Pushti koʻl

Пушти кўллар

(Пушти кўл ҳодисаси ва мисоллар)

Пушти кўл — (қизил) пушти рангдаги кўл. Бунга кўпинча 'Дуналиэлла салина' ўсимлиги каби каротиноидларни ишлаб чиқарадиган тузга чидамли сув ўтлари борлиги сабаб бўлади. Булардан энг кенг тарқалган археяси- 'Ҳалобаcтериум салинарум.

Сабаблари

Пушти кўллар уларнинг остидаги материкнинг иқлими ва гидрологиясини, хусусан, шўрланиш даражасини ўз ичига олган омилларнинг комбинациясидан келиб чиқади. Дунё бўйлаб тузли кўлларнинг тўқ сариқ/пушти ранги кўпинча Дуналиэлла салина яшил сув ўтлари билан боғлиқ, аммо бошқа ишлар бактериялар ёки археялар ҳам иштирок этишини кўрсатди.

Сув ўтлари

Дуналиэлла салина маълум бўлган энг ҳалофил (тузга чидамли) сув ўтлари бўлиб, 35% НаCл шўрлигида ўсиши мумкин (денгиз суви билан солиштирганда, тахминан 3% НаCл). Бир ҳужайрали яшил сув ўтлари бутун дунё бўйлаб гипершўр муҳитда бирламчи ишлаб чиқаришда асосий рол ўйнайди. Юқори шўрланиш, ҳарорат ва ёруғлик шароитида бу алг қизил каротеноид пигментини, бета-каротинни тўплайди. Бу 0,3% бета-каротинни ўз ичига олган сабзи рангини берадиган худди шу пигментдир. Д. салина тузнинг жуда кенг консентрациясига мослаша олади. Бета-каротин сув ўтларини юқори ёруғлик таъсиридан ҳимоя қилади, яшил хлорофиллни қоплайди ва сув ўтларига тўқ сариқ/қизил ранг беради. Ҳужайра ичидаги юқори консентрацияга эга эмаслиги аниқланган сув ўтлари Франсиядаги баъзи тузли кўлларнинг қизил рангини биринчи марта организм туфайли тан олган Мишел Феликс Дунал шарафига номланган.

Узоқ вақт давомида пушти кўлларнинг ранги кўплаб пушти кўлларда топилганлиги сабабли, бу сув ўтларининг натижаси деб ўйланган.

Бактериялар/архея

Баъзи бактериялар ва археялар ҳужайра мембраналарида каротеноид пигмент ишлаб чиқаради, бу пушти рангга ҳисса қўшиши ёки ягона сабаб бўлиши мумкин.

Австралиядаги юзлаб пушти кўлларнинг баъзиларида қизил бактерия Салинибаcтер рубер уларнинг рангини ишлаб чиқаришда иштирок этиши мумкин. Молекуляр биолог Кен МакГрат томонидан 2015 йилда Ғарбий Австралиянинг Ўрта оролидаги Хилер кўлида молекуляр биолог Кен МакГрат бошчилигида олиб борилган ишлар шуни кўрсатдики, Д. салина жуда оз миқдорда (намуна олинган ДНКнинг 0,1%), С. кўлдан олинган ДНКнинг 20 дан 33% гача рубер ҳосил бўлган. Улар 10 турдаги ҳалофил бактериялар ва археяларни, шунингдек, Дуналиэлла сувўтларининг бир нечта турларини топдилар, уларнинг деярли барчасида пушти, қизил ёки қизил икра рангли пигмент мавжуд.

Атроф-олим Тило Массенбауэр 1990-йиллардан бери кўл рангининг йўқолишини тадқиқ қилар экан (ундан кўп миқдорда туз йиғиб олиниши билан боғлиқ), барча пушти кўлларга Д. салина эмас, С. рубер сабаб бўлган деган тахминга эга, лекин буни исботлаш қийин, чунки бактериялар сув ўтларига қараганда анча кичикроқ ва топиш қийинроқ. Шўрланиш даражаси юқори бўлган маҳаллий қишлоқ хўжалиги ерларидан кўлга кўпроқ туз қуйиш лойиҳаси режалаштирилмоқда. Ғарбий Африкадаги Сенегалдаги Ретба кўлида ҳам худди шундай бактерия мавжуд.

