Прунус серотина, одатда қора олча[2], ёввойи қора олча, ром олча[3], ёки тоғ қора олчаси[4] — Прунус туркумига мансуб баргли дарахт ёки бута[5]. Қора гилос деб аталишига қарамай, у ширин гилос (П. авиум), нордон гилос (П. cерасус) ва япон гулли гилос (П. серрулата, П. спеcиоса, П. саргентии) каби кенг тарқалган гилос билан унчалик боғлиқ эмас[6][7][8].Тур Шимолий Америка ва Жанубий Америкада кенг тарқалган[9][10].

Прунус серотина
Гуллари ва барглари
Илмий таснифлаш
Ўсимликлар
Юксак ўсимликлар
Гулли ўсимликлар
Икки уруғпаллалилар
Росидс
Росалес
Росаcеаэ
Прунус
Прунус субг. Падус
П. серотина
Бинар номи
Прунус серотина

Табиий тарқалиши
Синонимлар
Лист
  • Cерасус серотина (Эҳрҳ.) Лоисел.
  • Падус серотина (Эҳрҳ.) Боркҳ.
  • Падус серотина (Эҳрҳ.) Ж.Агардҳ.
  • Прунус cапули Cав.
  • Cерасус cаполлин ДC. эх Сер.
  • Cерасус cаполлини ДC.
  • Cерасус cапули (Cав. эх Спренг.) Сер.
  • Cерасус лонгифолиус Нутт. эх Торр. & А.Грай
  • Cерасус салиcифолиа (Кунтҳ) Сер.
  • Лауроcерасус салиcифолиа (Кунтҳ) М.Роэм.
  • Лауро-cерасус салиcифолиа (Кунтҳ) М.Роэм.
  • Падус cаполлин (Сер.) М.Роэм.
  • Падус cаполлин (ДC. эх Сер.) C.К.Счнеид.
  • Падус cапули (Cав. эх Спренг.) Молденке
  • Падус cапулинос Ҳамелин
  • Падус салиcифолиа (Кунтҳ) C.К.Счнеид.
  • Падус серотина вар. салиcифолиа (Кунтҳ) Белозор
  • Прунус cаполлин (Cав. эх Спренг.) Зуcc.
  • Прунус cапули Cав. эх Спренг.
  • Прунус cопаллина ҳорт.
  • Падус эхимиа (Смалл) Смалл
  • Прунус эхимиа Смалл
  • Падус алабаменсис (C.Моҳр) Смалл
  • Падус cутҳбертии (Смалл) Смалл
  • Прунус аустралис Беадле
  • Прунус cутҳбертии Смалл
  • Прунус ҳирсута Эллиотт
  • Падус руфула Wоотон & Стандл.
  • Прунус парксии Cорй
  • Прунус руфула (Wоотон & Стандл.) Тидестр.
  • Прунус руфула (Wоотон & Стандл.) А.Нелсон
  • Прунус виренс (Wоотон & Стандл.) Стандл.
  • Прунус виренс (Wоотон & Стандл.) Шреве
  • Прунус cартилагинеа Леҳм.
  • Прунус новолеонтис Стандл.

Қора гилос чокечеррй (П. виргиниана) билан чамбарчас боғлиқ.

Тавсиф

Прунус серотина ўрта бўйли, тез ўсадиган ўрмон дарахти бўлиб, баландлиги 15–24 метр (49–79 фут) га етади. Баргларининг узунлиги 5–13 cентиметр (2–5 инчес), тухумсимон шаклда, четлари майда тишли. Куз баргларининг ранги сариқдан қизилгача ўзгаради. Гуллари майда, оқ ва 5 гулбаргли. Гуллар қушлар томонидан истеъмол қилинадиган қизғиш-қора „резаворлар“ ҳосил қилади[11] мева диаметри 5-10 мм[12].

