Protoyulduz
Протоюлдуз – жуда ёш юлдуз. У асосан ота молекуляр булутидан масса йиғади. Протоюлдузлар бу юлдузлар эволюцияси жараёнидаги энг дастлабки босқичдир[1]. Кам массали юлдуз учун (яъни Қуёш ёки ундан пастроқ) бу тахминан 500 000 йил давом этади[2]. Фаза молекуляр булут бўлаги гравитация кучи таъсирида биринчи марта қулаб тушганда бошланади. Ва унинг ичида шаффоф бўлмаган, босимга асосланган ядро ҳосил бўлади. У кирувчи газтугаши билан тугайди ва асосий кетма-кетлик юлдузини қолдириб, кейинчалик гелий ҳосил қилувчи водород синтези бошланишидаюлдузига айланади.
Тарихи
Протоюлдузларнинг замонавий сурати биринчи марта 1966-йилда Чуширо Ҳаяши томонидан таклиф қилинган[3]. Биринчи моделда прото юлдузларнинг ўлчами жуда юқори баҳоланган. Кейинги рақамли ҳисоб-китоблар [4][5][6] масалани ойдинлаштирди ва протоюлдузлар бир хил массадаги асосий кетма-кетликдаги юлдузлардан бир оз каттароқ эканлигини кўрсатди. Ушбу асосий назарий натижа кузатувлар билан тасдиқланган.
Протоюлдузлар эволюцияси

Юлдузнинг шаклланиши зич ядролар деб аталадиган нисбатан кичик молекуляр булутларда бошланади[8]. Ҳар бир зич ядро дастлаб об’эктларни сиқиб чиқаришга мойил бўлган гравитация тортиш кучи ва уни катталаштирадиган газ босими ва магнит босим ўртасида мувозанатда бўлади. Зич ядро атрофдаги каттароқ булутдан масса тўплаши билан, гравитация тортишиш босимни енгиб, портлаш бошланади. Дастлаб фақат газ босими билан қўллаб-қувватланадиган идеаллаштирилган шарсимон булутни назарий моделлаштириш, тўқнашиш жараёнининг ичкаридан ташқарига тарқалишини кўрсатади[9]. Ҳали юлдуз бўлмаган зич ядроларнинг спектроскопик кузатувлари қисқариш ҳақиқатан ҳам содир бўлишини кўрсатади. Бироқ, ҳозирча, тўқнашиш ҳудудини прогноз қилишнинг иложи ёқ[10].

Зич ядро марказига қараб тўқнашган газ, аввало, паст массали протоюлдузни, кейин эса об’эктни айланиб чиқадиган протопланетар дискни ҳосил қилади. Тўқнашув давом этар экан, газнинг ортиб бораётган миқдори юлдузга эмас, балки дискка таъсир қилади, бу бурчак моментумининг сақланиши натижасидир. Кўп назарий фактларга қарамай, дискдаги материал қандай қилиб протоюлдузнинг ичига кириб бориши ҳали тушунилмаган. Бу астрофизиканинг кўп қисмида рол ўйнайдиган аккреция дисклари назариясининг катта муаммосидир.

