Pur-Baha Jomiy
Тожиддин ибн Баҳоуддин (кўпроқ Пур-Баҳа Жомий номи билан танилган (форсча: پوربهای جامی; Хуросоннинг Жомида туғилган[1], ҳозирги Афғонистон — тах. 1284) эроний шоир, сўз ўйини устаси, сатирик ва кўпинча аччиқ ижтимоий шарҳловчи эди[2]. Саъдий Шерозий, Ҳомом Табризий ва Қутбиддин Шерозийнинг замондоши бўлган[3].
| Пур-Баҳа Жомий | |
|---|---|
| Таваллуди | |
| Вафоти | 1284? |
| Фуқаролиги | эроний |
| Касби |
Шоир сатирик ижтимоий шарҳловчи |
Ҳаёти
Давлацҳоҳ Самарқандий ўзининг Таḏкерат ас-šоʿарā (Шоирлар таржимайи ҳоллари) асарида унга бағишлаб мақола ёзади, кейинчалик Аташкадеҳ, Ҳафт Иқлим ва Мажамус Шуара каби бошқа таржимайи ҳол тўпламлари ҳам унга доир озгина маълумот қўшади[4]. Ёшлиги ҳақида кам нарса маълум. Жомда туғилиб, ёшлик йилларини Ҳиротда ўтказган[2][а] ва унинг отаси Жом тумани қозиларидан бири бўлган. У Рукниддин Кубаи ва Саъид Ҳировий ҳузурида шеъриятни ўрганган[3].
Эҳтимол, форсий бўлмаган сўзлар ва мўғулча луғатни жуда кўп ишлатгани сабабли у бугун машҳур эмасдир. Унинг аксар қасидалари адабий жиҳатдан эмас, социологик жиҳатдан муҳим: чунки бу шеърларда қўлланган сўзлар Ҳулокуийлар даври зўравон муҳитини акс эттиради[5].
Дастлаб у Хожа Тоҳир Фарюмадийнинг ўғли Хожа Важиҳ ад-Дин Занги учун мадҳиялар ёзган[6][7]. Бироқ Табризга кўчгач, Хожа Шамсуддин Жувайнийни мадҳ этувчи асарлар яратган.
Адабий асарлар
Пур-Баҳа асарларининг барчасини жамлаган ягона тўплам йўқ, унинг шеърлари тарқоқ ҳолда сақланиб қолган. Бироқ, у деярли барча асарларида қўллаган жуда ўзига хос услуб туфайли унинг асарларини аниқлаш осонлашади[2].
- Шеърлар девони — унда қасидалар, парча-шеърлар бандли шеър (таркиб-банд), лирик шеърлар (ғазал) ва рубоийлар мавжуд[2].
- Кāр-нāма-е авқāф — Эзз-од Дин Тоҳир Фарюмадига бағишланган маснавийлар тўплами; унда 375 байт бор, уларнинг аксарияти Хожа Важиҳ ад-Дин Занги, унинг отаси Хожа Тоҳир Фарюмадийга айтилган мадҳиялар ҳамда муллалар ва диний табақаларнинг кўплаб вакиллари орасида учрайдиган иккиюзламачиликни ҳажв қилишдан иборат[2][8].
Нишопур зилзиласи
1267–1268-йилларда Нишопур шаҳри зилзила оқибатида вайрон бўлган[9]. Пур-Баҳа сўз ўйинлари ва узоқдан келтирилган метафоралар билан шаҳарнинг ҳам вайрон бўлиши, ҳам қайта тикланишини батафсил тасвирлаган. У шеърий қасида миноралар, масжидлар, кутубхоналар ва мактаблар каби турли иншоотларга етган зарарларни баён қилиб, сўнг шаҳар қайта қурилиши санасини 1271-йил майининг бошларига тўғри келишини айтади. Бу шеърни Ҳофизи Абру ва Фасиҳ Хафи келтирган[10][11]. Қайта тиклаш ҳақидаги шеърида у Абақа хоннинг эзгу ишларига ишора қилади; у Ҳулокуийларнинг Эрон қироли бўлиб, уни „замонамиз Ануширвони — Абақа оламнинг соҳиби, ернинг ҳукмдори, дунё фатҳ этувчиси, душман боғловчи“ деб таърифлайди[2].
Изоҳлар
- ↑ Занганеҳ қайд этишича, ўша пайтларда Ҳирот Катта Хуросоннинг бир қисми, ҳатто Эроннинг ҳам бир қисми бўлган. "[3]
Манбалар
- ↑ Фоундатион, Энcйcлопаэдиа Ираниcа „ПУР БАҲĀʾ ЖĀМИ, ТĀЖ-АЛ-ДИН“ (эн-УС). ираниcаонлине.орг. Қаралди: 2021-йил 28-июн.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Лане, Георге „ПУР БАҲĀʾ ЖĀМИ, ТĀЖ-АЛ-ДИН“. ЭНCЙCЛОПÆДИА ИРАНИCА. Қаралди: 2017-йил 3-феврал.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Занганеҳ, Эбраҳим. Сарзамин-э Жāм ва Режāл-э Āн. Шеикҳ ол Эслам Аҳмад-э Жам публиcатион, 2005. ИСБН 964-7701-80-2.
- ↑ Эдwард Г., Броwне. А Ҳисторй оф Персиан Литературе ундер Тартар Доминион (АД 1265–1502), 17 Оcтобер 2013. ИСБН 9781107682412.
- ↑ باقری, مهری (2000). "وضیح برخی از لغات و اصطلاحات مغولی در زبان و ادبیات فارسی". پژوهشهای فلسفی دانشکده ادبیات و علوم انسانی تبریز 182: 41.
- ↑ Деҳкҳода „پوربهای جامی“. Важеҳяб. 2022-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 3-феврал.
- ↑ Мостафави Сабзевари, Реза „شاعران معروف خراسان در نیمه دوم قرن هفتم“. دانشنامه جهان اسلام. 2024-йил 24-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 3-феврал.
- ↑ „Арчивед cопй“. 2016-йил 27-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 3-феврал.
- ↑ Мелевилле, Чарлес; Н. Н., Амбрасейс. А Ҳисторй оф Персиан Эартҳқуакес, 10 Новембер 2005. ИСБН 9780521021876.
- ↑ Бербериан, Мануэл. Эартҳқуакес анд Cосеисмиc Сурфаcе Фаултинг он тҳе Ираниан Платеау, 23 Жуне 2014. ИСБН 978-0444632975. Қаралди: 2017-йил 3-феврал.
- ↑ Броwне, Эдwард Гранвилле. А Ҳисторй оф Персиан Литературе Ундер Тартар Доминион (А.Д ..., Парц 1265–1502, 1924. Қаралди: 2017-йил 3-феврал.