Тахминан биринчи ўн йилликда қора гилоснинг пўстлоғи қайинга ўхшаб, ингичка, силлиқ ва тасмали бўлади. Етук дарахт пояси тўқ кулрангдан қора рангача пўстлоққа эга бўлади. Барглари узун ва ёрқин. Ёш новда тирналганида ва бурунга яқин тутилганда бодомга ўхшаш ҳид ажралиб чиқади, бу ўсимлик томонидан ўтхўр ҳайвонларга қарши ҳимоя механизми сифатида ишлаб чиқарилади[13][14].

Биокимё

Ўрик ва олма сингари, қора гилоснинг уруғларида гликозидлар, амигдалин каби сиянидга айланадиган бирикмалар мавжуд[15][16]. Бу бирикмалар данак майдаланганда ёки эзилганда водород сиянидини чиқаради. Данак таркибидаги ферментларга амигдалин бета-глюкосидаза, прунасин бета-глюкосидаза ва манделонитрил лиязни киради[17]. Гилос эти таркибида ҳам ушбу бирикмалар бўлса-да, унда сианид ишлаб чиқариш учун зарур бўлган ферментлар мавжуд эмас, шунинг учун мевани истеъмол қилиш хавфсиздир[18].

Барглар, айниқса сўлиб қолганда, ҳайвонлар томонидан истеъмол қилинса, водород сиянидига айланадиган сияноген гликозидларни ҳам ўз ичига олади. Фермерларга чорва моллари бўлган далалардан дарахтларни олиб ташлаш тавсия этилади, чунки сўлиб қолган барглар ҳайвонларни заҳарлаши мумкин. Қора гилос чорва касалликларининг асосий сабабидир.

Бўлимлар

Прунус серотина қуйидаги кичик тур ва навларга эга[19]:

  • Прунус серотина субсп. капули - жанубий Мексика
  • Прунус серотина субсп. эхимиа — Техас
  • Прунус серотина субсп. ҳирсута — АҚШнинг жануби-шарқида
  • Прунус серотина субсп. серотина — Канада, АҚШ, Мексика, Гватемала
  • Прунус серотина субсп. виренс — АҚШнинг жануби-ғарбий қисми, шимолий марказий Мексика
    • Прунус серотина вар. виренс
    • Прунус серотина вар. руфула
Эриопҳес cерасиcрумена оқадилар томонидан ясалган ўт
Қора тугун инфекцияси

Экология

Бу ўртача узоқ умр кўрадиган дарахт бўлиб, ёши 258 йилгача бўлади. Бўрондаб шикастланишга мойил, шохлари осонгина синади. Уруғ етиштириш тахминан 10 ёшда бошланади. Баъзи уруғлар тупроққа тушганидан кейин уч йил давомида униб чиқмайди. Прунуснинг барча турлари қаттиқ уруғларга эга.

Кийик баргларни ейишдан олдин кўздан кечиради[20].

Фойдаланади

Наҳуатлда cаполcуаҳуитл сифатида танилган ва Колумбия ва Мексикада муҳим озиқ-овқат бўлган. Маҳаллий америкаликлар мевани истеъмол қилишган[21]. Меваси хом, желе ва шарбат кўринишида истеъмол қилинади[22].

Прунус серотина ёғочлари қимматбаҳо. АҚШда асосий кабинет мебеллари прунус серотинадан тайёрланади. Юқори сифатли гилос ёғочлари кучли апелсин ранги, қаттиқлиги ва юқори нархи билан машҳур. Қуритилганда унинг зичлиги 580 кг/м3 (36 лб/cу фт) га яқин.

Прунус серотина Ғарбий ва Марказий Европага ХХ асрнинг ўрталарида манзарали дарахт сифатида[23] кенг тарқалган[24][25]. У ерда инвазив турга айланиб, ўрмон ҳамжамиятининг биологик хилма -хиллиги ва қайта тикланишига салбий таъсир кўрсатди[26][27].

Прунус серотина субсп. капули Европадан олдин Марказий ва Жанубий Америкада етиштирилган[28].

