Ziyosfera

Proksemika

Проксемика – бу инсонларнинг атрофидаги макондан фойдаланиши ва аҳоли зичлигининг хулқ-атвор, мулоқот ҳамда ижтимоий ўзаро алоқаларга кўрсатадиган таъсирини ўрганувчи фан[1].

Проксемика оғзаки бўлмаган мулоқотни ўрганишда фойдаланиладиган бир нечта кичик тоифалардан биридир, жумладан ҳаптика (тегиш), кинесика (тана ҳаракати), вокалика (паралингвистика) ва хронемика (вақтдан фойдаланиш) ҳам шу тоифаларга мисол бўлади[2].

1963-йилда бу атамани кашф этган маданий антрополог Эдwард Т. Ҳалл проксемикани „инсонларнинг макондан фойдаланишига оид ўзаро боғлиқ кузатишлар ва назариялар маданиятининг ўзига хос ифодасидир“ деб таърифлаган[3]. 

Инсоннинг масофалари

Шахслараро масофа

Ҳалл одамларнинг шахслараро масофаларини (одамлар орасидаги нисбий масофалар) тўртта алоҳида зонада тасвирлаб берди:

Горизонтал

Эдwард Т. Ҳаллнинг одамнинг шахслараро масофалари радиусини фут ва метрларда кўрсатувчи диаграммаси
  • Интим масофа қучоқлаш, тегиниш ёки пичирлаш учун масофа:
  • Яқин фаза – бир дюмдан камроқ (1-2 см);
  • Узоқ фаза – 6 дан 18 дюмгача (15 дан 46 см гача);
  • Шахсий масофа яқин дўстлар ёки оила ўртасидаги мулоқот учун масофа:
  • Яқин фаза – 1,5 дан 2,5 футгача (46 дан 76 см гача);
  • Узоқ фаза – 2,5 дан 4 футгача (76 дан 122 см гача);
  • Ижтимоий масофа танишлар ўртасидаги мулоқот учун масофа:
  • Яқин фаза – 4 дан 7 футгача (1,2 дан 2,1 м гача);
  • Узоқ фаза – 7 дан 12 футгача (2,1 дан 3,7 м гача);
  • Жамоат масофа омма олдида нутқ сўзлаш учун фойдаланиладиган масофа:
  • Яқин фаза – 12 дан 25 футгача (3,7 дан 7,6 м гача);
  • Узоқ фаза – 25 фут (7,6 м) ёки ундан кўп.

Инсонни ўраб турган масофа маконни ҳосил қилади. Интим масофа ва шахсий масофа орасидаги макон шахсий макон деб аталади. Ижтимоий масофадаги ва шахсий масофадан ташқаридаги макон ижтимоий макон, жамоат масофасидаги макон эса жамоат макони деб аталади.

Шахсий макон – бу инсонни ўраб турган ҳудуд бўлиб, у психологик жиҳатдан бу маконни ўзига тегишли деб ҳисоблайди. Кўпчилик одамлар ўзларининг шахсий маконларини қадрлашади ва шахсий маконига тажовуз қилинганида ноқулайлик, ғазаб ёки хавотирни ҳис қилишади. Шахсий маконга киришга рухсат бериш ва бошқа бировнинг шахсий маконига кириш бу одамларнинг муносабатларини идрок этиш кўрсаткичидир. Интим зона яқин дўстлар, севишганлар, болалар ва яқин оила аъзолари учун ажратилган. Бошқа зона дўстлар билан суҳбатлашиш, ҳамкасблар билан суҳбатлашиш ва гуруҳ муҳокамаларида ишлатилади. Кейинги зона нотаниш одамлар, янги тузилган гуруҳлар ва янги танишлар учун ажратилган. Тўртинчи зона нутқлар, маърузалар ва театр учун ишлатилади; моҳиятан, жамоат масофаси каттароқ томошабинлар учун ажратилган диапазон ҳисобланади[4].

Кимнингдир шахсий маконига кириш, одатда, танишликнинг ва баъзан яқинликнинг белгисидир. Бироқ, замонавий жамиятда, айниқса, гавжум шаҳар жамоаларида, масалан, гавжум поэздда, лифтда ёки кўчада бўлганда шахсий маконни сақлаш қийин бўлиши мумкин. Кўп одамлар бундай жисмоний яқинликда психологик жиҳатдан безовталик ва ноқулайлик ҳис қилишади. 

Инсон қаерга бормасин, у шахсий маконини ўзи билан бирга олиб юради. Бу ҳудуднинг энг дахлсиз шакли ҳисобланади[5]. Ҳаллнинг фикрича, тана масофаси ва гавда ҳолати сезги тебранишлари ёки ўзгаришларига, масалан, инсон овозининг товуши ва баландлигидаги нозик фарқларга беихтиёр реаксиялардир. Одамлар ўртасидаги ижтимоий масофа жисмоний масофа билан, шунингдек яқин ва шахсий масофалар билан ишончли тарзда боғлиқ. Ҳалл бу ўлчовларни инсон хулқ-атворини аниқ ифодаловчи қатъий кўрсатмалар сифатида эмас, балки мулоқотга масофанинг таъсирини ва бу таъсирнинг турли маданиятлар ҳамда бошқа атроф-муҳит омиллари орасида қандай фарқланишини баҳолаш тизими сифатида кўзда тутган эди.

Вертикал

Юқорида келтирилган масофалар горизонтал масофалардир. Шунингдек, одамлар ўртасида муайян муносабатни ифодаловчи вертикал масофа ҳам мавжуд. Бироқ, бу ҳолатда вертикал масофа кўпинча муносабатлардаги устунлик ёки бўйсуниш даражасини кўрсатиш учун тушунилади. Кўп ҳолларда бошқа одамга юқоридан ёки пастдан қараш асл маъносида қабул қилиниши мумкин, бунда баландроқ турган шахс юқорироқ мақомга эга шахсдир[6].

Манбалар

  1. ↑ „Проксемика“. Диcтионарй.cом. 2015-йил 14-ноябрда олинди.
  2. ↑ Мур, Нина (2010). Оғзаки бўлмаган алоқа: тадқиқотлар ва иловалар. Ню-Ёрк: Оксфорд университети нашриёти.
  3. ↑ Холл, Эдвард Т. (1966). Яширин ўлчов. Анчор китоблар. ИСБН 978-0-385-08476-5.
  4. ↑ Энглеберг, Иса Н. (2006). Гуруҳларда ишлаш: алоқа тамойиллари ва стратегиялари. Менинг алоқа тўпламим серияси. 140-141-бетлар.
  5. ↑ Ричмонд, Виржиния (2008). Шахслараро муносабатларда оғзаки бўлмаган хатти-ҳаракатлар. Бостон: Пеарсон/А ва Б. п. 130. ИСБН 9780205042302.
  6. ↑ „Проксемикалар“.[сайт ишламайди] www.cредуcатион.орг. Олинган 2016-03-29. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Proksemika" dan olindi