Qadimgi Rimdagi moda


Баъзи римликлар кийимлари билан бошқаларни ҳайратда қолдиришга ҳаракат қилишди. Шундай қилиб, бадавлат оилалардан бўлган ёш римликлар атайлаб юмшоқ, узун енгли туникалар, ёрқин рангли матолардан ва шаффоф ипак тогалар кийишган[1]. Файласуфлар одатда, ифлос, йиртиқ кийимларда ва эскирган плашларда юрган.
Кийим
Устки кийим
Тога

Тога Рим фуқаросининг белгиси эди. Виргил[2] римликларни „Дунёнинг ҳукмдорлари, тога кийган одамлар“ деб атаган. Сургунга юборилган фуқаро тога кийиш ҳуқуқидан маҳрум этилган[3] ва бу имтиёз чет элликларга умуман берилмаган[4].
Тога бадавлат кишиларнинг расмий кийими эди, лекин вақт ўтиши билан уни камроқ кийиб бошлашди. Шундай қилиб, Жувенал[5] фақат ўлган одам тога киядиган жойлар ҳақида ёзган. Мартиалнинг ёзишича, Италиянинг кичик шаҳарларида тога ойига бир ёки икки марта кийилган, оилавий Ларес шарафига зиёфат ўтказганда тога кийиш одат тусига кирган[6][7] Бироқ тога модадан чиқиб кетди ва у фақат керак бўлгандагина кийиладиган кийимга айланди. Тога фақат оммавий ўйинларда[8], судда ва бошқа расмий тадбирларда[9], қурбонлик қилишда кийилди.
Тоганинг қуйидаги турлари мавжуд бўлган: Тога праэтехта — ёш эркин римликнинг тогаси (вояга етишдан олдин), кенг бинафша рангли чизиқлари бўлган. Бундай тоғани фақат судялар ва руҳонийлар кийишган. Тога вирилис — бу фуқаролик жамиятига қўшилиш шарафига зиёфатда ёш римликлар томонидан кийиладиган тога. Тога пура — ҳар кунги тўға, оғир оқ жундан қилинган, рангли безаксиз. Тога cандида — расмий лавозимга даъвогар бу махсус оқартирилган тога кийган. Тога пулла — бу тогани (кулранг ёки қора) мотамчилар кийган. Тога пиcта ёки тога палмата — зафар қозонганларнинг бинафша рангли тогаси; унда Рим тарихига оид манзаралар тилла билан тикилган. Трабеа — бинафша рангли горизонтал чизиқлар билан безатилган тога. Тога пуза — император тога. Унда бош орқа томонни диагонал равишда кесиб ўтган драперйнинг бир хил қисми билан қопланган.
Туника
Туника жун ёки зиғирдан қилинган. Аксарият римликлар кечаю кундуз туника кийиб юришган[10]. Эркаклар учун туника тиззагача етиб борарди (белида белбоғли эди), калтароқ туникаларни аскарлар ва саёҳатчилар, аёллар учун эса тўпиқларигача кийишган. Узун енгли туникалар аёллар учун мўлжалланган эди (лотинча: туниcаэ маниcатаэ)[11].
Бой римликлар оқ туникани афзал кўрдилар; деҳқонлар, ҳунармандлар ва қуллар тўқ рангли туника кийишган. Сенаторлар ва отлиқлар бинафша рангли вертикал чизиқли туника кийишган (лотинча: cлави). Чавандозлар: 1-2 тор бинафша вертикал чизиқлари бор туника кийган (лотинча: cлавус ангустус); сенаторларнинг туникаси одатдаги туникадан узунроқ, 1 ёки 2 та кенгроқ чизиқларга эга эди (лотинча: латус cлавус), тахминан 10 см кенглигида[12] ва камарли бўлмаган. Ғолиб махсус туника кийган: у олтин палма новдалари билан безатилган, Капитолин Юпитер ибодатхонасида сақланган, маъбад инвентарига киритилган ва фақат ғалаба куни чиқарилган. Суэтониуснинг айтишича, император Август қишда яна тўртта кўйлаги, жун тўни ва пастки кўйлаги устидан қалин тога кийган[13]. Битта туникада фақат Римнинг ишчи ва камбағал аҳолиси Рим кўчаларида юришган.
Стола
Стола (лотинча: стола) калта енгли аёллар туникасининг махсус шакли эди (туника енгсиз бўлса, стола узун енгли бўлиши керак эди; енгсиз стола[14] узун енгли туникага таянган), кенг ва кўп бурмали, тўпиққача етган; пастки қисмида бинафша лента ёки фрилл тикилган бўлиши керак (лотинча: инстита)[15]. Столанинг белида камар боғланган. Бундай кийимларни юқори жамиятдаги матроналар кийишган ва на озод аёллар, на фоҳишалар, на қуллар уларни кийишга журъат эта олмаганлар. Сенека стола ёрқин ёки рангли бўлмаслиги керак деб ҳисобларди: „матронлар бузуқ аёллар кийган рангдаги матоларни киймасликлари керак“[16].
Махсус ҳолатлар учун кийимлар ва заргарлик буюмлари
И асрда кечки овқат учун махсус, қулайроқ кийимларга (сйнтҳесис) кўп рангли ёрқин плашлар тўпламига[17] ўтиш одат тусига кирди ёки бир хил туника[18], баъзан тушлик пайтида бир неча марта ўзгартирилди.
Ҳашаматга қарши қонунларга қарамай (193 Миллодан аввалги йилда Лех Оппиа)[19] барча қатламлардаги Рим хонимлари ихтиёрий равишда заргарлик буюмларини кийишган. Бой заргарлик буюмлари аёлнинг (ва унинг эрининг) жамиятдаги мавқеини кўрсатган.
Аёллар диадем, ҳалқалардан фойдаланганлар (лотинча: анули), сочлар олтин ленталар билан безатилган (лотинча: виттаэ), сирғалар (лотинча: инаурес), билагузуклар (лотинча: армиллаэ), шу жумладан, елкада кийиладиганлар (лотинча: спинтера) ва маржонларни (лотинча: монилиа) тақишган.[20][21] Брошлар кийим учун маҳкамлагич сифатида ишлатилган ва бир вақтнинг ўзида безак сифатида хизмат қилган.

