Ziyosfera

Propaganda

Propaganda poster shows a terrifying gorilla with a helmet labeled „militarism“ holding a bloody club labeled „kultur“ and a half-naked woman as he stomps onto the shore of America.
Ақлдан озган Брутеъни йўқ қилинг: Энлист, Америка Қўшма Штатларидаги эркакларни Биринчи Жаҳон Урушининг бир қисми сифатида Германияга қарши курашишга ундайдиган тарғибот плакати, Гарри Р. Хоппс, тах. 1917-йил

Файл:Ҳоw доэс пропаганда чанге оур белиэфс.wебм Пропаганда (ўзбекча: тарғибот, ташвиқот) — асосан, маълум бир аудиторияга, белгиланган кун тартибини илгари суриш мақсадида, таъсир кўрсатиш ёки ишонтириш учун фойдаланиладиган мулоқот усули ҳисобланади. Мулоқотнинг ушбу тури, холис равишда ёки маълум бир синтез ва фикрлашни қўллаб қувватлаш мақсадида мавжуд далилларни саралаган ҳолда тақдим этиш ёки маълум маълумотларга оқилона эмас, балки ҳиссиётга берилган ҳолда қараш ҳолатидир[1]. Пропагандани журналистика, ҳукумат, реклама, кўнгил очар, таълим ва активизм каби соҳаларда топиш мумкин[2]. Кўпинча, ҳукуматлар амалга оширилувчи ҳарбий ҳаракатлар, сиёсий кампаниялар, сог'лиқни сақлаш кампаниялари, инқилобчилар, йирик бизнес, радикал диний ташкилотлар, оммавий ахборот воситалари ва соапбохерлар (нотиқлар) каби айрим шахслар томонидан ишлаб чиқарилган материаллар билан боғлиқ ташвиқотлардир.

ХХ асрда, инглизча атама, пропаганда кўпинча манипулятив ёндашув билан боғлиқ. Аммо, тарихий жиҳатдан пропаганда (тарғибот) маълум фикрлар ёки мафкураларни тарғиб қилувчи ҳар қандай материалнинг нейтрал тавсифловчи атамаси бўлиб келган[3][4]. Инглизча бўлмаган эквивалент атамалар ҳам асосан асл нейтрал мазмунни сақлаб қолади[5].

Тарғибот хабарларини етказиш учун турли хил материаллар ва оммавий ахборот воситаларидан фойдаланилади. Улар янги технологиялар ихтиро қилиниши билан ўзгарган, шу жумладан расмлар, мултфилмлар, плакатлар, рисолалар, филмлар, радиоэшиттиришлар, телешоулар ва веб-сайтлар. Яқинда рақамли аср тарғиботни тарқатишнинг янги усулларини келтириб чиқарди, масалан, бот ва алгоритмлар ҳозир ҳисоблаш ташвиқоти ва сохта ёки холис янгиликларни яратиш ва ижтимоий тармоқларда тарқатиш учун фойдаланилмоқда.

Келиб чиқиши

Пропаганда сўзи, замонавий лотинча сўз бўлиб, „пропагаре“ сўзининг герунд шаклининг аблативи бўлиб, "тарқатиш" ёки "тарғибот қилиш" деган маъноларни англатади. Ушбу маъно сабабли, пропаганда сўзи „тарқатилиши керак бўлган нарса“ни англатади[6]. Ушбу сўз, дастлаб, 1622-йилда аксил-ислоҳотнинг бир қисми сифатида яратилган католик черковининг (жамоат) янги маъмурий органидан келиб чиққан бўлиб, Cонгрегатио де Пропаганда Фиде (Эътиқод тарғиботи жамоати) ёки норасмий равишда оддийгина "Пропаганда" деб аталиши орқали вужудга келган[4][7]. Ушбу ташкилот фаолияти католик бўлмаган мамлакатларда католик динини „тарғибот“ қилишга қаратилган эди[4].

1790-йиллардан бошлаб бу атама дунёвий фаолиятда „оммавий тарғибот намуналари“га нисбатан ҳам қўлланила бошланади[4]. Ушбу атама, сиёсий соҳада ишлатилган пайт — ХИХ асрнинг ўрталарида, пежоратив ёки салбий маънога эга бўлишни бошлайди[4].

