Psyche Cattell sahifasining manbasini koʻrish

'''Psyche Cattell''' (1893-yil 2-avgust &#x2013; 1989-yil 17-aprel) – [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|amerika]]lik [[psixolog]] boʻlib, bolalarda kognitiv rivojlanishni oʻrgangan<ref name="Psychology's Feminist Voices">{{Veb manbasi|muallif=Bazar|ism=Jennifer|sarlavha=Profile of Psyche Cattell|url=https://www.feministvoices.com/psyche-cattell/|ish=Psychology's Feminist Voices|qaralgan sana=15-noyabr 2017-yil|arxivsana=7-yanvar 2020-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20200107222846/http://www.feministvoices.com/psyche-cattell/}}</ref><ref name="Hochman">{{Veb manbasi|url=http://faculty.webster.edu/woolflm/cattell.html|sarlavha=Psyche Cattell|ism=Susan K.|muallif=Hochman|ish=Women's Intellectual Contributions to the Study of Mind and Society|nashriyot=Webster University|qaralgan sana=2022-09-05|arxivsana=2024-12-26|arxivurl=https://web.archive.org/web/20241226221147/http://faculty.webster.edu/woolflm/cattell.html}}</ref>.  U 1939-1963-[[Lancaster|yillarda Pensilvaniya shtati Lankaster]] shahridagi ''Lancaster Guidance Clinicda'' bosh psixolog boʻlgan. U intellekt testlari boʻyicha kitob nashr etdi va oʻz uyida 1941-yildan 1974-yilgacha faoliyat koʻrsatgan bolalar bogʻchasi tashkil etdi. U bolalarning rivojlanishini baholash uchun ishlatiladigan IQ testining pastga yoʻnaltirilgan kengaytmasi boʻlgan Cattell Infant Intelligence Scale bilan mashhur<ref name="The Cattell Infant Intelligence Scale: A review of the literature">{{jurnal manbasi|last=Hooper|first1=Stephen R|last2=Conner|first2=Robert E|last3=Umansky|first3=Warren|title=The Cattell Infant Intelligence Scale: A review of the literature|url=https://archive.org/details/developmental-review_1986-06_6_2/page/146|journal=Developmental Review|date=1986-yil iyun|volume=6|issue=2|pages=146–164|doi=10.1016/0273-2297 (86)90009-2}}</ref><ref name="The Predictive Value of the Cattell Infant Intelligence Scale">{{jurnal manbasi|last=Bledsoe|first1=Patricia|title=The Predictive Value of the Cattell Infant Intelligence Scale|url=https://pdfs.semanticscholar.org/41e8/b84428f3c6d670227678f753d7676f0db029.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171115143549/https://pdfs.semanticscholar.org/41e8/b84428f3c6d670227678f753d7676f0db029.pdf|archivedate=15 November 2017|publisher=[[Loyola University Chicago]] (PhD thesis)|access-date=15-noyabr 2017-yil}}</ref><ref name="An Item Analysis of the Cattell Infant Intelligence Scale">{{Veb manbasi|muallif=Strassmeier|ism=Mary Lou|sarlavha=An Item Analysis of the Cattell Infant Intelligence Scale|url=https://core.ac.uk/download/pdf/48601691.pdf|ish=eCommons|nashriyot=[[Loyola University Chicago]] (PhD thesis)|qaralgan sana=15-noyabr 2017-yil}}</ref>.

== Yoshlik yillari ==
Psyche Cattell 1893-yil 2-avgustda Nyu-Yorkning Garrison shahrida [[James McKeen Cattell|Jeyms MakKin Kettell]] va Jozefin Ouen Kettell oilasida tugʻilgan<ref name="Psychology's Feminist Voices"/><ref name="newera2">{{Veb manbasi|url=https://www.newspapers.com/clip/76977095/psyche-cattell-dies-at-95-18-apr-1989/|sarlavha=Psyche Cattell dies|muallif=Bitting|ism=Diane|sana=18-aprel 1989-yil|qaralgan sana=3-may 2021-yil}}</ref> Uning otasi taniqli psixolog va [[Pensilvaniya universiteti]] va Kolumbiya universiteti kabi universitetlarda [[professor]] boʻlgan.

