Protein (oziq moddalar)


Протеинлар - инсон танаси учун муҳим озиқ моддалардир[1]. Улар тана тўқимасининг асосий қисми бўлиб, озуқа манбаи сифатида ҳам хизмат қилиши мумкин. Озуқа манбаи сифатида оқсиллар ҳар бир грамига 4 ккал (17 кЖ) энергия танқислигини таъминлайди, липидлар эса 9 ккал (37 кЖ) энергия беради. Озиқланиш нуқтаи назаридан оқсилнинг энг муҳим жиҳати ва асосий хусусияти унинг таркибида аминокислоталар борлигидадир[2].
Протеинлар бир-бирига пептид бог'лари билан боғланган аминокислоталардан ташкил топган полимер занжирлар. Инсон ҳазм қилиш жараёнида оқсиллар ошқозонда хлорид кислота ва протеаз та'сирида кичикроқ полипептид занжирларга парчаланади. Бу эса организм томонидан биосинтезлана олмайдиган муҳим аминокислоталарни ҳазм бўлиши учун жуда муҳимдир[3].
Протеин — энергия этишмовчилиги ва ўлимнинг олдини олиш учун одамлар ўз организмига олишлари керак бўлган тўққизта муҳим аминокислоталар мавжуд. Улар фенилаланин, валин, треонин, триптофан, метионин, лейсин, изолейцин, лизин ва ҳистидиндир[2][4][5]. Гистидин катталарда синтез қилинмагани учун меёри 9га яқин бўлади[6]. Инсон танасида синтез қила оладиган бешта аминокислоталар мавжуд бўлиб уларга аланин, аспартик кислота, аспарагин, глутамик кислота ва серин киради. Олтита шартли муҳим аминокислоталар мавжуд бўлиб, уларнинг синтези махсус патофизёлогик шароитларда, масалан, чақалоқнинг эрта туғилиши ёки жиддий катаболик стрессга дучор бўлган шахсларда чекланиши бўлиши мумкин. Бу олтита аминокислоталарга аргинин, систеин, глисин, глутамин, пролин ва тирозинлар киради. Протеиннинг парҳез манбаларига дон, дуккаклилар[7], ёнғоқлар[8], уруғлар, ловия, гўшт, сут маҳсулотлари, балиқ, тухум ва денгиз ўтлари киради[9].
Озуқа манбалари
| Категориялар | Қишлоқ хо'жалиги маҳсулотларининг ҳиссаси [%] |
|---|---|
| Калория | 18
|
| Протеинлар | 37
|
| Ердан фойдаланишда | 83
|
| Иссиқхона газларида | 58
|
| Сувнинг ифлосланиши | 57
|
| Ҳавонинг ифлосланиши | 56
|
| Сув изи. Чучук сувни тортиб олиш | 33
|
Протеин озиқ-овқатнинг кенг ассортиментида учрайди[11][12]. Бутун дунё бўйлаб ўсимлик оқсиллари ва озиқ-овқатларига аҳоли жон бошига протеин етказиб беришнинг 60 % дан ортиғини ташкил қилади. Шимолий Америкада ҳайвонлардан олинган озиқ-овқатлар оқсил манбаларининг қарийб 70 фоизини протеин ташкил қилади[12]. Ҳашаротлар — дунёнинг кўп жойларида оқсил манбаи ҳисобланади[13]. Африканинг баъзи қисмларида озиқ-овқат оқсили 50 % гача ҳашаротлардан олинади[13]. Ҳисоб-китобларга кўра, ҳар куни 2 миллиарддан ортиқ одам ҳашаротларни истеъмол қилади[14].
Гўшт, сут маҳсулотлари, тухум, соя, балиқ ва дон махсулотлари оқсил манбалари ҳисобланади. Ҳар бирининг концентрацияси 7 % дан ортиқ бўлган асосий озиқ-овқат маҳсулотлари ва донли оқсил манбаларига мисоллар тариқасида (аниқ тартибда) гречка, жўхори, жавдар, тариқ, маккажўхори, гуруч, буғдой, жўхорилар ҳисобланади. Баъзи тадқиқотлар гўштни оқсил манбаи сифатида таъкидлайди[15].
Фотоволтаик микробиал оқсил ишлаб чиқаришда, қуёш панелларидаги электр энергияси ва ҳаводаги карбонат ангидриддан микроблар учун озуқа манбаи яратиш учун фойдаланади, улар биореактор идишларда ўстирилади ва кейин қуруқ оқсил кукуни ҳосил бўлади. Жараён ер, сув ва ўғитдан юқори самарали фойдаланиш имконини беради[16][17].
