Ziyosfera

Psixometriya

Психометрия – бу ўлчов назарияси ва техникаси билан боғлиқ бўлган психологиянинг ўрганиш соҳаси. Психометрия одатда психология ва таълимнинг синов, ўлчаш, баҳолаш ва тегишли фаолиятга бағишланган ихтисослашган соҳаларини англатади[1]. Психометрия бевосита кузатиш мумкин бўлмаган яширин конструкцияларни обектив ўлчаш билан боғлиқ. Яширин тузилмаларга мисоллар орасида интеллект, интроверсия, руҳий касалликлар ва таълим ютуқлари киради. Кузатиб бўлмайдиган яширин ўзгарувчилар бўйича шахсларнинг даражалари тестлар ва шкалалар бўйича одамларнинг жавобларидан кузатилган нарсаларга асосланган математик моделлаштириш орқали аниқланади [2].

Амалиётчилар психометрик тадқиқотчилар сифатида тавсифланади, аммо психометрик тадқиқотлар билан шуғулланадиганларнинг ҳаммаси ҳам бу номга эга эмас. Психометриклар одатда даражалар ёки сертификатлар каби маълум бир малакага эга бўлиб, уларнинг аксарияти психометрия ва ўлчов назарияси бўйича юқори малакага эга бўлган психологлардир . Анъанавий, академик муассасалардан ташқари, амалиётчилар ҳам Таълим тест хизмати ва Психологик корпорация каби ташкилотларда ишлайди. Баъзи психометрик тадқиқотчилар сўровлар, шкалалар ва очиқ ёки ёпиқ сўровномаларни ўз ичига олган баҳолаш воситаларини яратиш ва тасдиқлашга эътибор беришади. Бошқалар эса ўлчов назарияси билан боғлиқ тадқиқотларга эътибор қаратадилар (масалан, обектларга жавоб назарияси; синф ичидаги корреляция) ёки ўрганиш ва ривожлантириш бўйича мутахассислар сифатида ихтисослашган.

Тарихий асос

Психологик тест икки фикр оқимидан келиб чиққан: биринчиси, Дарвин, Галтон ва Кеттеллдан индивидуал фарқларни ўлчаш бўйича, иккинчиси Гербарт, Wебер, Фехнер ва Вундтдан ва уларнинг шунга ўхшаш конструкциянинг психофизик ўлчовлари. Шахсларнинг иккинчи гуруҳи ва уларнинг тадқиқотлари экспериментал психология ва стандартлаштирилган тестларнинг ривожланишига олиб келд[3].

Виктория оқими

Чарлз Дарвин психометриянинг ривожланишини илгари сурган олим— сер Френсис Галтоннинг илҳомчиси эди. 1859-йилда Дарвин "Турларнинг келиб чиқиши ҳақида " китобини нашр этди. Дарвин вақт ўтиши билан ўсимликлар ва ҳайвонларнинг турли хил популяцияларининг пайдо бўлишида табиий танланишнинг ролини тасвирлаб берди. Китобда турнинг алоҳида аъзолари бир-биридан қандай фарқ қилишлари ва улар атроф-муҳитга кўпроқ ёки камроқ мос келадиган хусусиятларга эга эканлиги кўрсатилган. Кўпроқ мослашувчан хусусиятларга эга бўлганлар насл бериш ва бошқа авлодни бериш учун омон қолиш эҳтимоли кўпроқ. Бу ғоялар Галтоннинг одамларни ва улар бир-биридан қандай фарқ қилишини ва энг муҳими, бу фарқларни қандай ўлчашни ўрганишга қизиқишини уйғотди.

Галтон " Ирсий даҳо " номли китоб ёзган. Китобда одамларнинг турли хил хусусиятлари тасвирланган. Бугунги кунда бу фарқлар, масалан, сезги ва восита фаолияти (реаксия вақти, кўриш кескинлиги ва жисмоний куч) илмий психологиянинг муҳим соҳалари ҳисобланади. Психометриядаги дастлабки назарий ва амалий ишларнинг аксарияти интеллектни ўлчаш учун қилинган. Кўпинча „психометриянинг отаси“ деб аталадиган Галтон ўзининг антропометрик ўлчовлари қаторига интеллект тестларни ишлаб чиқди ва фанга киритди. Жеймс МакКин Кеттелл, психометрия соҳасидаги олим, Галтоннинг ишини кенгайтиришни давом эттирди. Кеттелл ақлий тест атамасини ишлаб чиқди ва тадқиқот ва билим учун жавобгар бўлиб, натижада замонавий тестларнинг ривожланишига олиб келди[4].