Манбалар

  1. ↑ Стритч, Л. (2018). „Прунус серотина“. ИУCН Ред Лист оф Тҳреатенед Спеcиэс. 2018: э.Т61957524А61957527. дои:10.2305/ИУCН.УК.2018-2.РЛТС.Т61957524А61957527.эн. Ретриэвед 19 Новембер 2021.
  2. ↑ Wорлд Эcономиc Планц: А Стандард Референcе, Сеcонд Эдитион.
  3. ↑ „Прунус серотина (Блаcк Черрй, Wилд Черрй, Wилд Рум Черрй) | Нортҳ Cаролина Эхтенсион Гарденер Плант Тоолбох“. планц.cес.нcсу.эду. Қаралди: 23-январ 2021-йил.
  4. ↑ „Ладй Бирд Жоҳнсон Wилдфлоwер Cентер - Тҳе Университй оф Техас ат Аустин“. www.wилдфлоwер.орг. Қаралди: 23-январ 2021-йил.
  5. ↑ „Прунус серотина“. НC Стате Эхтенсион. НC Cооперативе Эхтенсион. Қаралди: 21-феврал 2017-йил.
  6. ↑ Wен, Жун; Берггрен, Сcотт Т.; Леэ, Чунг-Ҳеэ; Иcкерт-Бонд, Стефаниэ; Йи, Тинг-Шуанг; Ёо, Ки-Оуг; Хиэ, Леи; Шаw, Жоэй; Поттер, Дан (18-май 2008-йил). „Пҳйлогенетиc инференcес ин Прунус (Росаcеаэ) усинг члоропласт ндҳФ анд нуcлеар рибосомал ИТС сеқуэнcес“. Жоурнал оф Сйстематиcс анд Эволутион (инглизча). 46-жилд, № 3. 322-бет. дои:10.3724/СП.Ж.1002.2008.08065. ИССН 1674-4918. {{cите магазине}}: Ункноwн параметер |дои_брокендате= игноред (|дои-брокен-дате= суггестед) (ёрдам)CС1 маинт: дате формат ()
  7. ↑ Лиу, Хиао-Лин; Wен, Жун; Ниэ, Зе-Лонг; Жоҳнсон, Габриэл; Лианг, Зонг-Суо; Чанг, Зҳао-Янг (1-май 2013-йил). „Полйпҳйлй оф тҳе Падус гроуп оф Прунус (Росаcеаэ) анд тҳе эволутион оф биогеограпҳиc дисжунcтионс бетwеэн эастерн Асиа анд эастерн Нортҳ Америcа“. Жоурнал оф Плант Ресеарч (инглизча). 126-жилд, № 3. 351–361-бет. дои:10.1007/с10265-012-0535-1. ИССН 1618-0860. ПМИД 23239308.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  8. ↑ Ши, Шуо; Ли, Жинлу; Сун, Жиаҳуи; Ю, Жинг; Зҳоу, Шилианг (2013). „Пҳйлогенй анд cлассифиcатион оф Прунус сенсу лато (Росаcеаэ)“. Жоурнал оф Интегративе Плант Биологй (инглизча). 55-жилд, № 11. 1069–1079-бет. дои:10.1111/жипб.12095. ИССН 1744-7909. ПМИД 23945216.
  9. ↑ Моралес Қуирóс, Ж. Ф. 2014.
  10. ↑ Жøргенсен, П. М., М. Ҳ. Неэ & С. Г. Беcк. (эдс.) 2014.
  11. ↑ „Прунус серотина“. НC Стате Эхтенсион. НC Cооперативе Эхтенсион. Қаралди: 21-феврал 2017-йил.„Прунус серотина“.
  12. ↑ „Прунус серотина - Плант Финдер“.
  13. ↑ „Блаcк черрй (Прунус серотина)“. ИСУ Форестрй Эхтенсион. Иоwа Стате Университй. Қаралди: 2-апрел 2018-йил.
  14. ↑ „ВТ Форест Биологй анд Дендрологй“. Cнр.вт.эду. 2007-йил 13-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 22-октабр 2012-йил.
  15. ↑ Поултон ЖЕ (1988). „Лоcализатион анд cатаболисм оф cяногениc глйcосидес“. Cиба Фоундатион Сймпосиум. Новартис Фоундатион Сймпосиа. 140-жилд. 67–91-бет. дои:10.1002/9780470513712.ч6. ИСБН 9780470513712. ПМИД 3073063.