С. рубер бактериоруберин деб аталадиган пигмент ишлаб чиқаради, бу унинг фотосинтез жараёнида ёруғликни ушлаб туриш ва энергия сифатида ишлатишга ёрдам беради. Ёсунлардаги пигментлар хлоропластлар ичида бўлса-да, бактериоруберин бактериянинг бутун ҳужайраси бўйлаб тарқалади. Бу кўлнинг ранги С. рубер рангида бўлиши эҳтимолини оширади.

Пушти рангга эга ва одатда кўл тубидаги туз қобиғида ўсадиган арчаэа Ҳалобаcтериум салинарум (собиқ Ҳалобаcтериум cутирубрум) Мелбурндаги Вестгейтдаги кўл каби баъзи пушти кўлларнинг рангида иштирок этиши аниқланди. Парк. Кўлнинг аниқ ранги Д. салина ва Ҳ. салинариум ўртасидаги мувозанатга боғлиқ бўлиб, туз консентрацияси бевосита таъсир қилади.

Хусусиятлари

Пушти тузли кўлларнинг аксарияти ўз рангини ўзгартиради, бу кўпинча ёғингарчилик билан боғлиқ. Мелбурн, Австралиянинг Wестгате Паркидаги кўл 2017 йил март ойида ва яна 2019 йил сентябр ойида пушти рангга бўялган, аммо ўшандан бери ва 2022 йил январ ойидан бошлаб қуюқ яшил рангга кирганди. Иссиқроқ об-ҳаво ва ёғингарчиликнинг камайиши уни пушти рангга айлантиради. Сув буғланганда шўрланиш кучаяди, аммо шўрланиш ишда ягона омил эмас. Чўкинди ва кўлда яшовчи организмлар унинг рангига ва пушти рангга таъсир қилади.

Хилер ко'ли каби пушти кўллар денгиз сувидан ўн баравар шўрроқ бўлиши мумкин (Исроилдаги Ўлик денгиз тахминан тўққиз баравар). Пушти кўлларда сузиш хавфсиздир, лекин унинг юқори шўрлиги инсон танасига таъсири ва инсон саломатлигига зарар этказиши мумкин бўлган микроорганизмлар эҳтимоли туфайли уни ичиш тавсия этилмайди.

Мисоллар

  Африка

• Клеинзеэ Ячт Cлуб Клеинзеэ, Шимолий Кейп, Жанубий Африка
• Килиманжаро тоғи яқинидаги Натрон кўли, Танзания
• Сенегалдаги Ретба кўли ёки Лак Росе
• Америка
• Британия Колумбиясидаги чангли атиргул кўли, Канада
• Лагуна Колорада, Боливия
• Юкатан ярим оролида, Мексика

 Осиё

• Аралсор, Қозоғистон
• Кояшское тузли кўли, Керч ярим оролининг жанубий қирғоғида, Қрим
• Чабаҳор, Систон, Эрондаги Липар пушти ботқоқли
• Ҳиндистоннинг Махараштра штатидаги Лонар кўли
• Масазиргол (Масазир кўли), Боку яқинида, Озарбайжон
• Эрон, Шероз яқинидаги Махарлу кўли

 Австралия

• Шампан ҳовузи, Wаиотапу термал ҳудуди, Янги Зеландия
• Ғарбий Австралиянинг ўрта-ғарбий қисмида жойлашган Хат Лагун, 70 км2 (27 кв миля) майдонни эгаллайди.
• Лочиэл яқинидаги Бумбунга кўли, Жанубий Австралия
• Марлборо яқинидаги Грассмере кўли, Янги Зеландия
• Ғарбий Австралия, Речерче архипелагидаги Ҳиллер кўли
• Эсперанс яқинидаги Пушти кўл (Ғарбий Австралия).
• Пушти кўл (Қуаирадинг), Баджалинг шаҳрида, Қуаирадинг яқинида, WА
• Пушти кўл (Виктория) Муррай-Сунсет миллий боғида, Виктория штати, Австралия

 Европа

• Лас Салинас де Торревиэжа, Торревиэжа яқинидаги Аликанте провинсияси, Испания
• Лемурия кўли, Украинанинг Херсон вилоятида
• Лес Салинс д’Аигуэс-Мортес, Франсиянинг Cамаргуэ шаҳрида
• Паčир кўли, Баčка Паланка, Сербия

Манбалар

10 Бест Пинк Лакес ин тҳе Wорлд то Висит

Тҳе амазинг пинк лакес оф Wестерн Аустралиа — Тоурисм Wестерн Аустралиа