукаммаллик каби ўз-ўзини бартараф этувчи муаммолар учун ёрдам сўраш[30].
  • Шахсий мақсадлар, кучли томонлар, заиф томонлар ва устуворликларни адолатли баҳолаш.
  • Ҳақиқий мақсадлар ва вазифалар ва аниқ, мазмунли мақсадлар ўртасидаги шахсий ижобий алоқалар.
  • Кундалик фаолиятнинг тузилиши ва ташкил этилиши.
  • Янги эришилган истиқбол учун атроф-муҳитни ўзгартириш: шовқин ёки чалғитишни йўқ қилиш ёки минималлаштириш; тегишли масалаларга куч сарфлаш; ва туш кўришни тўхтатиш.
  • Устуворликларни белгилаш учун ўзини тарбиялаш[31].
  • Қизиқарли фаолият, мулоқот ва конструктив севимли машғулотлар билан шуғулланиш.
  • Бир вақтнинг ўзида бутун муаммоларни ҳал қилишга уриниб, қўрқитиш хавфи ўрнига, кичик бир муаммоларни ҳал қилиш.
  • Қайта тикланишнинг олдини олиш учун эҳтиёжлар асосида олдиндан белгиланган мақсадларни мустаҳкамланг ва бажарилган вазифалар учун ўзингизни мувозанатли тарзда мукофотлашга имкон беринг.

Қаттиқ жадвал форматида вазифаларни бажариш режасини тузиш ҳамма учун ҳам ишламаслиги мумкин. Агар бундай жараён тескари бўлиб чиқса, унга риоя қилишнинг қатъий қоидаси йўқ. Режалаштириш ўрнига, вазифаларни фақат керакли ҳаракатлар учун вақт оралиғига эга бўлган мослашувчан, тузилмаган жадвалда бажариш яхшироқ бўлиши мумкин[32].

Пирс Стеэл таъкидлаганидек[33], вақтни яхшироқ бошқариш кечикишни енгишнинг калитидир, жумладан, ўз „иш вақтини“ билиш ва ундан фойдаланиш („эрталаб одам“ ёки „тунги бойқуш“). Яхши ёндашув — бу энг қийин ва самарали иш учун энг мос бўлган ички сиркадиялик ритмлардан ижодий фойдаланишдир. Стеэлнинг таъкидлашича, реал мақсадларга эга бўлиш, бир вақтнинг ўзида битта муаммони ҳал қилиш ва „кичик муваффақиятларни“ қадрлаш жуда муҳимдир. Бриан ЎЛеарй „иш ва ҳаёт мувозанатини топиш… аслида янада самаралироқ бўлиш йўлларини топишга ёрдам беради“ деган фикрни қўллаб-қувватлайди, чунки бўш вақтни мотивация сифатида бағишлаш вазифаларни бажаришда самарадорликни ошириши мумкин[34]. Кечиктириш бир умрлик хусусият эмас. Хавотирга тушиши мумкин бўлганлар қўйиб юборишни ўрганишлари мумкин, кечиктирадиганлар диққатни жамлаш ва импулслардан қочиш учун турли усуллар ва стратегияларни топишлари мумкин[35].

Ўзининг кечиктириш одатлари ҳақида ўйлагандан сўнг, файласуф Жоҳн Перрй „Тузилган кечикиш“ номли иншо муаллифи бўлиб[36], унда у кечиктиришни енгиш учун хавфсизроқ ёндашув сифатида „алдаш“ усулини таклиф қилади: бажарилиши керак бўлган ёқимсиз вазифаларни кучайтириш учун пирамида схемасидан фойдаланиш керак.

Жиддий ва салбий таъсир

Баъзи одамлар учун кечикиш доимий бўлиши мумкин ва кундалик ҳаётни бузиши мумкин. Бундай одамлар учун кечикиш психиатрик касалликларни кўрсатиши мумкин. Кечиктириш руҳий тушкунлик, мантиқсиз хатти-ҳаракатлар, ўзини паст баҳолаш, ташвиш ва ДЕҲБ каби неврологик касалликлар каби бир қатор салбий уюшмалар билан боғланган[37]. Шу сабабли, кечикиш сурункали ҳолга келган ва заифлашадиган одамлар учун руҳий саломатлик муаммоси мавжудлигини текшириш учун малакали терапевт ёки психиатрга мурожаат қилиш муҳимдир[38].

