Proyektor

Проектор (лотинча: прожиcио – олдинга ташлайман) – детал, диапозитив, негатив, фотосурат, харита ёки чизма тасвирини катталаштириб, кичиклаштириб ва ўз ўлчамида экранга тушириш учун мўлжалланган оптик асбоб. Диаскопик, эпископик ва эпидиаско-пик хиллари бор. Диаскопик П. (проексией аппаратлар, кинопроек-торлар) тиниқ объектлар тасвирини улар орқали ўтадиган ёруғлик нурлари ёрдамида экранга туширади. Эпископик П. ёруғлик ўтказмайдиган объектлардан қайтган нурлар ёрдамида тасвирни ҳосил қилади. Эпидиаскопик П.да иккала усул жамланган. П. кинотехника, фототехника, ҳаритаграфия, нусха кўчириш техникаси, аниқ механизмларнинг ўлчамларини ўлчаш ва бошқа соҳаларда қўлланади. Проектор бу – тескарисига ишлайдиган фотоаппарат деса ҳам бўлаверади. Фотоаппарат – тасвирни ўзидаги плёнкага проексиялайди. Проектор эса аксинча, ўзидаги плёнкадаги (ёки, бошқа бирор манбадаги) тасвирни экранга проексиялайди. Лекин, проекторнинг фотоаппаратдан фарқ қиладиган ўзига хос жиҳатлари ҳам мавжуд.

Биринчидан, проектор экранда ҳосил қилган тасвирнинг ёрқинлиги залда ўтирганларнинг ҳаммасига бирдек тиниқ кўринадиган даражада бўлиши лозим. Экран майдони катталашган сари, проектор ҳосил қилаётган тасвир сифати ҳам хиралашиб боради. Шунинг учун, экран ўлчамларига мувофиқ тасвир тиниқлиги ва ёрқинлигини созлаш талаб этилади. Масалан, экрандаги тасвир майдони кенглигини икки баробар оширилиши умумий майдоннинг тўрт карра катталашувига сабаб бўлади. Бундай ҳолатларда тасвир ёрқинлиги ва тиниқлигини сақлаш учун, проектор экранидан чиқаётган ёруғлик миқдори ҳам тасвир кенглигига пропорсионал кучайиши лозим бўлади.

Кинотеатрлар атайлаб қоронғулаштирилади. Шундагина экранга туширилган тасвир ёрқинлиги сифати нисбатан яхши бўлади. Бунда, проекторнинг плёнкани (умуман, тасвир манбаини) ёритувчи нури истисносиз равишда фақат оқ бўлиши лозим. Шундагина, проекторда ҳосил қилинган рангли тасвирлар ўзининг асл табиий рангида проексияланади. Бундай ҳам жуда ёрқин ва оппоқ рангдаги кучли ёруғлик нури оқимини ҳосил қила оладиган ягона манба бу – газ разрядли лампалардир.

Яқин-яқинларгача проекторларда кўмир электродлари асосида ишлайдиган электр ёйили лампалардан фойдаланилар эди. Бундай лампалар кўзни кучли қамаштириадиган даражада ўта ёрқин оқ нур таратади. Уларда кўмир стерженлар орасида ҳосил бўладиган электр разряди туфайли оқ нурли ёруғлик чиқарилади. Разряд бошланиши учун иккита стержен бир лаҳзага ўзаро туташтирилади. Ҳосил бўлган разряд ҳаво билан тўлдирилган кичик бўлмачада ривожланади. Стерженлар ўртасида электр токини ўзаро таший оладиган зарядланган зарралар мавжуд бўлган пайтда бўлмачадаги разряд ҳам барқарор туради. Лекин, бундай проекторда стерженлар аста-секинлик билан ҳавода ёниб, тугаб боради. Шунинг учун уларни вақт давомида бир-бирига яқинлаштириб турадиган мослама ҳам қўйилар эди.

Кейинчалик, проекторларда бу турдаги кўмир электродли лампалар ўрнига ксенон ёки, криптон билан тўлдирилган ва металларнинг галогенидлари қўлланадиган электр ёй лампалари қўлланила бошлади. Бундай лампалар ичида юқори босим мавжуд бўлади ва уларда куйиб кетадиган кўмир стерженларини мунтазам алмаштириш сингари инжиқликлари бўлмайди. Боз устига, нодир газлар ва металлар галогенидлари қўлланган бундай лампалар проекторга ўта ёрқин оқ нурли ёруғлик чиқариб бера олади. Бироқ, бундай лампаларнинг таннархи жуда қиммат бўлиб, хизмат муддати ҳам анча қисқа. Бундай лампаларнинг энг катта камчилиги – электродлардан учиб чиққан моддаларнинг лампа шишасига ичкаридан ёпишиб қолишидир. Бундай ёпишиб қолиш натижасида вақт давомида лампа ичидан хиралашиб, қорайиб кетади. Охир-оқибат уни алмаштириш шарт бўлиб қолади.

Проектор иш жараёнида ёрқин оқ ранг параболик кўзгу ёрдамида тўпланади ва тасвир манбаси (плёнка) орқали ўтказилади. Ёруғликни бу тарзда интенсив параллел оқимга йўналтириш жараёнини фанда коллимация дейилади.

