Psixogenetika
Психогенетика (юнонча психика – руҳ ва юнонча генесис – келиб чиқиши) – психология ва генетика чорраҳасида вужудга келган психик ва психофизиологик хусусиятларнинг ирсият ва ўзгарувчанлиги ҳақидаги фан. Ғарб адабиётида „хулқ-атвор генетикаси“ атамаси кўпроқ қўлланади.
Психогенетиканинг предмети – инсоннинг психологик хусусиятларида (когнитив ва мотор функциялари, темперамент) индивидуал ўзгарувчанликни шакллантиришда ирсият ва атроф-муҳитнинг ўзаро таъсири. Сўнгги йилларда психогенетиканинг миянинг биоэлектрик фаоллигининг ирсий ва экологик детерминантларини ўрганадиган генетик психофизиология, индивидуал ривожланиш генетикаси, шунингдек, генетик таъсирнинг хатти-ҳаракатларга таъсирини ўрганадиган хулқ-атвор геномикаси каби соҳалари мавжуд. ва турли хил психопатологиялар фаол ривожланмоқда.
Психогенетиканинг предмети
Психогенетика, биринчи навбатда, инсоннинг ишончли баҳоланиши ва ўрганилиши мумкин бўлган ақлий ва психофизик хусусиятларини ўрганади. Хусусан, тадқиқот мавзуси кўпинча ирсийлик ва ўзгарувчанликдир:
- хулқ-атворнинг девиант шакллари;
- руҳий касаллик;
- темперамент турлари;
- мия ритмларининг турлари
Психогенетика усуллари
Бу ирсий омиллар ва атроф-муҳитнинг шахснинг маълум руҳий хусусиятларини шакллантиришга таъсирини аниқлашга имкон берадиган усулларнинг номи. Психогенетиканинг асосий усуллари: популяция, генеалогик, асраб олинган болалар усули ва эгизаклар усули.
- Эгизак усули энг информацион усуллардан биридир.
Бу монозиготик (бир хил) эгизаклар бир хил генотипга эга эканлигига асосланади, дизиготик (эгизаклар) – бир хил эмас. Шу билан бирга, ҳар қандай турдаги эгизак жуфтлик аъзолари ўхшаш тарбия муҳитига эга бўлиши керак, кейин монозиготик эгизакларнинг дизиготик эгизакларга нисбатан кўпроқ жуфт ичидаги ўхшашлиги ўрганилаётган белгининг ўзгарувчанлигига ирсий таъсирнинг мавжудлигини кўрсатиши мумкин. Ушбу усулнинг сезиларли чеклови шундаки, монозигот эгизакларнинг ҳақиқий психологик хусусиятларининг ўхшашлиги генетик бўлмаган келиб чиқиши ҳам мумкин.
- Генеалогик усул – турли авлодлардаги қариндошлар ўртасидаги ўхшашликни ўрганиш.
Бу оналик ва оталик чизиғидаги тўғридан-тўғри қариндошларнинг бир қатор белгиларини аниқ билишни ва қон қариндошларининг энг кенг доирасини қамраб олишни талаб қилади. Шунингдек, наслларнинг ўхшашлигини аниқлаш учун этарли миқдордаги турли оилалар ҳақидаги маълумотлардан фойдаланиш мумкин. Бу усул асосан тиббий генетика ва антропологияда қўлланади. Бироқ, авлодларнинг психологик хусусиятларига кўра ўхшашлигини нафақат уларнинг ирсий узатилиши, балки ижтимоий давомийлик билан ҳам изоҳлаш мумкин.
- Популяция усули инсон популяцияларида индивидуал генлар ёки хромосома аномалияларининг тарқалишини ўрганиш имконини беради.
Популяциянинг генетик тузилишини таҳлил қилиш учун катта гуруҳ шахсларни текшириш керак, улар репрезентатив бўлиши керак, яъни популяцияни бир бутун сифатида ҳукм қилиш имконини беради. Бу усул ирсий патологиянинг турли шаклларини ўрганишда ҳам кўпроқ маълумот беради.
- Оддий психологик хусусиятларнинг ирсийлигини таҳлил қилиш – психогенетиканинг бошқа усулларидан ажратилган ҳолда олинган бу усул ишончли маълумот бермайди, чунки у ёки бу психологик хусусиятни тақсимлашда популяциялар ўртасидаги фарқлар ижтимоий сабаблар, урф-одатлар ва бошқалар билан боғлиқ бўлиши мумкин.
- Фарзанд асраб олинган болалар усули – бу, бир томондан, бола ва унинг биологик ота-онаси, иккинчи томондан, бола ва уни тарбиялаган фарзанд асраб олувчилар ўртасидаги ўхшашликларни қандайдир психологик асосда таққослаш.
- Усуллар ҳар бир усулга хос мажбурий статистик ишлов беришни талаб қилади. Математик таҳлилнинг энг информацион усуллари камида дастлабки иккита усулдан бир вақтнинг ўзида фойдаланишни талаб қилади.
Эслатмалар
Трубников В. И. Психогенетика. 1-қисм. – М .: Замонавий гуманитар фанлар университети, 2000. – 71 п.
Психогенетика: дарслик. Александров А. А. - Санкт-Петербург Пётр, 2007. - 192 б.: касал. - ("О'қув қо'лланма" серияси) ИСБН 5-94723-662-1
Равич-Шчербо И. В., Марютина Т. М., Григоренко Э. Л. Эд. ИВ Равич-Шчербо психогентикаси. Дарслик. - М.: Аспеcт Пресс, 2000. - 447 б. — ИСБН 5-7567-0232-6 ҳттп://www.педлиб.ру/Боокс/1/0187/1_0187-1.штмл (Wайбаcк Мачине сайтида 2010-11-27 санасида архивланган) 2010-йил 27-ноябрда Wайбаcк машинасида архивланган
Психогенетика (кириш мумкин бо'лмаган ҳавола) // Кондаков И. Психологик луг'ат, 2000 й.
Адабиётлар
- Эгизаклар: дарслик. университетлар учун нафақа. Зйрянова Н. М. – М .: Солитон, 2006.
- Генотип. чоршанба. Ривожланиш: монография. Эгорова М. С., Зйрянова Н. М., Паршикова О. В., Пянкова С. Д., Черткова Ю. Д. – М.: ОГИ, 2004 й.
- Психогенетика усуллари: дарслик. университетлар учун нафақа. Панкратова А. А. – М .: Солитон, 2006.
- Эгизакларнинг ўқув фаолиятининг хусусиятлари: дарслик. университетлар учун нафақа. Зйрянова Н. М. – М .: Солитон, 2006.
- Психогенетика. Олий мактаблар учун дарслик. Малйкҳ С. Б., Эгорова М. С., Мешкова Т. А. – Санкт-Петербург: Петер, 2008, в.1. 406 б., в.2. 336 б.
- Психогенетика: дарслик. Александров А. А. – Санкт-Петербург Пётр, 2007. – 192 б.: касал. – („Ўқув қўлланма“ серияси) ИСБН 5-94723-662-1
- Психогенетика. Дарслик. И. В. Равич-Шчербо, Т. М. Марютина, Э. Л. Григоренко. Эд. И. В. Равич-Шчербо – М .; Аспеcт Пресс, 2000. – 447 п.
- Психогенетика: назария, методология, эксперимент. Малйх С. Б. – М .: Эпидавр, 2004. – 414 б.
- Эгизаклар ҳақида психологик иншолар. Семенов В. В., Кочубей Б. И., Эгорова М. С., Зйрянова Н. М., Пянкова С. Д. – М .: Психология саволлари, 2003 йил.