Пропорционал циркул

Пропорционал циркул (ёки бўлувчи компас) — маълум бир нисбатда маълум пропорцияни бўлиш имконини берувчи чизма воситаси ҳисобланади.

Бўлувчи циркуллар ишни тезлаштиради, бу сизнинг чизмангиз бўйича ўлчамларни олиш имконини беради ва ҳеч қандай ҳисоб-китобларсиз керакли ўлчамдаги катталаштирилган ёки камайтирилган ҳажмни тўғридан-тўғри олиш имконини беради.

Геометрия дарсликларида бундай фигураларни ўрганишда кўп ҳолларда бўлувчи циркулларнинг тавсифлари мисол қилиб келтирилади.[1][2]

Тарихи

Пропорционал циркул деярли бир вақтнинг ўзида (ХВИ асрнинг охири) турли одамлар томонидан мустақил равишда ихтиро қилинган. 1567-йилда Фабрицио Морденте Венецияда ўзи ихтиро қилган „саккиз нуқтали пропорционал циркул“ қурилмаси ҳақида бир саҳифали рисолани нашр этган эди. Пропорционал циркулнинг яратилиш тарихи италиялик математик ва астроном Галилео Галилейга ҳам тегишли бўлиб, у асбобсозлик устаси Марко Антонио Маззолени ёрдамида ҳарбий циркулнинг 100 дан ортиқ нусхасини яратади ва 1595-1598-йиллар орасида ўз шогирдларига ундан фойдаланишни ҳам ўргатади.

Қурилма

Керакли нисбат, циркул ўқини ҳаракатланувчи қисми ёрдамида ўрнатилади. Циркулнинг томонларида энг кенг тарқалган нисбатлар, хусусан п ва томонларнинг [[То'г'ри ко'пбурчак|тўғри н-угольников]] белгиланга доира диаметрига нисбати орқали белгиланади.

Манбалар