Ziyosfera

Qalam (Islom)

Қаламлардан хаттотликда фойдаланиш.

Қалам (арабча: قلم‎‎) қамиш қаламнинг бир тури. У кесилган, қуритилган қамишдан қилинган ва ислом хаттотлиги учун ишлатилади. Қалам исломда доноликнинг муҳим рамзи сифатида кўрилади ҳамда ислом анъаналарида билим ва таълимга эътибор қаратилади.

Этимологияси

Бу сўз юнонча кáламос (каламос, „қамиш“)[1] дан келиб чиққан, ёки эҳтимол эфиоп тилидаги ḳäлäм (ቀለም „қамиш“) ḳäлäмä (ቀለመ „бўямоқ, бўямоқ, ёзмоқ“) сўзлариининг қоришмаси бўлиши мумкин[2][3].

.Ишлаб чиқарилиши

Бўшлиқ қамишларнинг поялари мўлжалланган ёзув услубига[4] қараб маълум бурчакда кесилади, шунда улардан хаттотлик мақсадларида фойдаланиш мумкин. Ишлатиладиган қамиш тури хаттотнинг ўзига хос афзалликларига қараб ўзгаради. Мисол учун, уста хаттот Жаъфар Табризий мос равишда шарқий Ироқ ва Оксус дарёсидаги ваṣэṭи ва амуйи қамишларини афзал кўрган[5]. Қаламнинг узунлиги тахминан ўн икки-ўн олти дюйм бўлиши ва жуда қуруқ бўлмаслиги керак эди, чунки улар жуда мустаҳкам ва жуда мослашувчан бўлмаганда ўзига хос мувозанатга эга бўла олади[6].

Ислом анъаналарида қалам

Исломда илм ва ёзув тушунчалари жуда муҳим аҳамиятга эга. Шунинг учун қалам Қур’онда ҳикмат ва тарбия рамзи сифатида эъзозланади; 68-сура Ал-Қалам деб аталади. Ҳатто исломгача бўлган жамиятларда ҳам ёзув тижорат ва баъзан қонунчилик мақсадларида кенг қўлланган[7]. Мусулмон аҳоли орасида хаттотликни анъана сифатида ҳурмат қилмаслик инсоннинг ўқимишсиз ва ақлсиз эканлигини кўрсатади, деган фикр кенг тарқалган[8]. Исломда Қур’оннинг ёзма ҳарфларининг жисмоний мавжудлиги пиктограммаларнинг Византияликларга қилганидек, барака ва ҳимоя сифатида хизмат қилган. Шу сабабли ислом хаттотлари кўпинча жамиятда юқори ўринга эга бўлган, Византия каби минтақалардаги ҳамкасблари эса фақат уларнинг оилалари ва ҳомийларигагина маълум бўлган[9].

Турк қалам қутиси ва сиёҳ қутиси, ундан хаттотлар фойдаланган.

Ислом бадиий анъаналарида хаттотлик марказий ўрин тутади ва шу сабабли қалам ва унинг фойдаланувчисига ҳамроҳлик қилувчи қалам қутилари, сиёҳдонлари ва қамишларни кесиш учун мўлжалланган пичоқлар каби кўплаб аксессуарлар мавжуд. Бу асбоблар кўпинча жуда безакли ва қимматбаҳо буюмлар бўлиб, бошқа рассомлар ва ҳунармандларнинг давомли мҳнати ҳисобига яратилади[10]. Антик даврда ишлатиладиган сиёҳ кўпинча қора ёки тўқ жигарранг бўлиб, араб сақичлари, куйикиш, ўт ёнғоғи ёки витриолдан тайёрланган. Бироқ, баъзи Қур’онлар бутунлай олтин рангда ёзилган ва кўпроқ замонавий хаттотлар турли хил ранглардан фойдаланиб ёзилган. Аббосийлар халифалигининг форс амалдори Абу Али Муҳаммад ибн Муқла бошқа геометрик тамойиллар билан уйғунлашган ҳолда қамиш қалам учи билан қилинган белгиларга асосланган хаттотликнинг стандартлаштирилган тизимини ишлаб чиққан[4]. Нақшнинг бошқа жиҳатларига келсак, рангли пергаментдаги металл сиёҳлар Византиядан мусулмон Испаниясига ўтган ва араб хаттотлиги ўз навбатида Европага қайтиб келган[9].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Гаcек, Адам. Тҳе Арабиc Манусcрипт Традитион: А Глоссарй оф Течниcал Термс. Леиден: Брилл, 2008 — 65-бет. ИСБН 9789004120617. 
  2. ↑ Жефферй, Артҳур. Тҳе Фореигн Воcабуларй оф тҳе Қурʾāн. Барода: Ориэнтал Институте, 1938 — 242–243-бет. 
  3. ↑ Нöлдеке, Тҳеодор. Неуэ Беитрäге зур семитисчен Спрачwиссенсчафт. Страßбург: Карл Ж. Трüбнер, 1910 — 50-бет. 
  4. ↑ 4,0 4,1 вон Фолсач, Кжелд. Арт фром тҳе Wорлд оф Ислам ин тҳе Давид Cоллеcтион. Cопенҳаген: Ф. Ҳендриксенс Эфтф., 2001 — 40-бет. ИСБН 87-88464-21-0. вон Фолсач, Кжелд (2001). Арт фром тҳе Wорлд оф Ислам ин тҳе Давид Cоллеcтион. Cопенҳаген: Ф. Ҳендриксенс Эфтф. п. 40. ИСБН 87-88464-21-0.
  5. ↑ Гоударзи. „Қалам“. Ираниc Онлине (2016-йил 19-май). Қаралди: 2018-йил 12-декабр.
  6. ↑ Ҳуарт; Гроҳманн (2012) (эн). Ḳалам. Сеcонд. ҳттпс://референcеwоркс.бриллонлине.cом/энтриэс/энcйcлопаэдиа-оф-ислам-2/калам-СИМ_3806?с.нум=0&с.ф.с2_парент=с.ф.боок.энcйcлопаэдиа-оф-ислам-2&с.қ=Калам. 
  7. ↑ Блоом, Блаир, Жонатҳан, Шеила. Исламиc Арц. Лондон: Пҳаидон Пресс Лтд, 1997. ИСБН 071483176Х. 
  8. ↑ Мансоур, Нассар. Саcред Сcрипт: Муҳаққақ ин Исламиc Cаллиграпҳй. И.Б.Таурис, 2011 — 149–150-бет. ИСБН 978-1848854390. 
  9. ↑ 9,0 9,1 Биэрман, Ирене А.. Тҳе Эхпериэнcе оф Исламиc Арт он тҳе Маргинс оф Ислам. Реадинг: Гарнет Публишинг Лтд, 2005. ИСБН 9780863723001. Биэрман, Ирене А. (2005). Тҳе Эхпериэнcе оф Исламиc Арт он тҳе Маргинс оф Ислам. Реадинг: Гарнет Публишинг Лтд. ИСБН 9780863723001.
  10. ↑ И. МcWиллиамс ИИ. Рохбургҳ, И. Марй ИИ. Давид. Траcес оф тҳе Cаллиграпҳер: Исламиc Cаллиграпҳй ин Праcтиcе, c. 1600-1900. Тҳе Мусеум оф Фине Арц, Ҳоустон, 2007 — 9-бет. ИСБН 978-0300126327.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Qalam_(Islom)" dan olindi