Qadimgi Misr podsholigi

Qadimgi Misr tarixida Qadimgi podsholik tax. miloddan avvalgi 2700–2200-yillar oralig‘ini qamrab olgan davr hisoblanadi. U „Piramidalar davri“ yoki „Piramida quruvchilar davri“ deb ham ataladi, chunki bu davr IV sulolaning yirik piramidalar qurdirgan hukmdorlari, jumladan, piramida qurish san’ati takomiliga yetgan davrda hukmronlik qilgan Sneferu hamda Xufu, Xafra va Menkaura kabi podshohlar hukmronligini o‘z ichiga oladi. Ular Gizadagi piramidalar qurilishini buyurganlar Qadimgi Misr Qadimgi podsholik davrida o‘z sivilizatsiyasi taraqqiyotining ilk uzoq davom etgan yuksak bosqichiga erishdi. Bu davr „podsholik“ deb ataluvchi uchta davrning birinchisi bo‘lib, undan keyin O‘rta podsholik va Yangi podsholik davrlari keladi. Ushbu davrlar Nil vodiysining quyi qismida sivilizatsiya eng yuksak taraqqiyotga erishgan bosqichlarni belgilaydi.

Qadimgi Misr podsholigi
Poytaxt	Memfis
Rasmiy til(lar)	Misr tili
Hukumat	Teokratik mutlaq monarxiya
• Firʼavn	Joser (birinchi), taxminan miloddan avvalgi 2686–2649-yillar
• Firʼavn	Oxirgi shoh olimga qarab farq qiladi: Neitiqerty Siptah (VI sulola) yoki Neferirkare (VII/VIII sulola), taxminan miloddan avvalgi 2184–2181-yillar
• Boshlanishi	taxminan miloddan avvalgi 2686-yil
• Tugashi	taxminan miloddan avvalgi 2181-yil
Aholi
• Roʻyxat	1,6 million (miloddan avvalgi 2500-yil)

Qadimgi Misr tarixini uchta „oltin davr“ga ajratish tushunchasi 1845-yilda nemis misrshunosi baron fon Bunsen tomonidan ilgari surilgan. Uning ta’rifi XIX va XX asrlar davomida sezilarli darajada o‘zgarib borgan. Ilk sulolalar davrining so‘nggi podshohi Qadimgi podsholikning dastlabki ikki podshohi bilan qarindosh bo‘lgan. Bundan tashqari, „poytaxt“, ya’ni podshoh qarorgohi ham Memfisning qadimgi misrcha nomi — Ineb-Hedjda qolgan. Ikki davrni bir-biridan ajratishning asosiy sababi me’morchilikdagi tub o‘zgarishlar hamda yirik qurilish loyihalarining Misr jamiyati va iqtisodiyotiga ko‘rsatgan ta’siridir.

Qadimgi podsholik odatda III suloladan VI sulolagacha bo‘lgan davr (miloddan avvalgi 2686–2181-yillar) deb hisoblanadi. Misrning IV–VI sulolalari haqidagi ma’lumotlar kam. Shu sababli tarixchilar bu davr tarixini tom ma’noda „toshga bitilgan“ deb ta’riflaydilar: olimlar uning tarixini asosan yodgorliklar va ulardagi yozuvlar orqali tiklay olganlar. Qadimgi podsholik ichki xavfsizlik va farovonlik davri bo‘lgan bo‘lsa-da, undan keyin birlikning buzilishi va madaniyatning nisbatan tanazzulga yuz tutishi bilan tavsiflangan davr boshlandi. Misrshunoslar bu davrni Birinchi oraliq davr deb ataydilar. U VII sulola davridan boshlangan. Ayrim misrshunoslar VII va VIII sulolalarni ham Qadimgi podsholikning davomi deb hisoblaydilar. Ularning fikricha, bu davrda ma’muriy boshqaruv markazi Memfisda qolgan^{[manba kerak]}. Qadimgi podsholik davrida Misr podshohi — „fir’avn“ unvoni faqat Yangi podsholik davridan boshlab qo‘llanilgan^{[manba kerak]} — tirik xudo deb qaralgan. U mutlaq hokimiyat bilan hukmronlik qilgan hamda fuqarolaridan xizmat qilishni va boyliklarini talab qilish huquqiga ega bo‘lgan.

Qadimgi podsholik davrining III sulolasi birinchi podshohi Josер hukmronligi davrida Saqqarada qurilishning yangi bosqichi boshlandi. Josерning me’mori Imhotep toshdan qurish usulini rivojlantirgani va yangi me’moriy shakl — pog‘onali piramidani yaratgani bilan e’tirof etiladi. Qadimgi podsholik, eng avvalo, Misr podshohlari uchun maqbara sifatida qurilgan ko‘plab piramidalar bilan mashhur.

Tarixi

Qadimgi podsholikning yuksalishi

Asosiy maqola: Misrning III sulolasi

Qadimgi podsholikning birinchi podshohi III sulola vakili Josер bo‘lib, u miloddan avvalgi 2691–2625-yillar oralig‘ida hukmronlik qilgan deb taxmin qilinadi. U Memfis nekropoli — Saqqarada piramida (Pog‘onali piramida) qurishni buyurgan. Josер hukmronligi davrida muhim mavqega ega bo‘lgan shaxslardan biri uning vaziri Imxotep edi.