Заргарлик буюмларини тайёрлаш учун асосий материаллар олтин ва кумуш эди; кўпинча безаклар ҳам бронза ва шишадан ясалган. Қимматбаҳо тошлар заргарлик буюмларида ҳам ишлатилган: зумрадлар, кўк сафирлар, қизил гранаталар, опаллар, жуда камдан-кам ҳолларда — олмослардан фойдаланилган. Император Август давридан бери марваридлар жуда машҳур бўлди (лотинча: маргаритаэ), Шарқдан кўп миқдорда олиб келинган; марварид бўйинбоғи ҳар бир озми-кўп бадавлат аёлнинг орзуси эди. Камтарона аёллар агат, кеҳрибар, маржон ёки реактивдан ясалган заргарлик буюмларини, қуйи табақадаги аёллар ва қуллар тақлид қимматбаҳо тошлар (масалан, зумрад) ёки арзон рангли шишадан ясалган заргарлик буюмларини таққан.
Тўй арафасида келин қизил шарф билан боғланган ва жун белбоғли узун, текис оқ туника кийган (лотинча: туниcа реcта) тўй куни учун ҳам мўлжалланган қўй жунидан қилинган камар билан боғланган (лотинча: cингиллум). Келиннинг тўй либоси узун кўйлак эди — палла (лотинча: палла гелбеатиcа), ёрқин қизил, туникада кийилади. Бошига оловли, сариқ-қизил рангли парда ташланган (лотинча: фламмеум), поябзал фламмеум билан бир хил рангда бўлиши керак эди. Куёв учун махсус кийим ҳақида ҳеч қандай маълумот йўқ.
Аҳолининг турли қатламларининг кийимлари
Қулларнинг кийимлари тирсагигача Етиб бормайдиган калта енгли туника ва қалин плашдан иборат эди (лотинча: сагум). Сагум ҳам Рим аскарларининг плаши эди. Бу қалин қўпол жун матонинг тўртбурчак бўлаги бўлиб, у орқа томондан ташланган ва ўнг елкада ёки олд томондан томоқ остидаги фибула билан боғланган ва македониялик хламисини эслатган.
Римликларнинг шимлари йўқ эди: улар варварлар кийими деб ҳисобланган; ИВ аср императорлари Римда уларни кийишни тақиқлаган. Бироқ шимолда, масалан, Германияда уларни кийиш керак эди. Шундай қилиб, Траян устунида аскарлар оёқни ўраб, тиззадан пастга тушадиган калта шимларда тасвирланган.
Матолар
Қўй жуни кийим учун асосий материал эди: ундан туникалар, тогалар ва плашлар тўқилган. Апулия, Калабрия жунлари ва айниқса Тарентумнинг юмшоқ жунлари энг қимматли эди. Уйларни ёмон об-ҳаводан ҳимоя қилиш учун шарфлар, тўнлар, сумкалар, айвонлар, эчкининг қўпол жунидан чойшаблар, ҳарбий мақсадларда эса ёнғин ва ўқлардан ҳимоя қилиш учун қопламалар тўқилган[22].
Зиғир, асосан, ёмғир ва қуёшдан ҳимоя қилиш учун амфитеатр ва театрлар устига чўзилган елканлар, айвонлар учун ишлатилган.