Немис оқими

Психометриканинг келиб чиқиши психофизиканинг тегишли соҳаси билан ҳам боғлиқ. Дарвин, Галтон ва Кеттелл ўз кашфиётларини амалга ошираётган бир пайтда, Гербарт ҳам илмий усул орқали „инсон онгининг сирларини очиш“ билан қизиқди[4]. Гербарт онгнинг математик моделларини яратиш учун мас’ул эди, улар келгуси йилларда таълим амалиётида таъсир кўрсатди.

Э. Ҳ. Вебер Гербартнинг ишига асосланиб, ҳиссий тизимни фаоллаштириш учун минимал стимул зарурлигини айтиб, психологик чегара мавжудлигини исботлашга ҳаракат қилди. Вебердан кейин Фехнер Гербарт ва Wебердан олган билимларини кенгайтириб, сезиш кучи стимулнинг интенсивлигининг логарифми сифатида ўсиши қонунини ишлаб чиқди. Вебер ва Фехнернинг издоши Вилгелм Вундт психология фанига асос солган. Айнан Вундтнинг таъсири бошқаларга психологик тестни ривожлантиришга йўл очди[4].

ХХ аср

1936-йилда Психометрия жамиятининг асосчиси ва биринчи президенти психометрик Тҳурстон Эрнст Гейнрих Вебер ва Густав Фехнернинг психофизик назарияси билан чамбарчас боғлиқ бўлган қиёсий мулоҳазалар қонуни деб аталадиган ўлчовга назарий ёндашувни ишлаб чиқди ва қўллади. Бундан ташқари, Спеарман ва Тҳурстоне иккаласи ҳам психометрикада ишлаб чиқилган ва кенг қўлланиладиган статистик усул бўлган омил таҳлилининг назарияси ва қўлланилишига муҳим ҳисса қўшдилар[5]. 1950-йилларнинг охирида Леополд Сзонди ўтган бир неча ўн йилликларда статистик фикрлашнинг психологияга таъсирига тарихий ва гносеологик баҳо берди: „Сўнгги ўн йилликларда махсус психологик фикрлаш деярли бутунлай бостирилди ва олиб ташланди ва статистик фикрлаш билан алмаштирилди. Айнан шу ерда биз бугунги кунда тестология ва тестомания саратонини кўрамиз.“

Сўнгги пайтларда психометрик назария шахсият, муносабат ва эътиқодлар ва академик ютуқларни ўлчашда қўлланди.

Психометрияга салмоқли ҳисса қўшган шахслар орасида Карл Пирсон, Генри Кайзер, Карл Бригҳам, ЛЛ Тҳурстон, ЭЛ Торндик, Георг Раш, Эугене Галантер, Жонсон ЎКоннор, Фредерик М. Лорд, Ледярд Р Такер, Луи Гуттман ва Жане бор .Лоэвингер .

Ижтимоий фанларда ўлчовнинг таърифи

Ижтимоий фанларда ўлчов таърифи узоқ тарихга эга. Стенли Смит Стивенс томонидан таклиф қилинган ҳозирги кенг тарқалган таъриф, ўлчов „баъзи бир қоидага кўра обектлар ёки ҳодисаларга рақамларни белгилашдир“. Ушбу таъриф 1946-йилда " Сcиэнcе " мақоласида киритилган бўлиб, унда Стивенс тўртта ўлчов даражасини таклиф қилган[6]. Гарчи кенг тарқалган бўлса-да, бу таъриф физика фанларида қабул қилинган ўлчовнинг классик таърифидан муҳим жиҳатлари билан фарқ қилади, яъни илмий ўлчов „миқдорий атрибутнинг қандайдир катталигининг бир хил атрибутнинг бирлигига нисбатини баҳолаш ёки очишни“ назарда тутади. "(п. 358)[7].

Асбоблар ва процедуралар

Биринчи психометрик асбоблар интеллектни ўлчаш учун яратилган[8]. Интеллектни ўлчашнинг дастлабки усулларидан бири Франсияда Алфред Бине ва Теодор Симон томонидан ишлаб чиқилган тест эди. Бу Тест Бинет-Симон [фр] тести сифатида танилган . Франсуз тести Стенфорд университетидан Люис Терман томонидан АҚШда фойдаланиш учун мослаштирилган ва Стенфорд-Бинет ИҚ тести деб номланган.

