Ziyosfera

Pur-Baha Jomiy

Tojiddin ibn Bahouddin (koʻproq Pur-Baha Jomiy nomi bilan tanilgan (forscha: پوربهای جامی‎‎; Xurosonning Jomida tugʻilgan[1], hozirgi Afgʻoniston — tax. 1284) eroniy shoir, soʻz oʻyini ustasi, satirik va koʻpincha achchiq ijtimoiy sharhlovchi edi[2]. Saʼdiy Sheroziy, Homom Tabriziy va Qutbiddin Sheroziyning zamondoshi boʻlgan[3].

Pur-Baha Jomiy
Tavalludi
Jom
Vafoti 1284?
Fuqaroligi eroniy
Kasbi Shoir
satirik
ijtimoiy sharhlovchi

Hayoti

Davlatshoh Samarqandiy oʻzining Taḏkerat as-šoʿarā (Shoirlar tarjimayi hollari) asarida unga bagʻishlab maqola yozadi, keyinchalik Atashkadeh, Haft Iqlim va Majamus Shuara kabi boshqa tarjimayi hol toʻplamlari ham unga doir ozgina maʼlumot qoʻshadi[4]. Yoshligi haqida kam narsa maʼlum. Jomda tugʻilib, yoshlik yillarini Hirotda oʻtkazgan[2][a] va uning otasi Jom tumani qozilaridan biri boʻlgan. U Rukniddin Kubai va Saʼid Hiroviy huzurida sheʼriyatni oʻrgangan[3].

Ehtimol, forsiy boʻlmagan soʻzlar va moʻgʻulcha lugʻatni juda koʻp ishlatgani sababli u bugun mashhur emasdir. Uning aksar qasidalari adabiy jihatdan emas, sotsiologik jihatdan muhim: chunki bu sheʼrlarda qoʻllangan soʻzlar Hulokuiylar davri zoʻravon muhitini aks ettiradi[5].

Dastlab u Xoja Tohir Faryumadiyning oʻgʻli Xoja Vajih ad-Din Zangi uchun madhiyalar yozgan[6][7]. Biroq Tabrizga koʻchgach, Xoja Shamsuddin Juvayniyni madh etuvchi asarlar yaratgan.

Adabiy asarlar

Pur-Baha asarlarining barchasini jamlagan yagona toʻplam yoʻq, uning sheʼrlari tarqoq holda saqlanib qolgan. Biroq, u deyarli barcha asarlarida qoʻllagan juda oʻziga xos uslub tufayli uning asarlarini aniqlash osonlashadi[2].

  • Sheʼrlar devoni — unda qasidalar, parcha-sheʼrlar bandli sheʼr (tarkib-band), lirik sheʼrlar (gʻazal) va ruboiylar mavjud[2].
  • Kār-nāma-ye avqāf — Ezz-od Din Tohir Faryumadiga bagʻishlangan masnaviylar toʻplami; unda 375 bayt bor, ularning aksariyati Xoja Vajih ad-Din Zangi, uning otasi Xoja Tohir Faryumadiyga aytilgan madhiyalar hamda mullalar va diniy tabaqalarning koʻplab vakillari orasida uchraydigan ikkiyuzlamachilikni hajv qilishdan iborat[2][8].

Nishopur zilzilasi

1267–1268-yillarda Nishopur shahri zilzila oqibatida vayron boʻlgan[9]. Pur-Baha soʻz oʻyinlari va uzoqdan keltirilgan metaforalar bilan shaharning ham vayron boʻlishi, ham qayta tiklanishini batafsil tasvirlagan. U sheʼriy qasida minoralar, masjidlar, kutubxonalar va maktablar kabi turli inshootlarga yetgan zararlarni bayon qilib, soʻng shahar qayta qurilishi sanasini 1271-yil mayining boshlariga toʻgʻri kelishini aytadi. Bu sheʼrni Hofizi Abru va Fasih Xafi keltirgan[10][11]. Qayta tiklash haqidagi sheʼrida u Abaqa xonning ezgu ishlariga ishora qiladi; u Hulokuiylarning Eron qiroli boʻlib, uni „zamonamiz Anushirvoni — Abaqa olamning sohibi, yerning hukmdori, dunyo fath etuvchisi, dushman bogʻlovchi“ deb taʼriflaydi[2].

Izohlar

  1. ↑ Zanganeh qayd etishicha, oʻsha paytlarda Hirot Katta Xurosonning bir qismi, hatto Eronning ham bir qismi boʻlgan. "[3]

Manbalar

  1. ↑ Foundation, Encyclopaedia Iranica „PUR BAHĀʾ JĀMI, TĀJ-AL-DIN“ (en-US). iranicaonline.org. Qaraldi: 2021-yil 28-iyun.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Lane, George „PUR BAHĀʾ JĀMI, TĀJ-AL-DIN“. ENCYCLOPÆDIA IRANICA. Qaraldi: 2017-yil 3-fevral.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 Zanganeh, Ebrahim. Sarzamin-e Jām va Rejāl-e Ān. Sheikh ol Eslam Ahmad-e Jam publication, 2005. ISBN 964-7701-80-2. 
  4. ↑ Edward G., Browne. A History of Persian Literature under Tartar Dominion (AD 1265–1502), 17 October 2013. ISBN 9781107682412. 
  5. ↑ باقری, مهری (2000). "وضیح برخی از لغات و اصطلاحات مغولی در زبان و ادبیات فارسی". پژوهشهای فلسفی دانشکده ادبیات و علوم انسانی تبریز 182: 41. 
  6. ↑ Dehkhoda „پوربهای جامی“. Vajehyab. 2022-yil 11-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 3-fevral.
  7. ↑ Mostafavi Sabzevari, Reza „شاعران معروف خراسان در نیمه دوم قرن هفتم“. دانشنامه جهان اسلام. 2024-yil 24-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 3-fevral.
  8. ↑ „Archived copy“. 2016-yil 27-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 3-fevral.
  9. ↑ Meleville, Charles; N. N., Ambraseys. A History of Persian Earthquakes, 10 November 2005. ISBN 9780521021876. 
  10. ↑ Berberian, Manuel. Earthquakes and Coseismic Surface Faulting on the Iranian Plateau, 23 June 2014. ISBN 978-0444632975. Qaraldi: 2017-yil 3-fevral. 
  11. ↑ Browne, Edward Granville. A History of Persian Literature Under Tartar Dominion (A.D ..., Parts 1265–1502, 1924. Qaraldi: 2017-yil 3-fevral. 

Havolalar

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Pur-Baha_Jomiy" dan olindi