Муддати узоқ бўлганда, кечиктирувчилар кечиктирмайдиганларга қараганда сезиларли даражада камроқ стресс ва жисмоний касалликлар ҳақида хабар беришади. Бироқ, белгиланган муддат яқинлашганда, бу муносабатлар тескари бўлади. Кечиктирувчилар кўпроқ стресс, жисмоний касалликнинг кўпроқ аломатлари ва кўпроқ тиббий ташрифлар ҳақида хабар беришади, умуман олганда, кечиктирувчилар стресс ва соғлиқ муаммоларини бошдан кечиришади. Бу умумий бахт билан бирга ҳаёт сифатининг сезиларли даражада пасайишига олиб келиши мумкин. Кечиктириш, шунингдек, виждонлилик ва оптимизмни камайтириш билан бирга, перфекционизм ва невротизмни кучайтириш қобилиятига эга.

Кечиктириш ҳам уйқусизликка олиб келиши мумкин, деб маълум қилган Алиса Ҳрустиc Менъс Ҳеалтҳ журналида: „Сўровномада ўртача баллдан юқори балл тўплаган одамларда кечикишлар уйқусизлик аломатларига қараганда 1,5-3 баравар кўпроқ бўлган“[39]. Уйқусизлик ҳатто жиддий ва салбий таъсир сифатида кўпроқ муаммоларни қўшиши мумкин.