Психометрикада яна бир асосий эътибор шахсият тестига қаратилган. Шахсни концепсиялаш ва ўлчаш учун бир қатор назарий ёндашувлар мавжуд бўлса-да, умумий қабул қилинган назария мавжуд эмас. Баъзи яхши маълум бўлган асбоблар қаторига Миннесота кўп фазали шахсият инвентаризацияси, беш факторли модел (ёки „Катта 5“) ва шахсият ва афзалликлар инвентаризацияси ва Мерс-Бриггс тури кўрсаткичи каби воситалар киради. Психометрик ёндашувлар ёрдамида муносабат ҳам кенг ўрганилган[9].

Назарий ёндашувлар

Психометриклар турли хил ўлчов назарияларини ишлаб чиқдилар. Буларга классик тест назарияси (CТТ) ва элемент жавоб назарияси (ИРТ) киради[10][11]. Математик жиҳатдан ИРТга ўхшаш, аммо келиб чиқиши ва хусусиятлари жиҳатидан жуда ўзига хос бўлган ёндашув ўлчаш учун Расч модели билан ифодаланади. Расч моделининг ривожланиши ва у тегишли бўлган моделларнинг кенгроқ синфи аниқ физика фанларидаги ўлчов талабларига асосланади[12].

Психометриклар, шунингдек, корреляция ва ковариантларнинг катта матрицалари билан ишлаш усулларини ишлаб чиқдилар. Ушбу умумий анъанадаги усулларга қуйидагилар киради: фактор таҳлили[13], маълумотларнинг асосий ўлчамларини аниқлаш усули. Фактор таҳлили фойдаланувчилари дуч келадиган асосий муаммолардан бири яширин факторлар сонини аниқлаш учун тегишли тартиблар бўйича консенсуснинг йўқлиги[14]. Одатий процедура, хос қийматлар бирдан пастга тушганда факторингни тўхтатишдир, чунки асл сфера қисқаради. Кесиш нуқталарининг этишмаслиги бошқа кўп ўлчовли усулларга ҳам тегишли.

Кўп ўлчовли масштаблаш[15] – бу жуда кўп яширин ўлчамларга эга бўлган маълумотларнинг оддий тасвирини топиш усули. Кластер таҳлили – бу бир-бирига ўхшаш об’эктларни топишга ёндашув. Факторли таҳлил, кўп ўлчовли масштаблаш ва кластер таҳлили катта ҳажмдаги маълумотлардан содда тузилмаларни ажратиб олиш учун ишлатиладиган кўп ўлчовли тавсифловчи усуллардир.

Яқинда тизимли тенгламаларни моделлаштириш[16] ва йўлларни таҳлил қилиш катта ковариация матрицалари билан ишлашда янада мураккаб ёндашувларни ифодалайди. Ушбу усуллар статистик жиҳатдан мураккаб моделларни маълумотларга мослаштириш ва уларнинг мос келишини аниқлаш учун синовдан ўтказиш имконини беради. Грануляр даражада психометрик тадқиқот ҳар бир қизиқтирувчи об’эктдаги кўп ўлчовлилик даражаси ва табиати билан боғлиқ бўлгани сабабли, би-факторли таҳлил деб номланувчи нисбатан янги процедура[17][18][19] фойдали бўлиши мумкин. Икки факторли таҳлил „об’эктнинг тизимли дисперсиясини идеал ҳолда иккита манба, умумий омил ва битта қўшимча тизимли дисперсия манбаи“ бўйича парчалаши мумкин[20].