Балансли овқатланиш билан шуғулланадиган одамларга протеин қо'шимчалари керак эмас[18].
Қуйидаги жадвалда протеин манбалари сифатида озиқ-овқат маҳсулотлари келтирилган.
| Озиқ-овқат манбаи | Лизин | Треонин | Триптофан | Олтингугуртни ўз ичига олган аминокислоталар |
|---|---|---|---|---|
| Дуккаклилар | 64 | 38 | 12 | 25 |
| Донлар | 31 | 32 | 12 | 37 |
| Ёнғоқ ва уруғлар | 45 | 36 | 17 | 46 |
| Мевалар | 45 | 29 | 11 | 27 |
| Ҳайвонлар | 85 | 44 | 12 | 38 |
Ранг калити:
- Тегишли аминокислоталарнинг энг юқори зичлигига эга бўлган оқсил манбаи.
- Тегишли аминокислоталарнинг энг паст зичлигига эга бўлган оқсил манбаи.

Протеин кукунлари — казеин, зардоб, тухум, гуруч, соя ва крикет унидан қайта ишлаб чиқарилган оқсил манбаи[19].
Протеин сифати
Озиқланиш нуқтаи назаридан оқсилнинг энг муҳим жиҳатини белгиловчи хусусияти, унинг таркибидаги аминокислоталардир. Протеинларни аминокислоталарнинг нисбий фоизига, баъзи тизимларда оқсил манбасининг ҳазм бўлишига ва организм учун фойдалилигига қараб баҳолайдиган бир нечта тизимлар мавжуд. Уларга биологик қиймат, протеиндан фойдаланиш ва ФДА томонидан Протеин самарадорлиги нисбати (ПЕР) киради. Бу усулнинг модификацияси сифатида ПДCААС рейтинги (оқсилнинг ҳазм бўлиши учун тузилган аминокислоталар рейтинги) ишлаб чиқилган. ПДCААС рейтинги 1993-йилда АҚШнинг Озиқ-овқат ва фармацевтика идораси (ФДА), Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Озиқ-овқат ва қишлоқ хўжалиги ташкилоти ва Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (ФАО/ВОЗ) томонидан, оқсил сифатини аниқлашнинг „энг яхши“ усули сифатида қабул қилинган. Ушбу ташкилотлар оқсил сифатини баҳолашнинг бошқа усуллари паст эканлигини таъкидладилар[20]. 2013-йилда ФАО ҳазм бо'ладиган ажралмас аминокислоталар рейтингига ўзгартиришлар киритиш кераклигини таклиф қилишди.
Янги туғилган
Сутемизувчиларнинг янги туғилган чақалоқлари, оқсилларни ҳазм қилиш ва ассимиляция қилишда яхши натижа ҳисобланади, чунки улар ингичка ичакда бузилмаган оқсилларни ўзлаштира олади. Бу пассив иммунитетни, яъни иммуноглобулинларни онадан, янги туғилган чақалоққа сут орқали ўтиш имконини беради[21].
Озиқланиш талаблари
Протеинни истеъмол қилиш талаблари билан боғлиқ масалалар бўйича жиддий мунозаралар бўлиб ўтди[22][23]. Инсон рационида зарур бўлган протеин миқдори кўп жиҳатдан умумий энергия истеъмоли, организмнинг азот ва муҳим аминокислоталарга бўлган эҳтиёжи, тана вазни ва таркиби, шахснинг ўсиш тезлиги, жисмоний фаоллик даражаси, шахснинг энергияси углеводлар билан белгиланади. Жисмоний фаоллик ва зўриқиш, шунингдек мушак массасининг кўпайиши протеинга бўлган эҳтиёжни оширади. Ўсиш ва ривожланиш учун болалик даврида, ҳомиладорлик пайтида ёки чақалоқни озиқлантириш учун эмизишда ва тананинг тўйиб овқатланмаслиги, травмадан ёки операциядан кейин соғайиб кетиш учун керак бўлади ва кўпроқ талаб қилинади[24].
Протеин етишмовчилиги

Протеин этишмовчилиги ва ното'г'ри овқатланиш (ПЕМ) турли касалликларга, шу жумладан ақлий заифлик ва кwашиоркор синдромига олиб келиши мумкин[26]. Квашиоркорнинг белгиларига апатия, диарея, ҳаракацизлик, ўсмаслик, терининг қичиши, жигарнинг ёғланиши, қорин ва оёқларнинг шишиши киради. Бу шиш арахидон кислотасига липоксигеназа таъсири ва суюқлик балансида липопротеинларни ташишда оқсилларнинг нормал ишлаши билан изоҳланади[27].