Таърифи

Тарғибот ижтимоий консенсусга эришиш учун мўлжалланган таъсир шакли сифатида консепсияланган. ХХ асрда „тарғибот“ атамаси оммавий ахборот воситалари, жумладан, газета ва радиоларнинг пайдо бўла бошлайди. Тадқиқотчилар оммавий ахборот воситаларининг таъсирини ўрганишни бошлаганларида, одамларга қандай қилиб ҳиссий резонансли ишонтирувчи хабарлар таъсир қилишини тушунтириш учун таклифлар назариясидан фойдаланганлар. Гаролд Лассвелл тарғибот атамасининг кенг таърифини келтириб, уни қуйидагича таърифлаган: "Шахслар ёки гуруҳлар томонидан мақсадли амалга оширилувчи фикрлар ёки ҳаракатларнинг ифодаси ҳисобланган ҳолда, пропаганда, бошқа шахслар ёки гуруҳларнинг фикрлари ёки ҳаракатларига олдиндан белгиланган мақсадлар ва психологик манипуляция орқали таъсир қилиш ўз вазифаси деб билади "[8]. Гартҳ Жоветт ва Виктория ЎДоннелл одамлар тарғибот материалларини ишлаб чиқиш ва этиштириш орқали мулоқотни юмшоқ куч шакли сифатида ишлатганда, тарғибот ва ишонтириш бир-бири билан боғлиқлигини назарда тутади. Билан 1929-йилги адабий мунозарада Эдвард Бернайс, Эверетт дин Мартин „тарғибот бизни қўғирчоқлар қилмоқда. Биз тарғиботчи манипуляция қиладиган яширин сатрлар билан ҳаракатланамиз.“[9] 1920—1930-йилларда пропаганда баъзан қудратли деб таърифланган. Масалан, Бернайс ўз китобида тан олди ташвиқот „омманинг уюшган одатлари ва фикрларини онгли ва ақлли манипуляция қилиш демократик жамиятда муҳим элемент ҳисобланади. Жамиятнинг ушбу кўринмайдиган механизмини бошқарадиганлар мамлакатимизнинг ҳақиқий ҳукмрон кучи бўлган кўринмас ҳукуматни ташкил қилади. Бизни бошқарамиз, онгимиз шаклланади, дидимиз шаклланади, ғояларимиз асосан биз ҳеч қачон эшитмаган эркаклар томонидан таклиф қилинади“[10].

Тарихи

Уинстон Черчилл „Британия булдоги“сифатида тасвирланган плакат

Тарғиботнинг ибтидоий шакллари ишончли қайд этилган далиллар мавжуд бўлган пайтгача инсон фаолияти бўлган. Тҳе Беҳистун ёзуви тах. 515 Доро И нинг форс тахтига кўтарилишини батафсил баён қилган кўпчилик тарихчилар томонидан тарғиботнинг дастлабки намунаси сифатида қаралади[11]. Қадимги тарих давомида тарғиботнинг яна бир ёрқин намунаси бу охирги Рим фуқаролик урушлари (милоддан аввалги 44-30 йиллар) давомида Октавиан ва Марк Антоний келиб чиқиши қоронғи ва камситувчи, шафқацизлик, қўрқоқлик, ораторик ва адабий қобилияцизлик, бузуқлик, ҳашамат, ичкиликбозлик ва бошқа туҳматлар учун бир-бирларини айблашади[12] Ушбу туҳмат шаклини олди уитуператио (инвективнинг Рим риторик жанри) бу вақтда Рим жамоатчилик фикрини шакллантириш учун ҳал қилувчи эди. Тарғиботнинг яна бир дастлабки намунаси Чингизхон. Император душманга миш-миш тарқатиш учун баъзи одамларини ўз қўшинидан олдинга жўнатар эди. Кўпгина ҳолларда, унинг армияси аслида баъзи рақибларидан кичикроқ эди[13].

Болалар орасида

Бразилия президенти тасвирланган плакат, 1938-йилдаги пропаганда (болалар томонидан ўраб олинган). Матнда: „ Болалар! Уйда ва мактабда, Ватанга сиғинишни ўрганишингиз керак. Сизлар муваффақиятга эришиш учун барча имкониятларга эгасиз. Бразилияни қаттиқ севиб, сиз уни ҳар бир бразилиялик қалбида жойлашган юксалиш истакларини бажариб, тарихдаги энг буюк тақдирга олиб борасиз.“, президент нутқи тасвирланган.