== Taʼlim ==
Jeyms Kettell Psychega katta taʼsir koʻrsatdi, chunki u bolalarining taʼlimi bilan shugʻullangan. Professor sifatida Jeyms Kettell oʻz farzandlariga yuqori sifatli taʼlim berish uchun koʻplab resurslarga ega edi. Kettell va uning ukalari otalari va boshqa oʻqituvchilar tomonidan uyda taʼlim olishgan<ref name="Human Intelligence: Psyche Cattell">{{Veb manbasi|sarlavha=Human Intelligence: Psyche Cattell|url=http://www.intelltheory.com/pcattell.shtml|ish=www.intelltheory.com|kirish sanasi=1-dekabr 2017-yil|qaralgan sana=2022-09-05|arxivsana=2023-03-30|arxivurl=https://web.archive.org/web/20230330151354/https://intelltheory.com/pcattell.shtml}}</ref>. Kettell koʻpincha oʻz aka-ukalaridan orqada qoldi, ehtimol disleksiya tufayli, lekin unga hech qachon rasman tashxis qoʻyilmagan. Akademik qiyinchiliklari tufayli otasi uning kollejga borishini qoʻllab-quvvatlamadi. Natijada u kollejga pul yigʻish maqsadida ilmiy xodim boʻldi<ref name="Hochman"/>

Taʼlim Kettell hayotida yoshligidan otasi orqali katta rol oʻynadi. U oʻqish uchun yetarli pul ishlab topgach, 1912—1914-yillarda Barnard kollejida va 1913—1917-yillarda Sargent jismoniy tarbiya maktabida, keyinroq [[Cornell universiteti|Kornell universitetida oʻqidi]] <ref name="Psychology's Feminist Voices"/> U va uning singlisi oʻrta maʼlumotga ega boʻlmagani uchun bu muassasalardan rasmiy diplom olmagan<ref name="Psychology's Feminist Voices" /> 1925-yilda u Korneldan sanʼat magistri va [[Harvard universiteti|Garvard universitetida]] taʼlim magistri darajasini oldi<ref name="Hochman"/><ref name="newera">{{Veb manbasi|url=https://www.newspapers.com/clip/76976203/psyche-cattell-dies-at-age-95-psycholog/|sarlavha=Psyche Cattell dies at age 95; psychologist, school founder|muallif=Bitting|ism=Diane|sana=18-aprel 1989-yil|qaralgan sana=3-may 2021-yil}}</ref>.... U 1927-yilda Garvardda taʼlim fanlari doktori darajasini oldi<ref name="newera" /> U Garvard Oliy taʼlim maktabidan taʼlim doktori unvonini olgan birinchi ayol boʻldi. 

== Akademik martaba ==
U 1922-yildan boshlab Garvard universitetida va 1925—1926-yillarda [[Stanford universiteti|Stenford universitetida]] ilmiy xodim boʻlgan<ref name="Hochman"/> U 1936-yilgacha Garvardda ilmiy xodim boʻlib qoldi<ref name="Hochman" /><ref name="newera2"/> Garvardda oʻqigan vaqti uni chaqaloqlarning IQ darajasini tekshirish usullari boʻyicha keyingi tadqiqotlar oʻtkizishga undadi. U Kaliforniyaga Lyuis Terman bilan Stenforddagi muvaffaqiyat testida ishlash va erkaklik-ayollik testini ishlab chiqish uchun bordi. 

Stenforddagi ishidan keyin u 1927-yilda Garvardga qaytib keldi. Garvardda tadqiqotchi boʻlib ishlaganida u bolalarning aql-idrokiga oid koʻplab testlarda qatnashgan va yordam bergan. Tadqiqotchi sifatida u ushbu aqliy testlarning koʻpini yaxshilash mumkinligini aniqladi, chunki ular chaqaloqlarga qaraganda maktab yoshidagi bolalarga koʻproq taalluqlidir. 1932-yilga kelib, u Garvardda tadqiqotchi lavozimiga tayinlandi va yangi sinov usulini ishlab chiqishni boshladi, buning natijasida Cattell Infant Intelligence Scale paydo boʻldi va 1940-yilda oʻzining „ ''Chaqaloqlar va yosh bolalarning aql-zakovatini oʻlchash“'' kitobida chop etildi<ref name="newera2"/> U, shuningdek, [[Boston|Bostondagi]] bolalar bogʻchasida aqliy test boʻyicha oʻqituvchi boʻlgan. Yoz davomida u Woods Hole dengiz biologik laboratoriyasi, Mount Desert oroli biologik laboratoriyasi va [[Vena universiteti]] kabi muassasalarda koʻplab kurslarda qatnashdi.