Протоюлдузнинг ташқи юзаси қисман дискнинг ички четидан тушган газидан иборат. Унинг сирти асосий кетма-кетликдан олдинги ёки асосий кетма-кетлик юлдузининг фотосфераси нисбатан фарқ қилади. Протоюлдузнинг ички қисми оддий юлдузга қараганда пастроқ ҳароратга эга. Унинг марказидаги водород-1 ҳали бирлашмаган. Назарияга кўра водород изотопи дейтерий (водород-2) водород-1 билан бирлашиб, гелий-3 ни ҳосил қилади. Ушбу термоядровий реакциядан келиб чиқадиган иссиқлик протоюлдузни кенгайтиради ва шу билан асосий кетма-кетликдан олдин кузатилган энг ёш юлдузларнинг ҳажмини аниқлашга ёрдам беради[12].
Оддий юлдузлар ҳосил бўладиган энергия уларнинг марказларида содир бўладиган ядро синтезидан келиб чиқади. Протоюлдузлар ҳам энергия ишлаб чиқаради, лекин у унинг юзасида ва унинг атрофидаги диск юзасида зарбалар натижасида чиқарилган нурланишдан келиб чиқади. Ундан чиқан радиация атрофдаги зич ядродаги юлдузлараро чангни босиб ўтиши керак. Чанг барча тўқнашувчи фотонларни ўзлаштиради ва уларни узоқроқ тўлқин узунликларида қайта нурлантиради. Протоюлдуз оптик тўлқин узунликларида аниқланмайди ва асосий кетма-кетликдан олдинги юлдузлардан фарқли ўлароқ, Гертзспрунг-Русселл диаграммасига жойлаштирилмайди.
Протоюлдуздан чиқадиган инфрақизил нурланиши миллиметр режимларида бўлиши тахмин қилинади. Бундай узоқ тўлқинли нурланишнинг нуқтага ўхшаш манбалари одатда молекуляр булутлар билан қопланган ҳудудларда кўринади. 0 ёки И синф манбалари сифатида этикетланганлар юлдузлар протоюлдузлар деб аталади[13][14].Ҳозиргача уни идентификация қилиш учун аниқ далиллар йўқ.
Ёш юлдузларнинг синфлари
| Синфи | Энг юқори радиация ажратиши | Давомийлиги (йиллар) |
|---|---|---|
| 0 | субмиллиметр | 10 4 |
| И | узоқ инфрақизил | 10 5 |
| ИИ | яқин инфрақизил | 10 6 |
| ИИИ | кўринадиган | 10 7 [15] |
Яна қаранг
- Юлдузнинг туғилган жойи
- Асосий кетма-кетликдан олдинги юлдуз
- Протопланетар диск
- Квази-юлдузли
- Юлдуз шаклланиши
- Юлдузлар эволюцияси
Манбалар
- ↑ Стаҳлер, С. W.. Тҳе Форматион оф Старс. Wеинҳеим: Wилей-ВCҲ, 2004. ИСБН 3-527-40559-3.
- ↑ Дунҳам, М. М.. Тҳе Эволутион оф Протостарс ин Протостарс анд Планец ВИ. Университй оф Аризона Пресс, 2014. ДОИ:10.2458/азу_уапресс_9780816531240-ч009. ИСБН 9780816598762.
- ↑ Ҳаяши, Чуширо (1966). „Тҳе Эволутион оф Протостарс“. Аннуал Ревиэw оф Астрономй анд Астропҳйсиcс. 4-жилд. 171–192-бет. Бибcоде:1966АРА&А...4..171Ҳ. дои:10.1146/аннурев.аа.04.090166.001131.
- ↑ Ларсон, Р. Б. (1969). „Нумериcал Cалcулатионс оф тҳе Дйнамиcс оф а Cоллапсинг Протостар“. Монтҳлй Нотиcес оф тҳе Роял Астрономиcал Соcиэтй. 145-жилд, № 3. 271–295-бет. Бибcоде:1969МНРАС.145..271Л. дои:10.1093/мнрас/145.3.271.
- ↑ Wинклер, К.-Ҳ. А.; Неwман, М. Ж. (1980). „Форматион оф Солар-Тйпе Старс ин Спҳериcал Сймметрй: И. Тҳе Кей Роле оф тҳе Аccретион Шоcк“. Астропҳйсиcал Жоурнал. 236-жилд. 201-бет. Бибcоде:1980АпЖ...236..201W. дои:10.1086/157734.
- ↑ Стаҳлер, С. W., Шу, Ф. Ҳ., анд Таам, Р. Э. (1980). „Тҳе Эволутион оф Протостарс: И. Глобал Формулатион анд Ресулц“. Астропҳйсиcал Жоурнал. 241-жилд. 637-бет. Бибcоде:1980АпЖ...241..637С. дои:10.1086/158377.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: мултипле намес: аутҳорс лист () - ↑ „Инфант Стар'с Фирст Степс“. Қаралди: 2015-йил 10-ноябр.
- ↑ Мерс, П. C.; Бенсон, П. Ж. (1983). „Денсе Cорес ин Дарк Cлоудс: ИИ. НҲ3 Обсерватион анд Стар Форматион“. Астропҳйсиcал Жоурнал. 266-жилд. 309-бет. Бибcоде:1983АпЖ...266..309М. дои:10.1086/160780.
- ↑ Шу, Ф. Ҳ. (1977). „Селф-Симилар Cоллапсе оф Исотҳермал Спҳерес анд Стар Форматион“. Астропҳйсиcал Жоурнал. 214-жилд. 488-бет. Бибcоде:1977АпЖ...214..488С. дои:10.1086/155274.
- ↑ Эванс, Н. Ж., Леэ, Ж.-Э., Раwлингс, Ж. М. C., анд Чои, М. (2005). „Б335 - А Лабораторй фор Астрочемистрй ин а Cоллапсинг Cлоуд“. Астропҳйсиcал Жоурнал. 626-жилд, № 2. 919–932-бет. арХив:астро-пҳ/0503459. Бибcоде:2005АпЖ...626..919Э. дои:10.1086/430295.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: мултипле намес: аутҳорс лист () - ↑ „А диамонд ин тҳе дуст“. Қаралди: 2016-йил 16-феврал.
- ↑ Стаҳлер, С. W. (1988). „Деутериум анд тҳе Стеллар Биртҳлине“. Астропҳйсиcал Жоурнал. 332-жилд. 804-бет. Бибcоде:1988АпЖ...332..804С. дои:10.1086/166694.
- ↑ Адамс, Ф. C., Лада, C. Ж., анд Шу, Ф. Ҳ. (1987). „Тҳе Спеcтрал Эволутион оф Ёунг Стеллар Обжеcц“. Астропҳйсиcал Жоурнал. 312-жилд. 788-бет. Бибcоде:1987АпЖ...312..788А. дои:10.1086/164924.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: мултипле намес: аутҳорс лист () - ↑ Андре, П, Wард-Тҳомпсон, Д. анд Барсонй, М. (1993). „Субмиллиметер Cонтинуум Обсерватионс оф рҳо Опҳиучи А: Тҳе Cандидате Протостар ВЛА 1623 анд Престеллар Cлумпс“. Астропҳйсиcал Жоурнал. 406-жилд. 122-бет. Бибcоде:1993АпЖ...406..122А. дои:10.1086/172425.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: мултипле намес: аутҳорс лист () - ↑ „ИМПРС“. www.солар-сйстем-счоол.де.
Ҳаволалар
Бу мақола бирорта туркумга қўшилмаган. Илтимос, мақолага алоқадор туркумлар қўшиб ёрдам қилинг. (Апрел 2024) |