Ҳашаматнинг тарқалиши билан нозик ипак матолар ишлатила бошланди. Римликлар биринчи навбатда ёввойи ипак қурти — бомбйх берадиган „ёввойи ипак“ билан танишдилар. Бундай кийимлар милоддан аввалги И аср охирида Римда пайдо бўлган ва унинг модаси 100 йилдан ортиқ давом этмаган. Хитой ипаклари дастлаб иплар ва хом ипак шаклида олиб келинган, тайёр газлама ҳам ечилган, бўялган ва зиғир ёки пахта билан аралаштириб, енгил ярим ипак матоларга айлантирилган. Бундай очиқ рангли шаффоф матолар милодий И асрда кийилган. Фақат кейинроқ, Шарқ билан савдо-сотиқнинг ривожланиши билан фақат ипакдан тўқилган матолар пайдо бўлди. Соф ипак фақат эрамизнинг ИИИ асридан бошлаб бой қатламларда кенг тарқалган.
Ранглар

Ранглар одатда „эркак“ ва „аёл“ га бўлинган. Жигарранг, сариқ, тўқ сариқ ва яшил ранглар аёллар учун энг мос деб ҳисобланган; аксинча, агар эркак тўқ сариқ ёки яшил рангда кийинган бўлса, бу унинг атрофидагиларга уни гомосексуал мойилликдан шубҳа қилишига сабаб бўлган.
Оёқ кийимлари
Пояфзаллар сандаллар, (лотинча: солеаэ, сандалиа), этиклар (лотинча: cалcеи) ва ботинкалар (лотинча: cалигаэ) бўлган.
Эркаклар асосан табиий теридан тикилган поябзал кийишган, аёллар туфлиси шакли жиҳатидан бир-биридан унчалик фарқ қилмаган, лекин турли рангдаги ва юмшоқроқ чармдан қилинган. Бой аёллар марварид, олтин ва қимматбаҳо тошлар билан безатилган поябзал кийишган.
-
Семирадский, Г. И. Ёш Рим аёлининг портрети
-
Рим безаклари
-
Император Гонориус тасвирланган медалён
-
Маржон
-
Мураккаб дизайндаги олтин фибула
Манбалар
- ↑ Гелл. ВИИ 12, 4; Сен. эп. 114, 21
- ↑ Аэн. И. 282
- ↑ Плин. эп ИВ, 14,3
- ↑ Суэт. Cлауд. 15, 13
- ↑ Иув. ИИИ. 171
- ↑ ИВ. 66. 3—4
- ↑ Суэт. Ауг. 40. 5
- ↑ Март ИИИ 29, 3; Жув ХИ 203
- ↑ Cод. Тҳеод. ХИВ 10, 1
- ↑ Wеэбер, Карл-Wилҳелм. Аллтаг им Алтен Ром: эин Лехикон, Зüрич, 1997. ИСБН 3-7608-1140-Х.
- ↑ Гелл. ВИ 12, Cиc. Cат ИИ 22
- ↑ Қуинт. ХИ 3, 138; Варро ЛЛИХ, 79
- ↑ Ауг. 82. 1
- ↑ Мерцалова 1993.
- ↑ Некоториэ автори считают, что инстита представляла собой не оборку, а, скореэ, самостоятелную част одежди — нечто вроде юбки, которую надевали поверх столи так, чтоби она доходила до земли.
- ↑ Сен. нат. қуаэст. ВИИ. 31
- ↑ Диг. 34 тит. 3 с38
- ↑ „Роман cлотҳинг“ (эн). Қаралди: 2009-йил 7-ноябр.
- ↑ Лив. ХХХИВ 1
- ↑ Ҳор. эпист. И 17, 56
- ↑ Плин. НҲ ХХХИИИ 40
- ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедАлт
Адабиётлар
- Марқуардт, Жоачим. Ҳандбуч дер рöмисчен Алтертҳüмер, Теил 2, Леипзиг.
- Wеэбер, Карл-Wилҳелм. Аллтаг им Алтен Ром: эин Лехикон, Зüрич, 1997. ИСБН 3-7608-1140-Х.
- Жанет Степҳенс. „Воссоздание древнеримских причесок“ (эн).