Qalam (Islom) sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:Mishkin-Qalam-23.JPG|thumb|339x339px| Qalamlardan xattotlikda foydalanish.]]
'''Qalam''' ({{Lang-ar|قلم}}) qamish qalamning bir turi. U kesilgan, quritilgan qamishdan qilingan va [[islom xattotligi]] uchun ishlatiladi. Qalam [[Islom|islomda]] donolikning muhim ramzi sifatida koʻriladi hamda islom anʼanalarida bilim va taʼlimga eʼtibor qaratiladi.

== Etimologiyasi ==
Bu [[wiktionary:قلم|soʻz]] yunoncha ''kálamos'' ([[wiktionary:κάλαμος|kalamos]], „qamish“)<ref>{{Kitob manbasi |title=The Arabic Manuscript Tradition: A Glossary of Technical Terms |url=https://archive.org/details/arabicmanuscript0000gace |last=Gacek |first=Adam |publisher=Brill |year=2008 |isbn=9789004120617 |location=Leiden |pages=[https://archive.org/details/arabicmanuscript0000gace/page/65 65]}}</ref> dan kelib chiqqan, yoki ehtimol [[Efiop tili|efiop tilidagi]] ''ḳäläm'' ({{Lang|gez|ቀለም}} „qamish“) ''ḳälämä'' ({{Lang|gez|ቀለመ}} „boʻyamoq, boʻyamoq, yozmoq“) soʻzlariining qorishmasi boʻlishi mumkin<ref>{{Kitob manbasi |last=Jeffery |first=Arthur |title=The Foreign Vocabulary of the Qurʾān |date=1938 |publisher=Oriental Institute |location=Baroda |pages=242–243 |url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.217779/2015.217779.The-Foreign#page/n260}}</ref><ref>{{Kitob manbasi |last=Nöldeke |first=Theodor |title=Neue Beiträge zur semitischen Sprachwissenschaft |date=1910 |publisher=Karl J. Trübner |location=Straßburg |page=50 |url=https://menadoc.bibliothek.uni-halle.de/urn/urn:nbn:de:gbv:3:5-3403}}</ref>.

== .Ishlab chiqarilishi ==
Boʻshliq qamishlarning poyalari moʻljallangan yozuv uslubiga<ref name=":0"></ref> qarab maʼlum burchakda kesiladi, shunda ulardan xattotlik maqsadlarida foydalanish mumkin. Ishlatiladigan qamish turi xattotning oʻziga xos afzalliklariga qarab oʻzgaradi. Misol uchun, usta xattot Jaʼfar Tabriziy mos ravishda sharqiy [[Iroq]] va [[Amudaryo|Oksus daryosidagi]] ''vaṣeṭi'' va ''amuyi'' qamishlarini afzal koʻrgan<ref>{{Veb manbasi |url=http://www.iranicaonline.org/articles/qalam-pen |sarlavha=Qalam |muallif=Goudarzi |ism=Sina |sana=19 May 2016 |ish=Iranic Online |qaralgan sana=12 December 2018}}</ref>. ''Qalamning'' uzunligi taxminan oʻn ikki-oʻn olti dyuym boʻlishi va juda quruq boʻlmasligi kerak edi, chunki ular juda mustahkam va juda moslashuvchan boʻlmaganda oʻziga xos muvozanatga ega boʻla oladi<ref>{{Cite journal|last=Huart|last2=Grohmann|date=2012|title=Ḳalam|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kalam-SIM_3806?s.num=0&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-2&s.q=Kalam|language=en|volume=Second}}</ref>.