Манбалар

  1. ↑ „Глоссарй1“ (2017-йил 22-июл). 2017-йил 22-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 28-июн.
  2. ↑ Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед :0
  3. ↑ Каплан, Р. М., & Саccуззо, Д. П. (2010). Псйчологиcал Тестинг: Принcиплес, Апплиcатионс, анд Иссуэс. (8тҳ эд.). Белмонт, CА: Wадсwортҳ, Cенгаге Леарнинг.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 Каплан, Р. М., & Саccуззо, Д. П. (2010). Псйчологиcал тестинг: Принcиплес, апплиcатионс, анд иссуэс (8тҳ эд.). Белмонт, CА: Wадсwортҳ, Cенгаге Леарнинг.
  5. ↑ Нунналлй, Ж., & Берстеин, И. Ҳ. (1994). Псйчометриc тҳеорй (3рд эд.). Неw Ёрк: МcГраw-Ҳилл.
  6. ↑ Стевенс, С. С. (7 Жуне 1946). „Он тҳе Тҳеорй оф Сcалес оф Меасуремент“. Сcиэнcе. 103-жилд, № 2684. 677–680-бет. Бибcоде:1946Сcи...103..677С. дои:10.1126/сcиэнcе.103.2684.677. ПМИД 17750512.
  7. ↑ Мичелл, Жоэл (Аугуст 1997). „Қуантитативе сcиэнcе анд тҳе дефинитион оф меасуремент ин псйчологй“. Бритиш Жоурнал оф Псйчологй. 88-жилд, № 3. 355–383-бет. дои:10.1111/ж.2044-8295.1997.тб02641.х.
  8. ↑ Стерн, Тҳеодоре А.. Массачусетц Генерал Ҳоспитал cомпреҳенсиве cлиниcал псйчиатрй, Сеcонд, Лондон, 2016 — 73-бет. ИСБН 978-0323295079. Қаралди: 2021-йил 31-октябр. 
  9. ↑ Андрич, Д. & Луо, Г. (1993). А ҳйперболиc cосине латент траит модел фор унфолдинг дичотомоус сингле-стимулус респонсес. Апплиэд Псйчологиcал Меасуремент, 17, 253-276.
  10. ↑ Эмбрецон, С. Э., & Реисе, С. П. (2000). Итем Респонсе Тҳеорй фор Псйчологисц. Маҳwаҳ, НЖ: Эрлбаум.
  11. ↑ Ҳамблетон, Р. К., & Сwаминатҳан, Ҳ. (1985). Итем Респонсе Тҳеорй: Принcиплес анд Апплиcатионс. Бостон: Клуwер-Нижҳофф.
  12. ↑ Расч, Г. (1960/1980). Пробабилистиc моделс фор соме интеллигенcе анд аттаинмент тесц. Cопенҳаген, Даниш Институте фор Эдуcатионал Ресеарч, эхпандед эдитион (1980) wитҳ фореwорд анд афтерwорд бй Б. Д. Wригҳт. Чиcаго: Тҳе Университй оф Чиcаго Пресс.
  13. ↑ Тҳомпсон, Б. Р. (2004). Эхплораторй анд Cонфирматорй Фаcтор Аналйсис: Ундерстандинг Cонcепц анд Апплиcатионс. Америcан Псйчологиcал Ассоcиатион.
  14. ↑ Зwиcк, Wиллиам Р.; Велиcер, Wайне Ф. (1986). „Cомпарисон оф фиве рулес фор детермининг тҳе нумбер оф cомпоненц то ретаин“. Псйчологиcал Буллетин. 99-жилд, № 3. 432–442-бет. дои:10.1037/0033-2909.99.3.432.
  15. ↑ Дависон, М. Л. (1992). Мултидименсионал Сcалинг. Криэгер.
  16. ↑ Каплан, Д. (2008). Струcтурал Эқуатион Моделинг: Фоундатионс анд Эхтенсионс, 2нд эд. Саге.
  17. ↑ ДеМарс, C. Э. (2013). А туториал он интерпретинг би-фаcтор модел сcорес. Интернатионал Жоурнал оф Тестинг, 13, 354-378. ҳттп://дх.дои.орг/10 .1080/15305058.2013.799067
  18. ↑ Реисе, С. П. (2012). Тҳе редисcоверй оф би-фаcтор моделинг. Мултивариате Беҳавиорал Ресеарч, 47, 667-696. ҳттп://дх.дои.орг/10.1080/00273171.2012.715555
  19. ↑ Родригуэз, А., Реисе, С. П., & Ҳавиланд, М. Г. (2016). Эвалуатинг бифаcтор моделс: Cалcулатинг анд интерпретинг статистиcал индиcес. Псйчологиcал Метҳодс, 21, 137-150. ҳттп://дх.дои.орг/10.1037/мет0000045
  20. ↑ Счонфелд, И. С., Веркуилен, Ж. & Бианчи, Р. (2019). Ан эхплораторй струcтурал эқуатион моделинг би-фаcтор аналйтиc аппроач то унcоверинг wҳат бурноут, депрессион, анд анхиэтй сcалес меасуре. Псйчологиcал Ассессмент, 31, 1073-1079. ҳттп://дх.дои.орг/10.1037/пас0000721 п. 1075 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Psixometriya" dan olindi