ПЕМ бутун дунёда болалар, ҳам катталар орасида кенг тарқалган ва ҳар йили 6 миллион одам ўлишига олиб келади. Саноатлашган дунёда ПЕМ асосан қарияларда учрайди, шунингдек касалхоналарда сезиларли тарида учраб туради.
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ Ҳерманн, Жаниcе Р. (2021-йил апрел). „Протеин анд тҳе Бодй“ (ПДФ). Оклаҳома Cооперативе Эхтенсион Сервиcе, Дивисион оф Агриcултурал Сcиэнcес анд Натурал Ресоурcес • Оклаҳома Стате Университй. Т–3163–1 – Т–3163–4-бет. 2019-11-23да асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 2022-11-19.
{{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим:|дате=(ёрдам) - ↑ 2,0 2,1 Диэтарй Референcе Интакес фор Энергй, Cарбоҳйдрате, Фибер, Фат, Фаттй Аcидс, Чолестерол, Протеин анд Амино Аcидс, Институте оф Медиcине. Натионал Аcадемй Пресс, 2005, дои:10.17226/10490, ИСБН 978-0-309-08525-0
- ↑ „Энергй анд маcронутриэнт реқуиременц фор пҳйсиcал фитнесс ин эхерcисинг субжеcц“. Cлиниcал Нутритион. 29-жилд, № 4. 2010-йил август. 413–23-бет. дои:10.1016/ж.cлну.2010.02.002. ПМИД 20189694.
{{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим:|дате=(ёрдам) - ↑ „Адулт амино аcид реқуиременц: тҳе cасе фор а мажор ревисион ин cуррент реcоммендатионс“ (ПДФ). Тҳе Жоурнал оф Нутритион. 124-жилд, № 8 Суппл. 1994-йил август. 1517С–1523С-бет. дои:10.1093/жн/124.суппл_8.1517С. ПМИД 8064412.
{{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим:|дате=(ёрдам) - ↑ Росане Оливеира, „Тҳе Эссентиалс-Парт Оне“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2018-07-18 санасида архивланган), УC Давис Интегративе Медиcине, Феб 4, 2016. Жулй 12, 2017.
- ↑ „Эвиденcе тҳат ҳистидине ис ан эссентиал амино аcид ин нормал анд чрониcаллй уремиc ман“. Тҳе Жоурнал оф Cлиниcал Инвестигатион. 55-жилд, № 5. 1975-йил май. 881–91-бет. дои:10.1172/жcи108016. ПМC 301830. ПМИД 1123426.
{{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим:|дате=(ёрдам) - ↑ „Ҳигҳ-Протеин Алтернативес то Меат“ (инглизча). Поcкет. Қаралди: 9-июн 2022-йил.
- ↑ „Протеин ин диэт“. Унитед Статес Натионал Либрарй оф Медиcине, Натионал Институтес оф Ҳеалтҳ (2009).
- ↑ Рейнолдс, Даман; Cаминити, Жефф; Эдмундсон, Сcотт; Гао, Сонг; Wиcк, Маcдоналд; Ҳуэсеманн, Мичаэл (12-июл 2022-йил). „Сеаwеэд протеинс аре нутритионаллй валуабле cомпоненц ин тҳе ҳуман диэт“. Тҳе Америcан Жоурнал оф Cлиниcал Нутритион. нқаc190-бет. дои:10.1093/ажcн/нқаc190. ИССН 0002-9165. ПМИД 35820048.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ Дамиан Cаррингтон, "Авоидинг меат анд даирй ис 'сингле биггест wай' то редуcе ёур импаcт он Эартҳ ", Тҳе Гуардиан, 31 Май 2018 (паге виситед он 19 Аугуст 2018).
- ↑ Стеинке, Wаггле. Неw протеин фоодс ин ҳуман ҳеалтҳ: нутритион, превентион анд тҳерапй. CРC Пресс, 1992 — 91–100-бет. ИСБН 978-0-8493-6904-9.
- ↑ 12,0 12,1 „Плант протеинс ин релатион то ҳуман протеин анд амино аcид нутритион“ (ПДФ). Тҳе Америcан Жоурнал оф Cлиниcал Нутритион. 59-жилд, № 5 Суппл. 1994-йил май. 1203С–1212С-бет. дои:10.1093/ажcн/59.5.1203с. ПМИД 8172124.
{{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим:|дате=(ёрдам) - ↑ 13,0 13,1 Доберманн, Д. (2017-йил ноябр). „Оппортунитиэс анд ҳурдлес оф эдибле инсеcц фор фоод анд феэд“. Нутритион Буллетин. 42-жилд, № 4. Жоҳн Wилей & Сонс, Инc. 293–308-бет. дои:10.1111/нбу.12291.