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Карен К. Кирст-Ашман. Эмпоwермент Сериэс: Генералист Праcтиcе wитҳ Организатионс анд Cоммунитиэс. Cенгаге Леарнинг, 2016 — 67-бет. ИСБН 978-1-305-94329-2. 
  2. ↑ Феррари, Жосепҳ (Жуне 2018). "Делайинг Диспосинг: Эхамининг тҳе Релатионшип бетwеэн Проcрастинатион анд Cлуттер аcросс Генератионс". Cуррент Псйчологй (Неw Брунсwиcк, Н.Ж.) (1046-1310), 37 (2) (2): 426–431. дои:10.1007/с12144-017-9679-4. 
  3. ↑ Дуру, Эрдинç; Балкис, Мурат (Жуне 2017). "Проcрастинатион, Селф-Эстеэм, Аcадемиc Перформанcе, анд Wелл-Беинг: А Модератед Медиатион Модел". Интернатионал Жоурнал оф Эдуcатионал Псйчологй 6 (2): 97–119. дои:10.17583/ижеп.2017.2584. ҳттпс://эриc.эд.гов/?ид=ЭЖ1146738. 
  4. ↑ Бернстеин, Петер. Агаинст тҳе Годс: Тҳе ремаркабле сторй оф риск, 1996 — 15-бет. ИСБН 9780471121046. 
  5. ↑ Cоммуниcатионс. „Ҳоw Дифферент Cултурес Ундерстанд Тиме“. Бусинесс Инсидер. Қаралди: 2018-йил 5-декабр.
  6. ↑ Мазур, Жамес (1998). "Проcрастинатион бй Пигеонс wитҳ Фихед-Интервал Респонсе Реқуиременц". Жоурнал оф тҳе Эхпериментал Аналйсис оф Беҳавиор 69 (2): 185–197. дои:10.1901/жеаб.1998.69-185. ПМИД 9540230. ПМC 1284653. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=1284653. 
  7. ↑ Мазур, Ж Э (Жануарй 1996). "Проcрастинатион бй пигеонс: преференcе фор ларгер, море делаед wорк реқуиременц.". Жоурнал оф тҳе Эхпериментал Аналйсис оф Беҳавиор 65 (1): 159–171. дои:10.1901/жеаб.1996.65-159. ИССН 0022-5002. ПМИД 8583195. ПМC 1350069. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=1350069. 
  8. ↑ Соломон, ЛЖ. „Аcадемиc Проcрастинатион: Фреқуэнcй анд Cогнитиве-Беҳавиоурал Cоррелатес“ (1984). 2016-йил 29-июлда асл нусхадан архивланган.
  9. ↑ Галлагҳер, Роберт П.; Голин, Анне; Келлеҳер, Катҳлеэн (1992). "Тҳе Персонал, Cареэр, анд Леарнинг Скиллс Неэдс оф Cоллеге Студенц". Жоурнал оф Cоллеге Студент Девелопмент 33 (4): 301–10. ҳттп://псйcнет.апа.орг/реcорд/1993-03494-001. 
  10. ↑ Клингсиэcк, Катрин Б. (Жануарй 2013). "Проcрастинатион". Эуропеан Псйчологист 18 (1): 24–34. дои:10.1027/1016-9040/а000138. ИССН 1016-9040. ҳттпс://www.ресеарчгате.нет/публиcатион/317823704. 
  11. ↑ Норман А. Милграм; Баррй Сролофф; Мичаэл Росенбаум (Жуне 1988). "Тҳе Проcрастинатион оф Эверйдай Лифе". Жоурнал оф Ресеарч ин Персоналитй 22 (2): 197–212. дои:10.1016/0092-6566(88)90015-3. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/жоурнал-оф-ресеарч-ин-персоналитй_1988-06_22_2/паге/197. 
  12. ↑ Барабаншчикова, Валентина В.; Иванова, Светлана А.; Климова, Охана А. (2018). "Тҳе Импаcт оф Организатионал анд Персонал Фаcторс он Проcрастинатион ин Эмплоеэс оф а Модерн Руссиан Индустриал Энтерприсе". Псйчологй ин Руссиа: Стате оф тҳе Арт 11 (3): 69–85. дои:10.11621/пир.2018.0305. 
  13. ↑ Риналди, Антҳонй Роберт; Ропер, Cарриэ Луриэ; Меҳм, Жоҳн (2019). "Проcрастинатион ас эвиденcе оф эхеcутиве фунcтионинг импаирмент ин cоллеге студенц" (эн). Апплиэд Неуропсйчологй: Адулт 28 (6): 697–706. дои:10.1080/23279095.2019.1684293. ИССН 2327-9095. ПМИД 31679406. ҳттпс://www.тандфонлине.cом/дои/фулл/10.1080/23279095.2019.1684293. 
  14. ↑ Пйчйл, Т.. „Тҳе реал реасонс ёу проcрастинате — анд ҳоw то стоп“. Тҳе Wашингтон Пост (2012-йил 20-феврал). Қаралди: 2012-йил 20-феврал.
  15. ↑ Фиоре, Неил А. Тҳе Ноw Ҳабит: А Стратегиc Програм фор Оверcоминг Проcрастинатион анд Энжойинг Гуилт-Фреэ Плай. Неw Ёрк: Пенгуин Гроуп, 2006 — 5-бет. ИСБН 978-1-58542-552-5. 
  16. ↑ Стеэл, Пиэрс. Тҳе проcрастинатион эқуатион: ҳоw то стоп путтинг тҳингс офф анд старт геттинг стуфф доне. ҲарперCоллинс, 2011. ИСБН 978-0-06-170362-1. ОCЛC 754770758. 
  17. ↑ Гендлер, Тамар Сзабó (2007). "Селф-Деcептион Ас Претенсе". Пҳилосопҳиcал Перспеcтивес 21: 231–58. дои:10.1111/ж.1520-8583.2007.00127.х. 
  18. ↑ Гослинг, Ж.. Wеакнесс оф тҳе Wилл. Неw Ёрк: Роутледге, 1990. 
  19. ↑ Леэ, Донг-гwи; Келлй, Кевин Р.; Эдwардс, Жодиэ К. (2006). "А Cлосер Лоок ат тҳе Релатионшипс Амонг Траит Проcрастинатион, Неуротиcисм, анд Cонсcиэнтиоуснесс". Персоналитй анд Индивидуал Дифференcес 40: 27–37. дои:10.1016/ж.паид.2005.05.010. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_персоналитй-анд-индивидуал-дифференcес_2006-01_40_1/паге/27. 
