Ziyosfera

Psixodiagnostika

Психодиагностика (юнонча: ψυχή — руҳ ва юнонча: διαγνωστικός — таниб олишга қодир) — шахснинг индивидуал психологик хусусиятларини баҳолаш, ўлчаш назариялари, тамойиллари ва воситаларини ишлаб чиқадиган психологиянинг бир бўлим ҳисобланади[1].

Психодиагностиканинг вазифалари

Тиббиёт диагностикаси касалнинг келиб чиқишини ўрганади ва аниқлайди. Техник диагностика — ҳар хил техника системалари, электрон ҳисоблаш машиналари, компютерларнинг салбий хусусиятларини аниқлаб, уларни бартараф қилишни ўргатади. Спорт диагностикаси — жисмоний жараёнларнинг ўзгариш ҳолатларини ўрганади ва аниқлайди, психологик диагностика — шахс гуруҳларнинг психик хусусиятлари, ҳолатлари ва тараққиёт кўрсаткичларини аниқлаб, сифатли ва миқдорий жиҳатдан ўлчаб беради.

Мактабгача таълим муассасаси, умумтаълим мактабларидаги ўқув-тарбия жараёни болаларнинг қобилияти ва лаёқатларини ҳар томонлама ривожлантиришга, улар шахсини шакллантиришга қаратилган. Педагогик жараённинг маҳсулдорлиги педагогнинг ўз ўқувчиларини яхши билишига, таълим ва тарбиянинг хилма-хил методларини қўллашига боғлиқ.

Ўқитувчи таълим ва тарбиядаги қийинчиликлар нега ва қандай пайдо бўлишини тушуниши учун, аввало бола психик тараққиётининг асосий қонуниятларини билиши ва турли психик ҳолатларнинг психологик диагностика методларини эгаллаши зарур. Ўқитувчи болалар билан ишлашда психодиагностик тадқиқот доимий кузатиш жараёнида олинган натижалардан қанчалик тўғри фойдалана олиши ҳам муҳим ҳисобланади[2].

Психодиагностиканинг шаклланиши ва тузилиши

Психодиагностика 19-аср охири 20-аср бошларида ривожлана бошлаган. В. Вундт, шахсни ўрганиш моҳиятини ташкил этувчи ақлий функсияларни экспериментал усулда ўрганиш мумкин эмас деб ҳисоблаган бўлса-да, лаборатория шароитида у биринчи маротаба идрок, хотира, эътибор, жавоб бериш тезлиги ва бошқаларни экспериментал усулда ўрганиб чиқади. Индивидуал фарқлар психологиясининг (дифференциал психология) асосчиси У. Штерн ҳисобланади, у 1900-йилда психологияни индивидуал-психологик тафовутларини ишлаб чиқган[3]. Ҳерманн Рорсчач швейцариялик психиатр ва психолог, " Рорсчач тести " шахсни ўрганиш тестлар муаллифи ҳисобланади. У 1921-йилда психодиагностика атамасини фанга киритади[4]. Леополд Сзонди психодиагностиканинг ривойланишига ҳисса қўшган олимлардан бири ҳисобланади.

20-асрда психодиагностика ва унинг қўлланиши жадал ривожланди ва ҳозирги вақтда психодиагностиканинг кўплаб усуллари ишлаб чиқилган. Замонавий психодиагностиканинг ўрганиш усуллари икки гуруҳга бўлинади: қатъий расмийлаштирилган ва ёмон расмийлаштирилган усулларга[5].

Қаттиқ расмийлаштирилган усулларга тестлар, анкеталар, баъзи проектив усуллар ва психофизиологик усуллар киради. Қатъий расмийлаштирилган усуллар батафсил тартибга солиш, стандартлаштириш (диагностик тажрибалар натижаларини қайта ишлаш ва тақдим этишда бир хилликни ўрнатиш), текшириш ёки синов тартибини об’эктивлаштириш (кўрсатмаларга аниқ риоя қилиш, огоҳлантирувчи материални тақдим этишнинг қатъий белгиланган усуллари, аралашмаслик) билан тавсифланади. Тадқиқотчининг субектив фаолияти, ишончлилиги ва асослилиги кўзда тутилади. Қатъий расмийлаштирилган усулда асосан компютер техникалари орқали тестлар ўтқазилади[6].