Пропаганда учун барча потенсиал мақсадлар орасида болалар энг заиф тармоқ ҳисобланади. Чунки улар хабарнинг мақсадли пропаганда ёки ундай эмаслигини аниқлаш учун зарур бўлган танқидий фикрлаш ва контексуал тушуниш томонлама етарлича ривожланишмаган бўлишади. Болаларнинг дунё ҳақидаги тушунчаларини ривожлантириш жараёни туфайли ушбу босқичда атроф-муҳитга эътибор бериш уларга тарғиботни бепарволик орқали сингдиришга олиб келади. Шунингдек, болалар жуда тақлидчи бўлишади: 1960-йилларда Алберт Бандура, Доротея Росс ва Шеила А. Росс томонидан олиб борилган тадқиқотлар шуни кўрсатдики, маълум даражада социализация, расмий таълим ва стандартлаштирилган телевизион дастурларни тарғиб қилиш мақсадида тарғиботдан фойдаланиш сифатида кўриш мумкин. Мактабларда тарғиботдан фойдаланиш 1930-1940-йилларда Германияда "Ҳитлер Югенд" шаклида жуда кенг тарқалган эди.

Болалар орасида антисемитизм тарғиботи

Фашистлар Германиясида таълим тизими немис ёшларини антисемитизм мафкурасига сингдириш учун бутунлай мослаштирилган эди. 1920-йилларда фашистлар партияси немис ёшларини ўзининг ташвиқот хабарлари учун махсус аудиторияларидан бири сифатида нишонга олишган эди[14]. Мактабларда, нацистлар, немис ёшларига сингдирмоқчи бўлган нарсаларни акс эттириш орқали ўзларининг ирқий назарияларини тарғиб қилишган. Дер Стурмер муҳаррири Жулиус Стреичер фашистлар диктатураси даврида мактабларда антисемитизм тарғиботига бағишланган расмли китобларни тарқатувчи нашриётни бошқарган. Бунга 1937-йилда барча немис ўқитувчиларининг 97 фоизи аъзо бўлган Миллий социалистик ўқитувчилар лигаси орқали эришилади[15].

Лига ирқий назарияни ўқитишни рағбатлантирди. Болалар учун „Тулкига ям-яшил чўлларида ишонманг“ ва „Яҳудийнинг қасамёдига йўқ“, „Дер Гифтпилз“ (инглиз тилига „Заҳарли қўзиқорин“ деб таржима қилинган) ва „Болалар учун расмли китоблар кенг тарқалди. Пуг Пудле“ дачшунд пинсчер" (1930-йилларнинг охирида Труст Но. Фох журналининг 100 000 дан ортиқ нусхаси тарқатилган) ва яҳудийларнинг иблислар, болаларни зўравонликлари ва бошқа ахлоқий шахслар сифатида тасвирланган. Синфда „Яҳудий Яҳудо немис Исони яҳудийларга хиёнат қилди“ каби шиорлар ўқилди. Нюрнберг судлари пайтида „Тулкига унинг яшил чўлларида ишонманг“ ва „Яҳудийнинг қасамёдига йўқ“ ва Дер Гифтпилз нацистларнинг ҳаракатларини ҳужжатлаштирганда далил сифатида олинган[16]. Қуйида Миллий социалистик таълим моҳияти томонидан тавсия этилган тарғибот математик муаммосининг мисоли келтирилган: „Яҳудийлар Германияда ауцайдерлар — 1933-йилда Германия Рейхида 66,606,000 аҳоли бор эди, улардан 499,682 (0,75 %) яҳудийлар эди“[17].  