  20. ↑ Сабини, Ж. & Силвер, М. (1982) Моралитиэс оф эверйдай лифе, п. 128
  21. ↑ Павлина. „Ҳоw то Фалл ин Лове wитҳ Проcрастинатион“ (2010-йил 10-июн). 2013-йил 19-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 18-апрел.
  22. ↑ Тиcе, ДМ; Баумеистер, РФ (1997). "Лонгитудинал Студй оф Проcрастинатион, Перформанcе, Стресс, анд Ҳеалтҳ: Тҳе Cосц анд Бенефиц оф Даwдлинг". Псйчологиcал Сcиэнcе 8 (6): 454–58. дои:10.1111/ж.1467-9280.1997.тб00460.х. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_псйчологиcал-сcиэнcе_1997-11_8_6/паге/454. 
  23. ↑ Стеэл, Пиэрс (2007). "Тҳе Натуре оф Проcрастинатион: А Мета-Аналйтиc анд Тҳеоретиcал Ревиэw оф Қуинтессентиал Селф-Регулаторй Фаилуре". Псйчологиcал Буллетин 133 (1): 65–94. дои:10.1037/0033-2909.133.1.65. ПМИД 17201571. Арчивед фром тҳе оригинал он 2013-04-01. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20130401132716/ҳттп://студиэметро.ау.дк/филеадмин/www.студиэметро.ау.дк/Проcрастинатион_2.пдф. 
  24. ↑ Эванс, Жамес Р.. Ҳандбоок оф Неурофеэдбаcк: Дйнамиcс анд Cлиниcал Апплиcатионс. Псйчологй Пресс, 8 Аугуст 2007 — 293-бет. ИСБН 978-0-7890-3360-4. Қаралди: 2010-йил 8-октябр. 
  25. ↑ Струб, РЛ (1989). "Фронтал Лобе Сйндроме ин а Патиэнт wитҳ Билатерал Глобус Паллидус Лесионс". Арчивес оф Неурологй 46 (9): 1024–27. дои:10.1001/арчнеур.1989.00520450096027. ПМИД 2775008. 
  26. ↑ Густавсон, Даниэл Э; Мияке А; Ҳеwитт ЖК; Фриэдман НП (4 Април 2014). "Генетиc Релатионс Амонг Проcрастинатион, Импулсивитй, анд Гоал-Манагемент Абилитй Имплиcатионс фор тҳе Эволутионарй Оригин оф Проcрастинатион". Псйчологиcал Сcиэнcе 25 (6): 1178–88. дои:10.1177/0956797614526260. ПМИД 24705635. ПМC 4185275. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=4185275. 
  27. ↑ Эллис анд Кнаус, 1977
  28. ↑ Ҳилларй Реттиг (2011). Тҳе 7 Сеcрец оф тҳе Пролифиc: Тҳе Дефинитиве Гуиде то Оверcоминг Проcрастинатион, Перфеcтионисм, анд Wритер’с Блоcк
  29. ↑ Жамес Прочаска, 1995
  30. ↑ „Ҳоw И Мираcулоуслй Оверcаме Проcрастинатион Бй Апплйинг Тҳесе 6 Степс“ (эн-УС). Датинг Репортер'с Блог. 2021-йил 1-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 27-феврал.
  31. ↑ Маcан, Тҳересе Ҳофф (1994). "Тиме манагемент: Тест оф а проcесс модел". Жоурнал оф Апплиэд Псйчологй 79 (3): 381–391. дои:10.1037/0021-9010.79.3.381. ИССН 0021-9010. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_жоурнал-оф-апплиэд-псйчологй_1994-06_79_3/паге/381. 
  32. ↑ Бурка, Ж.. Проcрастинатион: Wҳй Ёу До Ит, Wҳат то До Абоут Ит Ноw. Ҳачетте Боокс, 2007. ИСБН 978-0-7382-1130-5. 
  33. ↑ Тҳе Проcрастинатион Эқуатион, 2012
  34. ↑ „Wорк-Лифе: Ис Продуcтивитй ин тҳе Баланcе?“. ҲБС Wоркинг Кноwледге (2004-йил 5-июл). Қаралди: 2018-йил 24-август.
  35. ↑ „5 Wайс то Финаллй Стоп Проcрастинатинг“. Псйчологй Тодай. Қаралди: 2019-йил 27-феврал.
  36. ↑ Перрй, Жоҳн (Фебруарй 23, 1996). "Ҳоw то Проcрастинате анд Стилл Гет Тҳингс Доне". Тҳе Чрониcле оф Ҳигҳер Эдуcатион. Арчивед фром тҳе оригинал он Фебруарй 18, 2017. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20170218090944/ҳттп://www.чрониcле.cом/артиcле/Ҳоw-то-ПроcрастинатеСтилл/93959. Қаралди: Фебруарй 18, 2017. Прокрастинация]]
  37. ↑ Пйчйл, ТА; Леэ, ЖМ; Тҳибодеау, Р; Блунт, А (2000). "Фиве Дайс оф Эмотион: Ан Эхпериэнcе Самплинг Студй оф Ундерградуате Студент Проcрастинатион (спеcиал иссуэ)". Жоурнал оф Соcиал Беҳавиор анд Персоналитй 15: 239–254. ҳттп://псйcнет.апа.орг/индех.cфм?фа=сеарч.дисплайРеcорд&уид=2002-10572-019. 
  38. ↑ Лай, CҲ; Счоуwенбург, ҲC (1993). "Траит проcрастинатион, тиме манагемент, анд аcадемиc беҳавиор". Траит Проcрастинатион, Тиме Манагемент, анд Аcадемиc Беҳавиор 8 (4): 647–62. ҳттпс://www.сcопус.cом/реcорд/дисплай.ури?эид=2-с2.0-21344492853&оригин=инwард&тхГид=8922АД549640Д5Б2БАCА406Э901Ф44Б5.wснАw8кcдт7ИПЙЛО0В48гА%3а1. 
  39. ↑ Ҳрустиc. „Ҳоw Проcрастинатион Литераллй Кеэпс Ёу Уп Ат Нигҳт“ (эн-УС). Мен'с Ҳеалтҳ (2016-йил 13-июл). Қаралди: 2020-йил 4-июн.

Ҳаволалар

Викииқтибосда Прокрастинацияга тегишли иқтибослар мавжуд. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Prokrastinatsiya" dan olindi