Psixosemantika
Психосемантика (қадимги юнонча: ψυχή " жон ; белги " [1] + σημαντιϰός „белгилаш“) — психологиянинг индивидуал ёки жамоавий субектнинг қадриятлар тизимининг келиб чиқиши, тузилиши, шаклланиши ва ишлашини ўрганадиган соҳаси. У фанлараро хусусиятга эга, тилшунослик, фалсафа, маданияцҳунослик, социология билан кесишади[2]. Психосемантика маълумот тўплаш ва талқин қилишнинг турли усулларидан фойдаланган ҳолда, индивидуал маъноларни оғзаки конструкциялар, белгилар, алоқалар, маросимлар ва бошқалар даражасида ўрганади[3].
Психосемантиканинг вазифалари
- Индивидуал онгда маъноларни ифодалаш шаклларини ўрганиш: рамзлар, тасвирлар, рамзий тасвирлар, шунингдек, белги, оғзаки шакллар;
- Психологик назариялар ва тил семантикаси ва фалсафасининг марказий масалалари ўртасидаги муносабатларни ўрганиш;
- Мотивацион омиллар ва эмоционал ҳолатларнинг субектнинг қадриятлар тизимига таъсирини таҳлил қилиш;
- Айрим маънолар тизимини қайта қуриш.
Психосемантика усуллари
- Семантик дифференциал усул (Ч. Осгоод);
- Репертуар панжара усули (Ж. Келли);
- Субектив масштаблаш ;
- Ассоциация тажрибаси ;
- Таркибни таҳлил қилиш ;
- Семантик тармоқларни қуриш;
- Семантик радикал (А. Лурия) ;
- Бир нечта идентификация (Б. Ф. Петренко) ;
- Атрибут ва мотивация (Б. Ф. Петренко).
Экспериментал психосемантика
Экспериментал психосемантика семантик дифференсиал Ч. Осгуд усули ёрдамида семантик фазоларни қуришдан келиб чиқади. У субект онгининг категорик тузилишини аниқлашнинг статистик усулларини ўз ичига олади, субектив семантик маконларни қуриш методологиясидан фойдаланади ва инсон ҳаётининг турли соҳаларида, хусусан, ижтимоий тасвирларда дунё қиёфасини қайта қуришга қаратилган[4]. Рус психосемантикаси Л. С. Вйгоцкий , А. Н. Леонтев , А. Р. Лурия , С. Л. Рубинштейн мактабларининг услубий асосларига асосланади[5].
Психологияда психосемантик ёндашув
Ижтимоий психология
Психосемантик ёндашув аҳоли гуруҳларининг ижтимоий вакилликларини қайта қуриш имконини беради. Бу сиёсий ва ижтимоий-маданий муаммоларни ўрганиш усулидир, чунки у онгда сиёсий мавзуларнинг ноаниқ ифодаланиши ва ижтимоий маъқуллиги туфайли ташхис қўйиш қийин бўлган яширин стереотипларни тушунтиришга имкон беради. Бундай ҳолларда тадқиқотчилар проектив усуллардан фойдаланишлари мумкин. Аммо бир гуруҳ одамларнинг ақлий вакиллигини таҳлил қилиш ҳақида гап кетганда, кўпроқ стандартлаштирилган ва оддийроқ миқдорий усуллар керак бўлади. Психосемантика турли хил маълумот тўплаш усулларидан фойдаланади ва кейин индивидуал сиёсий маъноларни солиштириш ва уларни каттароқ расмга бирлаштириш учун статистик усулларни қўллайди[6].
Шахсият психологияси
Шахсни ўрганишга психосемантик ёндашув бошқасини тушунишда „субектив“ парадигмани амалга оширади. Очилган тузилмаларни мазмунли талқин қилиш муқаррар равишда тадқиқотчидан дунёни субектнинг кўзи билан идрок этишни, унинг дунёни тушуниш усулларини ҳис қилишни талаб қилади. Қайта тикланган индивидуал семантик тизим эмпатик жараён учун махсус йўналтирилган асосни ўрнатади ва унга янги семантик асослар беради[5].
Психосемантик ёндашув, шунингдек, шахс типологияси тамойилларини тавсифлашга имкон беради, бунда субект диагностик кўрсаткичлар маконида об’эктив хусусиятлар тўплами сифатида эмас, балки дунёнинг маълум бир қиёфаси, индивидуал маънолари ва маъноларининг ташувчиси сифатида қаралади[5].
Манбалар
- ↑ „Ψυχή“, Древнегреческо-русский словарь. М.: Государственное издательство иностранных и национальных словарей, 1958 — 1801-бет.
- ↑ Петренко В. Ф., Психосемантика сознания. — М.: Изд-во МГУ, 1988. — 207 с.
- ↑ Артемева Е. Ю. Психология субективной семантики. — УРСС, 2007.
- ↑ Серкин В. П., Психосемантика. Учебник и практикум для бакалавриата и магистратури. — Литрес, 2021.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 Петренко В. Ф., Основи психосемантики. — Издателский дом" Питер", 2005.
- ↑ Петренко В., Митина О. Политическая психология. Психосемантический подход. — Литрес, 2020.