  16. ↑ „Утилизатион оф Амйгдалин дуринг Сеэдлинг Девелопмент оф Прунус серотина“. Плант Пҳйсиологй. 106-жилд, № 2. 1994-йил октабр. 437–445-бет. дои:10.1104/пп.106.2.437. ПМC 159548. ПМИД 12232341. {{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  17. ↑ „Исолатион анд чараcтеризатион оф мултипле формс оф манделонитриле лясе фром матуре блаcк черрй (Прунус серотина Эҳрҳ.) сеэдс“. Арчивес оф Биочемистрй анд Биопҳйсиcс. 247-жилд, № 2. 1986-йил июн. 440–5-бет. дои:10.1016/0003-9861 (86)90604-1. ПМИД 3717954. {{cите магазине}}: Чеcк |дои= валуэ (ёрдам); сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  18. ↑ „Девелопмент оф тҳе Потентиал фор Cяногенесис ин Матуринг Блаcк Черрй (Прунус серотина Эҳрҳ.) Фруиц“. Плант Пҳйсиологй. 98-жилд, № 4. 1992-йил апрел. 1423–1428-бет. дои:10.1104/пп.98.4.1423. ПМC 1080367. ПМИД 16668810. {{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  19. ↑ МcВаугҳ, Рогерс (1-декабр 1951-йил). „А ревисион оф тҳе Нортҳ Америcан блаcк черриэс (Прунус серотина Эҳрҳ., анд релативес)“. Бриттониа (инглизча). 7-жилд, № 4. 279–315-бет. дои:10.2307/2804698. ИССН 1938-436Х. ЖСТОР 2804698.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  20. ↑ Пеаттиэ, Доналд Cулросс. А Натурал Ҳисторй оф Wестерн Треэс. Неw Ёрк: Бонанза Боокс, 1953 — 539-бет. Пеаттиэ, Доналд Cулросс (1953).
  21. ↑ Пеаттиэ, Доналд Cулросс. А Натурал Ҳисторй оф Wестерн Треэс. Неw Ёрк: Бонанза Боокс, 1953 — 539-бет. 
  22. ↑ Ангиэр, Брадфорд. Фиэлд Гуиде то Эдибле Wилд Планц. Ҳаррисбург, ПА: Стаcкполе Боокс, 1974 — 190-бет. ИСБН 0-8117-0616-8. ОCЛC 799792. 
  23. ↑ C. Стаcе. „Прунус серотина (Черрй, Рум)“. Флора оф НW Эуропе. 2007-йил 6-декабрда асл нусхадан архивланган.
  24. ↑ Старфингер У. 1997.
  25. ↑ Калина М. Ноwакоwска. „Cолеоптера фоунд он неопҳйте Прунус серотина (Эҳрҳ.) wитҳин форест cоммунитй анд опен ҳабитат“. Элеcтрониc Жоурнал оф Полиш Агриcултурал Университиэс, Биологй, Волуме 9, Иссуэ 1. (2006).
  26. ↑ Стйпиńски П. 1979.
  27. ↑ Сзймон Бижак; Маcиэж Cзажкоwски; £укасз Лудwисиак (2014-йил декабр). „Wйстêпоwаниэ cзеремчй амерйкаñскиэж (Прунус серотина Эҳрҳ.) w Ласач Паñстwоwйч“ (ПДФ). Леœне Праcе Бадаwcзе [Форест Ресеарч Паперс] (полякча). 75-жилд, № 4. 359–365-бет. дои:10.2478/фрп-2014-0033. Қаралди: 2-апрел 2018-йил. {{cите магазине}}: Ункноwн параметер |транс_титле= игноред (|транс-титле= суггестед) (ёрдам); сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  28. ↑ Мортон, Жулиа. Фруиц оф wарм cлиматес, Миами, ФЛ, 1987 — 108–109-бет. Қаралди: 15-октабр 2013-йил.