{{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим:|дате=(ёрдам) - ↑ Пап. „Море тҳан 2 биллион пеопле wорлдwиде эат инсеcц эверй дай“. СcиэнcеИнПоланд.пап.пл. Републиc оф Поланд Министрй оф Сcиэнcе анд Ҳигҳер Эдуcатион. Қаралди: 26-феврал 2020-йил.
- ↑ Жаҳнке, Ҳанс Э. „Аппендих 3Д: Тҳе валуэ оф гаме меат ас а соурcе оф чеап протеин“, . Cонсерватион анд Утилизатион оф Wилдлифе ин Уганда: А Студй ин Энвиронментал Эcономиcс, ИФО Форсчунгсберичте дер Абтеилунг Энтwиcклунгслäндер. Брилл, 1974. ИСБН 9783803901095. Қаралди: 5-март 2020-йил.
- ↑ Легер, Дориан; Матасса, Силвио; Ноор, Элад; Шепон, Алон; Мило, Рон; Бар-Эвен, Аррен (29-июн 2021-йил). „Пҳотоволтаиc-дривен миcробиал протеин продуcтион cан усе ланд анд сунлигҳт море эффиcиэнтлй тҳан cонвентионал cропс“. Проcеэдингс оф тҳе Натионал Аcадемй оф Сcиэнcес (инглизча). 118-жилд, № 26. дои:10.1073/пнас.2015025118. ИССН 0027-8424. ПМC 8255800. ПМИД 34155098.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ Cаррингтон. „Миcробес анд солар поwер 'cоулд продуcе 10 тимес море фоод тҳан планц'“ (инглизча). Тҳе Гуардиан (21-июн 2021-йил). Қаралди: 27-феврал 2022-йил.
- ↑ Амино аcид cонтент оф фоодс анд биологиcал дата он протеинс (ФАО нутритионал студиэс нумбер 24). Фоод анд Агриcултуре Организатион, 1985. ИСБН 978-92-5-001102-8.
- ↑ „До атҳлетес неэд море диэтарй протеин анд амино аcидс?“. Интернатионал Жоурнал оф Спорт Нутритион. 5 Суппл-жилд. 1995-йил июн. С39-61-бет. дои:10.1123/ижсн.5.с1.с39. ПМИД 7550257.
{{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим:|дате=(ёрдам) - ↑ Боутриф, Э., Фоод Қуалитй анд Cонсумер Протеcтион Гроуп, Фоод Полиcй анд Нутритион Дивисион, ФАО, Роме: „Реcент Девелопменц ин Протеин Қуалитй Эвалуатион“ Фоод, Нутритион анд Агриcултуре, Иссуэ 2/3, 1991
- ↑ „Перспеcтивес он иммуноглобулинс ин cолострум анд милк“. Нутриэнц. 3-жилд, № 4. 2011-йил апрел. 442–74-бет. дои:10.3390/ну3040442. ПМC 3257684. ПМИД 22254105.
{{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим:|дате=(ёрдам) - ↑ „А ревиэw оф иссуэс оф диэтарй протеин интаке ин ҳуманс“. Интернатионал Жоурнал оф Спорт Нутритион анд Эхерcисе Метаболисм. 16-жилд, № 2. 2006-йил апрел. 129–52-бет. дои:10.1123/ижснем.16.2.129. ПМИД 16779921.
{{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим:|дате=(ёрдам) - ↑ „Беёнд тҳе зоне: протеин неэдс оф аcтиве индивидуалс“. Жоурнал оф тҳе Америcан Cоллеге оф Нутритион. 19-жилд, № 5 Суппл. 2000-йил октабр. 513С–521С-бет. дои:10.1080/07315724.2000.10718974. ПМИД 11023001.
{{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим:|дате=(ёрдам) - ↑ „Протеин анд амино аcид реқуиременц ин ҳуман нутритион“. WҲО Пресс (2007). Қаралди: 8-июл 2008-йил.
- ↑ „Марасмус анд Кwашиоркор“. Медсcапе Референcе (2009-йил 1-май).
- ↑ Латҳам. „Ҳуман нутритион ин тҳе девелопинг wорлд“. Фоод анд Агриcултуре Организатион оф тҳе Унитед Натионс (1997).
- ↑ Счwартз, Жефферй. Тҳе cултурал феаст: ан интродуcтион то фоод анд соcиэтй. Белмонт, Cалифорниа: Тҳомсон/Wадсwортҳ, 2003 — 282, 283-бет. ИСБН 978-0-534-52582-8.