== Islom anʼanalarida qalam ==
[[Islom|Islomda]] ilm va yozuv tushunchalari juda muhim ahamiyatga ega. Shuning uchun ''qalam'' [[Qurʼon|Qur’onda]] hikmat va tarbiya ramzi sifatida eʼzozlanadi; [[Qalam surasi|68-sura]] [[Qalam surasi|Al-Qalam]] deb ataladi. Hatto islomgacha boʻlgan jamiyatlarda ham yozuv tijorat va baʼzan qonunchilik maqsadlarida keng qoʻllangan<ref>{{Kitob manbasi |title=Islamic Arts |last=Bloom, Blair |first=Jonathan, Sheila |publisher=Phaidon Press Ltd |year=1997 |isbn=071483176X |location=London |url=https://archive.org/details/islamicarts00bloo}}</ref>. Musulmon aholi orasida xattotlikni anʼana sifatida hurmat qilmaslik insonning oʻqimishsiz va aqlsiz ekanligini koʻrsatadi, degan fikr keng tarqalgan<ref>{{Kitob manbasi |title=Sacred Script: Muhaqqaq in Islamic Calligraphy |last=Mansour |first=Nassar |publisher=I.B.Tauris |year=2011 |isbn=978-1848854390 |pages=149–150}}</ref>. Islomda Qur’onning yozma harflarining jismoniy mavjudligi piktogrammalarning [[Vizantiya imperiyasi|Vizantiyaliklarga]] qilganidek, baraka va himoya sifatida xizmat qilgan. Shu sababli islom xattotlari koʻpincha jamiyatda yuqori oʻringa ega boʻlgan, Vizantiya kabi mintaqalardagi hamkasblari esa faqat ularning oilalari va homiylarigagina maʼlum boʻlgan<ref name=":1"></ref>.
[[Fayl:Turkish_-_Penbox_and_Inkwell_-_Walters_57627.jpg|thumb| Turk qalam qutisi va siyoh qutisi, undan xattotlar foydalangan.]]
Islom badiiy anʼanalarida xattotlik markaziy oʻrin tutadi va shu sababli ''qalam'' va uning foydalanuvchisiga hamrohlik qiluvchi qalam qutilari, siyohdonlari va qamishlarni kesish uchun moʻljallangan pichoqlar kabi koʻplab aksessuarlar mavjud. Bu asboblar koʻpincha juda bezakli va qimmatbaho buyumlar boʻlib, boshqa rassomlar va hunarmandlarning davomli mhnati hisobiga yaratiladi<ref>{{Kitob manbasi |title=Traces of the Calligrapher: Islamic Calligraphy in Practice, c. 1600-1900 |last=I. McWilliams II. Roxburgh |first=I. Mary II. David |publisher=The Museum of Fine Arts, Houston |year=2007 |isbn=978-0300126327 |pages=9}}</ref>. Antik davrda ishlatiladigan siyoh koʻpincha qora yoki toʻq jigarrang boʻlib, arab saqichlari, kuyikish, oʻt yongʻogʻi yoki vitrioldan tayyorlangan. Biroq, baʼzi Qur’onlar butunlay oltin rangda yozilgan va koʻproq zamonaviy xattotlar turli xil ranglardan foydalanib yozilgan. [[Bagʻdod xalifaligi|Abbosiylar xalifaligining]] fors amaldori [[Ibn Muqla|Abu Ali Muhammad ibn Muqla]] boshqa geometrik tamoyillar bilan uygʻunlashgan holda qamish qalam uchi bilan qilingan belgilarga asoslangan xattotlikning standartlashtirilgan tizimini ishlab chiqqan<ref name=":0">{{Kitob manbasi |title=Art from the World of Islam in the David Collection |last=von Folsach |first=Kjeld |publisher=F. Hendriksens Eftf. |year=2001 |isbn=87-88464-21-0 |location=Copenhagen |pages=40}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFvon_Folsach2001">von Folsach, Kjeld (2001). ''Art from the World of Islam in the David Collection''. Copenhagen: F. Hendriksens Eftf. p.&nbsp;40. [[ISBN]]&nbsp;[[Maxsus:Kitob manbalari/87-88464-21-0|<bdi>87-88464-21-0</bdi>]].</cite></ref>. Naqshning boshqa jihatlariga kelsak, rangli pergamentdagi metall siyohlar Vizantiyadan musulmon Ispaniyasiga oʻtgan va arab xattotligi oʻz navbatida Yevropaga qaytib kelgan<ref name=":1">{{Kitob manbasi |title=The Experience of Islamic Art on the Margins of Islam |last=Bierman |first=Irene A. |publisher=Garnet Publishing Ltd |year=2005 |isbn=9780863723001 |location=Reading}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBierman2005">Bierman, Irene A. (2005). ''The Experience of Islamic Art on the Margins of Islam''. Reading: Garnet Publishing Ltd. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9780863723001|<bdi>9780863723001</bdi>]].</cite></ref>.

== Yana qarang ==

* [[Qalam turlari, brendlar va kompaniyalar roʻyxati]]
* [[Qamish qalam]]
== Manbalar ==
{{manbalar}}
[[Turkum:Ruchkalar]]
[[Turkum:Islom hattotchiligi]]