Kettell 1939-yilda Lankasterdagi rahbarlik klinikasida bosh psixolog boʻlish uchun ukasi yashagan Lankasterga (Pensilvaniya shtati) koʻchib oʻtdi<ref name="Hochman"/><ref name="Psychology's Feminist Voices"/><ref name="newera2"/> U umrining qolgan qismini shu hududda oʻtkazdi<ref name="Psychology's Feminist Voices" /> U, shuningdek, 1939-yildan 1943-yilgacha Lankaster okrugidagi ruhiy salomatlik klinikasida psixolog boʻlgan<ref name="Hochman" /> U 1941-yilda oʻz uyida dastlab ''West End bolalar bogʻchasi'' va ''West End bolalar maktabi va bolalar bogʻchasi'' nomi bilan tanilgan yosh bolalar uchun maktab yaratdi<ref name="newera2" /> U ''The Cattell School'' nomi bilan tanildi va 1945-yilda rasman nomi oʻzgartirildi<ref name="Hochman" /><ref name="newera2" /> U 1963-yilda Lancaster Guidance Clinicdan nafaqaga chiqqanidan keyin, 1974-yilda 80 yoshga toʻlguniga qadar operatsiyani davom ettirdi<ref name="Hochman" /><ref name="Psychology's Feminist Voices" /><ref name="newera2" />

U 1972-yilda oʻz tajribasiga asoslanib '', “Bolalarni mehr va chegaralar bilan tarbiyalash'' ” kitobini yozgan<ref name="Hochman"/><ref name="Psychology's Feminist Voices"/> U, shuningdek, mahalliy ''Lancaster New Era'' gazetasi uchun „Sakkiz yoshgacha boʻlgan bolalar“ deb nomlangan maqola yozgan<ref name="Hochman" /><ref name="Psychology's Feminist Voices" /><ref name="newera"/>

== Kettell chaqaloqlarning aql-zakovat shkalasi ==
Garvardda ishlayotganida u oʻzining „ ''Chaqaloqlar va yosh bolalarning aql-zakovatini oʻlchash“'' kitobi uchun tadqiqot oʻtkaza boshladi va chaqaloqlarda miya rivojlanishini baholashning eng yaxshi usullarini ishlab chiqishga rahbarlik qildi. Kettell bolalarning miya rivojlanishi va atrof-muhitning unga taʼsiri atrofida aylanib yuradigan koʻplab rivojlanish intellekt testlarida yordam berdi. Ushbu testlar 2 oydan 30 oygacha boʻlgan bolalarning qobiliyatini tekshirishga qaratilgan. U bu testni Stenford-Bine shkalasidan va Garvardda qilgan ishidan olgan<ref name="Hochman"/> U muammoni oʻsha paytda mavjud boʻlgan testlar bilan aniqladi va shuning uchun yosh bolalar uchun ishlaydigan yangi test usulini joriy etishga harakat qildi. Ushbu testlarning maqsadi yosh bolalarda miya rivojlanishini tahlil qilish, shuningdek, tugʻilish sharoitlarining markaziy asab tizimiga taʼsir qilish usullarini aniqlash edi.  Kettell bu testlarni sinovdan oʻtgan har bir yosh guruhi uchun turli oʻyinchoqlar yordamida oʻtkazdi; har bir yosh darajasida besh xil element mavjud edi. U ushbu testlar orqali erta aqliy qobiliyatni tekshirishning standartlashtirilgan shaklini yaratdi va 274 bolaga 1346 ta tekshiruv oʻtkazdi.

Cattell Infant Intelligence Scale, ayniqsa, yosh diapazoni, qoʻllash vaqtining qisqaligi va oson baholash usullari tufayli juda taʼsirli deb topildi.Kettell uy hayotiga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan obyektlardan foydalanishni hisobga olgan holda testga sezilarli oʻzgarishlar kiritdi va testni obyektivroq qilish uchun ularni sinovdan olib tashladi. U oʻzining ''"Chaqaloqlar va yosh bolalarning aql-zakovatini oʻlchash"'' kitobida oʻz topilmalarini nashr etdi va oʻlchovni tijorat maqsadlarida bajarish uchun baʼzi toʻplamlarni sotdi. Oʻlchov foydalidir, chunki u bolaning rivojlanishidagi muayyan muammolarni aniqlashga qodir boʻlmasa-da, u muammo borligini erta aniqlashi mumkin.