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Смитҳ, Бруcе Л. „Пропаганда“. Энcйcлопæдиа Британниcа, Инc. (17-феврал 2016-йил). Қаралди: 23-апрел 2016-йил.
  2. ↑ Ҳоббс, Ренеэ. Минд Овер Медиа: Пропаганда Эдуcатион фор а Дигитал Аге. Неw Ёрк: W.W. Нортон, 2020. 
  3. ↑ Смитҳ. „Пропаганда“. Энcйcлопæдиа Британниcа, Инc. (2016-йил 17-феврал). Қаралди: 2016-йил 23-апрел.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Диггс-Броwн, Барбара (2011) Стратегиc Публиc Релатионс: Аудиэнcе Фоcусед Праcтиcе п. 48
  5. ↑ О'Барр, Wиллиам М. (2006). „Публиc Сервиcе Адвертисинг“. Адвертисинг &амп; Соcиэтй Ревиэw. 7-жилд, № 2. дои:10.1353/аср.2006.0027. ИССН 1534-7311.
  6. ↑ „пропаганда, н.“. Охфорд Энглиш Диcтионарй. Охфорд Университй Пресс (2020-йил 1-декабр). Қаралди: 2021-йил 20-апрел.
  7. ↑ „Онлине Этймологй Диcтионарй“. Қаралди: 2015-йил 6-март.
  8. ↑ Эллул, Жаcқуэс (1965). Интродуcтион бй Конрад Келлен ин Пропаганда: Тҳе Форматион оф Менъс Аттитудес, пп. хи-хии. Транс. Конрад Келлен & Жеан Лернер фром оригинал 1962 Френч эдитион Пропагандес. Кнопф, Неw Ёрк. ИСБН 978-0-394-71874-3 (1973 эдитион бй Винтаге Боокс, Неw Ёрк).
  9. ↑ Мартин, Эверетт Деан (Марч 1929). Леач, Ҳенрй Годдард (муҳ.). „Аре Wе Виcтимс оф Пропаганда, Оур Инвисибле Мастерс: А Дебате wитҳ Эдwард Бернайс“ (ПДФ). Тҳе Форум (инглизча). 81-жилд. Форум Публишинг Cомпанй. 142–150-бет. Қаралди: 22-феврал 2020-йил.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  10. ↑ Бернайс Л, Эдwард. Пропаганда. Ливеригҳт: Ҳораcе, 1928 — 9-бет. 
  11. ↑ Нагле, Д. Брендан. Тҳе Анcиэнт Wорлд: Реадингс ин Соcиал анд Cултурал Ҳисторй. Пеарсон Эдуcатион, 2009 — 133-бет. ИСБН 978-0-205-69187-6. 
  12. ↑ Боргиэс, Лоïc. Ле cонфлит пропагандисте энтре Оcтавиэн эт Марc Антоине. Де л'усаге политиқуэ де ла уитуператио энтре 44 эт 30 а. C. н., 2016. ИСБН 978-90-429-3459-7. 
  13. ↑ Дависон, W. Пҳиллипс (1971). „Соме Трендс ин Интернатионал Пропаганда“. Тҳе Анналс оф тҳе Америcан Аcадемй оф Политиcал анд Соcиал Сcиэнcе. 398-жилд. 1–13-бет. дои:10.1177/000271627139800102. ИССН 0002-7162. ЖСТОР 1038915.
  14. ↑ Гоутам, Урваши (2014). „Педагогиcал Нази Пропаганда (1939–1945)“. Проcеэдингс оф тҳе Индиан Ҳисторй Cонгресс. 75-жилд. 1018–1026-бет. ИССН 2249-1937. ЖСТОР 44158487.
  15. ↑ Cорелли, Мариэ (Май–Жуне 2002). „Поисонинг ёунг миндс ин Нази Германй: чилдрен анд пропаганда ин тҳе Тҳирд Реич“. Соcиал Эдуcатион. 66-жилд, № 4. 228-бет. 2021-02-21да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 2022-06-15.
  16. ↑ Миллс, Марй „Пропаганда анд Чилдрен дуринг тҳе Ҳитлер Еарс“. Тҳе Низкор Прожеcт. Қаралди: 22-феврал 2020-йил.
  17. ↑ Ҳирсч, Ҳерберт. Геноcиде анд тҳе Политиcс оф Меморй. Чапел Ҳилл & Лондон: Университй оф Нортҳ Cаролина Пресс, 1995. п. 119.

Адабиётлар

Копроқ ўқиш учун

Мақолалар

  • Броwн, Жоҳн Ҳ. „Тwо Wайс оф Лоокинг ат Пропаганда“ (2006-йил);
  • Гарcиа, Ҳуго. „Релуcтант лиарс? Публиc дебатес он пропаганда анд демоcраcй ин тwентиэтҳ-cентурй Бритаин (1914-1950)“, Cонтемпорарй Бритиш Ҳисторй, 33-жилд, № 3 (2019), бет. 383-404.
  • Косар, Кевин Р., Публиc Релатионс анд Пропаганда: Рестриcтионс он Эхеcутиве Бранч Аcтивитиэс, CРС Репорт РЛ32750, 2005-йил феврал.
  • Ауэрбач, Жонатҳан, анд Русс Cастроново: „Тҳиртеэн Пропоситионс абоут Пропаганда.“ Тҳе Охфорд Ҳандбоок оф Пропаганда Студиэс, 2013-йил декабр.
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Propaganda" dan olindi