Камроқ расмийлаштирилган усулларга кузатишлар, суҳбатлар ва интервюлар, фаолият жараёнларини таҳлил қилиш киради. Улар айниқса, об’эктивлаштириш ва расмийлаштириш қийин бўлган жараёнлар. Масалан, нотўғри амалга оширилган субектив тажрибалар, шахсий ишлар ёки мазмунан жуда ўзгарувчан бўлган мақсадлар динамикаси, ҳолатлари, кайфиятлари ва бошқалар киради. Камроқ расмийлаштирилган усуллар жуда кўп меҳнат талаб қилади (масалан, мавзуни кузатиш баъзан бир неча ой давомида амалга оширилади) ва психодиагностикада катта профессионал маҳорат ва тажриба талаб қилинади.

Кам расмийлаштирилган ва қатъий расмийлаштирилган диагностика усуллари бир-бирини тўлдиради ва биргаликда қўлланиши керак. Маълумотларни таҳлил қилишнинг янги интеллектуал усулларини ишлаб чиқиш психодиагностикада компютерлардан фойдаланиш кўламини аста-секин кенгайтирмоқда. Янги технологиялар ва компютер тизимлари томонидан психологик жараёнларни таҳлил қилишда фойдаланиш мумкин.

Психодиагностикадан фойдаланиш бўйича кўплаб тажрибалар, методлар, тестлар бўйича тўпланган маълумотларлар кўплаб дарсликлар ва энсиклопедик тўпламларда берилган.

Психодиагностик тадқиқот ўтказиш босқичлари

1.Мижознинг психологга мурожаатини ўрганиш. Диагностга мурожаат оддий, ҳаётий сўзлашув тилида бўлгани сабабли, уни илмий психологик кўринишга айлантириш, яъни қилинган амалий талаб асосида психологик муаммони белгилаб олиш (мижоз талабини психологик муаммога айлантириш). Ташқаридан кузатувчи сифатида муаммони чуқур англаш.

2. Муаммони ҳал қилиш учун тушган талаб бўйича бирламчи ахборотни тўплаш: оила аъзолари, фаолиятни (ўқув ёки меҳнат) муваффақиятли бажариш, яқин атрофдагилар билан муносабатлари, тиббий хулосалари, анамнез йиғиш.

3.Тўпланган маълумот асосида фаразни илгари суриш ва уни текшириш учун диагностик методларни танлаш.

4. Диагностик текширув ўтказиш, натижаларини қайта ишлаш ва таҳлил қилиш.

5.ҚўИга киритилган диагностик маълумотлардан келиб чиқиб, асосий хулосалар чиқариш.

6.Психологик ёрдам, таъсирот турларини аниқлаш, яъни амалий тавсиялар ишлаб чиқиш, маслаҳат ишлари учун асосий йўналишлами белгилаш ишлари бажарилади. Масалан, коллеж ишлаб чиқариш устасидан психологга 1-курс талабаси устидан ўзини ёмон тутиши, дарсда кўпинча интизомни бузиши, ўртоқлари билан уришиши ҳақида мурожаат тушди (1- босқич).

Суҳбат асосида бунинг сабабларини аниқлаш бўйича бирламчи ахборот тўпланади (2-босқич).

Маълумотлар асосида негатив ҳолатлар янги жамоага мослашув ҳамда ўқувчининг ўзини тасдиқлаш эҳтиёжи ва уни ноадекват усуллар воситасида эгаллаш мумкинлиги тўғрисида фараз илгари сурилади, методлар (социометрия, референтометрия, суҳбат) танланади (3-босқич).

Фаразни текшириш учун диагностик тадқиқот ўтказилади (4- босқич).

Қўлга киритилган маълумотлар асосида фаразнинг тўғри эканлиги ва интизом бузилишининг сабаби ўқувчининг шахслараро муносабатларда паст мавқеини эгаллаганлиги ҳақида хулоса чиқарилади (5- босқтч).

Суҳбат жараёнида ўқувчининг ҳарбий соҳага бўлган қизиқишлари аниқианганлиги сабабли спорт ва ҳарбий ватанпарварлик клубларига аъзо бўлиш тавсия қилинади (6-босқич). Шунингдек ўқувчининг ўзига бўлган ишончини ошириш учун гуруҳий тренинглар шаклида психокоррексион ишлар олиб борилиши зарурлиги тавсия қилинади[7].

Психодиагностиканинг қўлланиши

Психодиагностикани қўллашнинг асосий йўналишлари:

● Ходимларни бошқариш, ходимларни ишга олиш ва танлаш, касбга йўналтириш.

● Таълим ва таълимни оптималлаштириш, болалардаги психологик муомоларни бартараф этиш.