== Akademik va professional ish ==

* Ilmiy yordamchi, Garvard Growth Study, Garvard universiteti (1922—1925)<ref name="Human Intelligence: Psyche Cattell"/>
* Stenford universiteti (1925—1926) Lyuis Termanning psixologiya boʻyicha ilmiy xodimi<ref name="Human Intelligence: Psyche Cattell" />
* Garvard universiteti jamoat salomatligi maktabi tadqiqotchisi (1932—1939)<ref name="Human Intelligence: Psyche Cattell" />
* Bostondagi bolalar bogʻchasining aqliy testlari boʻyicha oʻqituvchisi (1936—1938)<ref name="Human Intelligence: Psyche Cattell" />
* Psixolog, Livan okrugi ruhiy salomatlik klinikasi, Livan PA (1939—1942)<ref name="Human Intelligence: Psyche Cattell" />
* Bosh psixolog, Lankasterdagi rahbarlik klinikasi, PA (1939—1963)<ref name="Human Intelligence: Psyche Cattell" />
* Xususiy amaliyot (1939—1972)<ref name="Human Intelligence: Psyche Cattell" />
* Cattell Infant Intelligence Scale (1940) nashr etilgan<ref name="Human Intelligence: Psyche Cattell" />
* West End bolalar bogʻchasi asoschisi va direktori (keyinchalik The Cattell maktabi deb oʻzgartirildi), Lankaster, Pensilvaniya (1941—1974)<ref name="Human Intelligence: Psyche Cattell" />

== Eʼtiborli asarlari ==
Psyche Cattell turli kitoblar va maqolalar muallifi:

* Doimiy tishlarning chiqishi va oʻsishi. Dental tadqiqotlar jurnali, 8, 279-287 (1928).   
* Tishlar yetuklik oʻlchovi sifatida. (Garvard Monogi. taʼlim. № 9). Kembrij: Garvard universiteti nashriyoti. (1928).{{OCLC|492563835}}[[OCLC (identifier)|OCLC]]&nbsp;[https://www.worldcat.org/oclc/492563835 492563835]
* Chaqaloqlik davrida aql va vosita boshqaruvining rivojlanishi. Taʼlim tadqiqotlari sharhi. 6, 3-16. (1936).   
* Chaqaloqlik davrida harakat funksiyalari va aqliy qobiliyatlarning rivojlanishi. Taʼlim tadqiqotlari sharhi. 9, 5-17. (1939).   
* Chaqaloqlar va yosh bolalarning aql-zakovatini oʻlchash. NY: Psixologik korporatsiya (1940){{ISBN|0384079253}}
* Chaqaloqlarning aql-zakovati va uni oʻlchash. Nyu-York Fanlar Akademiyasining operatsiyalari. 3,162-71. (1941).   
* Bolalarni sevgi va chegaralar bilan tarbiyalash. Chikago: Nelson-Xall (1972).{{ISBN|0911012206}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0911012206|0911012206]]

== Shaxsiy hayoti ==
Kettell hech qachon turmushga chiqmagan, lekin ikki farzandni asrab olgan; 1931-yilda oʻgʻli Hudson va 1940-yilda bir qizi Jowain<ref name="Hochman"/><ref name="Psychology's Feminist Voices"/><ref name="newera2"/>

== Soʻnggi hayot va oʻlim ==
Kettell 1987-yil mart oyida insultni boshdan kechirdi va uni Lankasterdagi uyidan koʻchib oʻtishga majbur qildi<ref name="Hochman"/> Kettell 1989-yil 17-aprelda [[Lititz|Pensilvaniya shtatining Litits]] shahridagi Moravian Manorda vafot etdi<ref name="newera"/>

== Manbalar ==
{{manbalar|refs=<ref name=cavanaugh>{{jurnal manbasi|last1=Cavanaugh|first1=Maxine|title=Prediction from the Cattell Infant Intelligence Scale|journal=Journal of Consulting Psychology|date=1957|volume=21|issue=1|pages=33–7|pmid=13406156|doi=10.1037/h0048902}}</ref>......}}

[[Turkum:1989-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:1893-yilda tugʻilganlar]]