Aynan shu davrda ilgari mustaqil bo‘lgan Qadimgi Misr davlatlari podshoh hukmronligi ostidagi nomlar deb ataladigan ma’muriy birliklarga aylandi. Sobiq hukmdorlar noiblar vazifasini bajarishga yoki soliq yig‘ish ishlarida xizmat qilishga majbur bo‘ldilar. Bu davrda misrliklar podshohni insoniy va ruhiy olamlarni bog‘lovchi Horusning mujassamlanishi deb bilganlar. O‘sha davrdagi vaqt mohiyati haqidagi tasavvurlarga ko‘ra, koinot davriy sikllar asosida faoliyat yuritgan, yerdagi fir’avn esa ushbu sikllarning barqarorligini ta’minlashga mas’ul bo‘lgan. Misrliklar, shuningdek, o‘zlarini alohida tanlangan xalq deb hisoblaganlar.

• 
  Saqqaradagi Josер piramidasi.
• 
  Saqqaradagi Josер ibodatxonasi.
• 
  Josер piramidasining serdabidan topilgan ohaktoshdan yasalgan Ka haykali. Qohiradagi Misr muzeyi.
• 
  Ehtimol, Huniga tegishli podshoh boshi, tax. miloddan avvalgi 2650–2600-yillar, Bruklin muzeyi.
• 
  Ilk Misr podshohlaridan birining ohaktoshdan yasalgan boshi, Petrining Misr arxeologiyasi muzeyi. Petrining fikricha, bu haykal Narmerni tasvirlagan. Hozirgi olimlar esa unda Ilk sulolalar davri yoki Qadimgi MIsr podsholigi fir’avni tasvirlangan bo‘lishi mumkin deb hisoblaydilar.

Adabiyotlar

• Brewer, Douglas J.. Ancient Egypt: foundations of a civilization. Harlow: Longman, 2005. ISBN 978-0-582-77253-3. 
• Callender, Gae. Egypt in the old kingdom: an introduction. Melbourne: Longman, 1998. ISBN 978-0-582-81226-0. 
• Kanawati, Naguib. Governmental reforms in old Kingdom Egypt, Modern Egyptology series. Warminster, England: Aris & Phillips, 1980. ISBN 978-0-85668-168-4. 
• Artists of the Old Kingdom: techniques and achievements. Cairo: Supreme Council of Antiquities Press, 2009. ISBN 978-977-437-985-7. 
• Lehner, Mark. The complete pyramids. New York: Thames & Hudson, 1997. ISBN 978-0-500-05084-2. 
• Málek, Jaromír; Forman, Werner. In the shadow of the pyramids: Egypt during the Old Kingdom. Norman, OK: University of Oklahoma Press, 1986. ISBN 978-0-8061-2027-0. 
• McFarlane, Ann; Mourad, Anna-Latifa. Behind the scenes: daily life in Old Kingdom Egypt, Studies. North Ryde: Australian Centre for Egyptology, 2012. ISBN 978-0-85668-860-7. 
• Egyptian Art in the Age of the Pyramids. New York: Metropolitan Museum of Art, 1999. ISBN 978-0-87099-907-9. 
• Papazian, Hratch. Domain of Pharaoh: the structure and components of the economy of Old Kingdom Egypt, Hildesheimer Ägyptologische Beiträge. Hildesheim: Gerstenberg, 2012. ISBN 978-3-8067-8761-0. OCLC 788217545. 
• Ryholt, K. S. B.. The political situation in Egypt during the second intermediate period, c. 1800-1550 B.C, CNI publications. Copenhagen: Museum Tusculanum Press, 1997. ISBN 978-87-7289-421-8. 
• Sowada, Karin N.; Grave, Peter. Egypt in the Eastern Mediterranean during the Old Kingdom: an archaeological perspective, Orbis biblicus et orientalis. Fribourg, Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 2009. ISBN 978-3-7278-1649-9. OCLC 428025036. 
• Kanawati, Naguib; Strudwick, Nigel. The Administration of Egypt in the Old Kingdom: The Highest Titles and Their Holders, Studies in egyptology. London: KPI, 1992. DOI:10.2307/3822094. ISBN 978-0-7103-0107-9. Qaraldi: 2024-yil 7-noyabr (2014-yil 3-aprelda asl nusxadan arxivlangan). 
• Warden, Leslie Anne. Pottery and economy in Old Kingdom Egypt, Culture and history of the ancient Near East. Leiden; Boston: Brill Publishers, 2014. ISBN 978-90-04-25984-3. 
• Wilkinson, Toby A. H.. Early dynastic Egypt. London: Routledge, 2001. ISBN 978-0-415-26011-4. 

Havolalar

• Misr Qadimgi podsholigining tanazzuli — BBC History saytidan.
• The Matrix orqali Yaqin Sharq: Misr, Qadimgi podsholik — Qadimgi podsholik davriga oid ko‘plab tarixiy yodgorliklarning fotosuratlari.
• Misr Qadimgi podsholigi — Aldokkan.