● Ижтимоий хулқ-атворни прогноз қилиш (армиядаги психологик текширув, экспедицияларни шакллантириш ва бошқалар).

● Суд-психологик экспертиза.

● Маслаҳат, психотерапевтик ёрдам.

● Клиник (беморнинг психологик ҳолатини баҳолаш, амбулатория ёки шошилинч тиббий ёрдам кўрсатишда).

Психологдан ёрдам сўраш ҳолатларини иккита асосий турга бўлиш мумкин[8]:

1. Беморнинг ҳолати — инсон ўзи ёки яқинлари учун ёрдам ва маслаҳат сўраганда.

2. Имтиҳон ҳолати — ташкилот диагностика ёрдами учун психологга мурожаат қилганда, масалан инсоннинг ақлий ривожланиш даражасини, ўсмирнинг девиант хатти-ҳаракатларининг сабабларини, касбий яроқлилигини ва бошқаларни баҳолаш учун.

● Психодиагностикада маълумотлардан фойдаланиш имкониятлари:

● Маълумотлар субект томонидан шахсий мақсадларда фойдаланилади (масалан, ўз-ўзини такомиллаштириш учун).

● Маълумотлар психодиагностик томонидан қўлланади (масалан, психокоррексия ишлари учун).

● Маълумотлар маъмурият томонидан қарор қабул қилиш учун ишлатилади.

Психологиянинг этикаси дастлабки босқичда психодиагностик ишларнинг мақсад ва вазифаларини аниқ белгилашни талаб қилади.

● Психологик ҳисобот учун асосий талаблар[9].

● Психологик ҳисобот буюртманинг мақсадига мос келиши керак.

● Психологик хулоса мижознинг имтиҳон натижаларини идрок этиш ва ундан фойдаланишга тайёргарлик даражасига мос келиши керак.

● Хулоса мазмуни диагностика мақсадларидан келиб чиқиши керак.

● Хулоса мазмуни аниқ тавсияларни ўз ичига олиши керак (агар мижоз талаб қилса).

● Хулоса психодиагностик жараённинг қисқача тавсифини, яъни қўлланадиган усулларни, уларнинг ёрдами билан олинган маълумотларни, маълумотларни шарҳлаш ва хулосаларни ўз ичига олиши керак.

● Хулоса қилиб айтганда, диагностика вақтида вазиятнинг муҳим хусусиятларини тавсифлаш керак, масалан респондентнинг ҳолати, субектнинг психолог билан алоқаси табиати, ностандарт синов шартлари ва бошқа муҳим хусусиятлари.

Манбалар

  1. ↑ Бурлачук Л. Ф. Психодиагностика: Учебник для вузов. — СПб.: Питер, 2006. — 351 с: ил. — (Серия ≪Учебник нового века≫). ИСБН 5-94723-045-3, c.104
  2. ↑ . ПСИХОДИАГНОСТИКА ВА ЭКСПЕРЕМЕНТАЛ ПСИХОЛОГИЙ А. © «ТАФАК К УР-БО ‘СТОНИ» 2011 й., 2011. ИСБН 978-9943-362-23-9. Қаралди: 14-май 2024-йил. 
  3. ↑ Штерн В. Дифференсиалная психология и эё методическиэ основи = Диэ дифферентиэлле Псйчологиэ ин иҳрен метҳодисчен Грундлаген / [Послесл. А. В. Брушлинского и др.]; РАН, Ин-т психологии. — М.: Наука, 1998.
  4. ↑ Рорсчач, Ҳерманн, Псйчодиагностиcс — А Диагностиc Тест Басед он Перcептион, Публишед бй РЕАД БООКС, 2007, 264 пагес. ИСБН 1-4067-4740-8, ИСБН 978-1-4067-4740-9
  5. ↑ Титкова Л. С., Психодиагностика: Учебноэ пособиэ. — Издателство Далневосточного университета, Владивосток, 2002.
  6. ↑ Дюк В. А. Компютерная психодиагностика. — СПб: „Брацтво“, 1994. — 364 с.
  7. ↑ „Психодиагностика“. режа.тдпу.уз. 2024-йил 14-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 14-май 2024-йил.
  8. ↑ Общая психодиагностика / Под ред. А. А. Бодалева, В. В. Столина. — М.: Изд-во МГУ, 1988.
  9. ↑ Анастази А. Психологическоэ тестированиэ. Т. ИИ — М.: Педагогика, 1982.

Фойдаланилган адабиётлар

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Psixodiagnostika" dan olindi