Ёрқин оқ ранг билан ёритилган манбадаги тасвир проектор линзаси орқали экранга бориб тушади ва ҳақиқий тасвирни ҳосил қилади. Бунда шунчаки, агар плёнкадаги тасвир ҳақиқий обект тасвирига нисбатан тескари бўлса, линза орқали экранга тасвир туширишда ҳам, тасвирни қайта ўнглаш керак бўлади. Чунки, оптика сирларидан хабардор мутолаачиларимиз яхши билишганидек, линза орқали олинаётган оптик тасвирлар одатда манбага нисбатан тескари проексияланади.

Биз нимага гап орасида плёнка сўзини барибир кўп эсга олиб ўтяпмиз? Чунки, деярли 1 асрдан зиёд вақт мобайнида проекторлар фақат плёнка билан ишлашган. Масалан, кинотеатрларда кинофилмларни намойиш қилишда кинолента ўрамини кинопроектор орқали экранда намойиш қилинган. Ёки, мактаб ва олийгоҳларда диафилмлар ва слайдларни намойиш қилишга мўлжалланган филмоскоп-диапроекторлар мавжуд бўлган. Киноплёнка, ёки, фотоплёнка эса оқ ёрқин ёруғлик нуридаги кераксиз қисмларни ўзида ютиб қолиб, аксинча, ўзида мавжуд тасвирларга мос нурларни ўтказиш орқали, экранда керакли тасвирни ҳосил қилиб берган. Кинопроектор узун метражли плёнкадаги тасвирларни узлуксиз алмаштириш орқали экранда ҳаракатли тасвирлар пайдо қилишга хизмат қилган. Диапроектор эса плёнкадаги битта слайдни узоқ вақт экранга проексиялаб туришга хизмат қилади. Бундай мақсадларда аввалдан тасвир тайёрланган плёнкадан ташқари, иш жараёнида ёзиш-чизиш мумкин бўлган пластинкани ҳам қўллаш мумкин. Бу тарзда проексияловчи проекторни графопроектор дейилади.

Катта авлод вакиллари яқин-яқингача кинотеатрларда кинолентадан проексияланган кинофилмларни томоша қилишганини яхши эслашади. 2000-йиллар бошидан бошлаб эса, кинолента ўрнини аввал видеотасмали, кейин эса рақамли видеотехника воситалари эгаллаб борди ва проекторлар ҳам шунга мослашди. Кинопроекторда кинофилмларни намойиш қилиш мураккаб жараён бўлган. Чунки, бунда шунчаки плёнкадаги тасвирларни проексиялашдан ташқари, унга мослаб товуш ҳам узатиш керак бўлади. Кинопроектор диапроектордан фарқли равишда, атига битта слайдни намойиш этиб турмайди; кинопроекторда плёнкадаги кадрлар узлуксиз алмашиниб туради ва шунинг асосида экранда ҳаракат тасвири юзага келади. Кинопроекторлар одатда сониясига 24 та кадр алмашлаб тасвирий кетма-кетлик узатади. Бу дегани, проекторда ҳар сонияда 24 та кадр бир-бирининг ўрнини алмашади деганидир.

Агар сониясига 24 та кадр алмашса, унда биз қандай қилиб кинони узлуксиз уйғунликда кўрамиз? Ҳамма гап сизу бизнинг кўзларимизнинг илғаш қобилиятида. Кўзларимизнинг ўта тез алмашадиган кадрлар кетма-кетлигини илғамаслиги „илғаш инерсияси“ деб номланадиган ҳодиса туфайлидир. Илғаш инерсияси туфайли биз кинода ва телеэкранда кадрлар орасидаги алмашинувни сезмаймиз. Яъни, бунда кўзларимиз бир-бирини ўта тезкор жадаллик билан алмаштираётган ва аслида алоҳида-алоҳида кадрлар кетма-кетлигидан иборат бўлган тасвирларни (стоп-кадрларни) ягона яхлит уйғунликда қабул қилаверади. Биз шунчаки жадал алмашаётган стоп-кадрлар ва аслида узлуксиз бўлган тасвирли узатмалар орасидаги фарқни кўра олмаймиз.

Илғаш инерсиясини 1824-йилда инглиз врачи Питер Роже (1779-1869) кашф қилган. Кўзнинг бундай инерсиясига асосланиб ишлайдиган кўплаб оптик ўйинчоқлар ХИХ-аср ўрталарида жуда оммалашган эди. 1894-йилга келиб эса Томас Эдисон ихтиро қилган кинетоскоп туфайли одамлар ўзларидаги илғаш инерсиядан бехабар ҳолда, „ҳаракатланувчи тасвир“ларни кўришга муваффақ бўлишди. ўшанда Эдисон атига 15 сония давом этган ва ҳаракатланаётган обектлар ва одамлар тасвирланган плёнкани кинетоскоп орқали проексиялаб намойиш қилганди. Бундай кинетоскопда томошабин окуляр орқали селлулоид фотоплёнкани кузатган. Фотоплёнка эса ёруғлик нури манбаси олдига ўрнатилган бўлиб, узлуксиз ҳаракатланиб турган