Qalbaki pul
Қалбаки пул — бу давлат ёки ҳукуматнинг қонуний рухсатисиз, одатда атайлаб шу валютага тақлид қилиш ва уни олувчини алдаш мақсадида ишлаб чиқарилган пул бирлиги. Қалбаки пул ишлаб чиқариш ёки ундан фойдаланиш фирибгарлик ёки қалбакилаштиришнинг бир тури бўлиб, ноқонуний ҳисобланади. Пулни деярли ўзи каби қалбакилаштириш бизнеси қадимги Лидия тангаларининг қопланган нусхалари (Фоуррéэс номи билан танилган) топилиши билан бошланган, улар Ғарб тангаларининг дастлабки намуналаридан бири ҳисобланади[1]. Қоғоз пуллар муомалага киритилгунга қадар қалбакилаштиришнинг энг кенг тарқалган усули оддий металларни соф олтин ёки кумуш билан аралаштиришдан иборат эди. Қалбакилаштиришнинг яна бир кўриниши — қалбаки кўрсатмаларга жавобан қонуний принтерлар томонидан ҳужжатларни ишлаб чиқариш. Иккинчи жаҳон уруши пайтида нацистлар инглиз фунтлари ва америка долларларини қалбакилаштиришган. Бугунги кунда баъзи энг яхши қалбаки банкнотлар юқори сифати ва ҳақиқий АҚШ долларига тақлид қилгани учун Супердоллар деб аталади. 2002-йилда пул бирлиги сотувга чиқарилгандан бери евро банкнотлари ва тангаларининг сезиларли даражада қалбакилаштирилиши кузатилди, аммо бу АҚШ долларидан анча кам содир бўлди[2].

Қалбаки пулларнинг жамиятга олиб келадиган баъзи ёмон таъсирлари орасида[3][4] ҳақиқий пул қийматининг пасайиши ва иқтисодиётда кўпроқ пул айланиши туфайли нархларнинг ошиши (инфляция) — пул массасининг рухсациз сунъий ўсиши, қоғоз пулларнинг мақбуллигининг пасайиши ва йўқолиши келтирилади; Банклар томонидан аниқланган қалбаки пуллар, ҳатто улар мусодара қилинган тақдирда ҳам, савдогарлар томонидан тўлиқ қайтарилмаган. Анъанага кўра, қалбаки пулларга қарши кураш чора-тадбирлари, жумладан, векселларда босиб чиқарилган нақшли ўзига хос безакларни ўз ичига олади, бу эса ҳатто мутахассис бўлмаганларга қалбакиликни осонгина аниқлаш имконини беради. Тангаларда қимматбаҳо металларнинг ҳеч бири қириб олинмаганлигини кўрсатиш учун фрезаланган ёки қамишланган (параллел олуклар билан белгиланган) қирралар қўлланади.
Тарихи
Қалбаки пул ишлаб чиқариш тарих давомида етарлича кенг тарқалган ва у „дунёдаги иккинчи энг қадимги касб“ деб номланган[5][6]. Милоддан аввалги 600-йилларда Лидия ҳудудида пул ясаш бошланган. Қоғоз пуллар пайдо бўлгунга қадар қалбакилаштиришнинг энг кенг тарқалган усули оддий металларни соф олтин ёки кумуш билан аралаштиришдан иборат эди. Кенг тарқалган амалиёт танга четларини „қирқиш“ эди. Шу тарзда йиғилган қимматбаҳо металлар қалбаки тангалар ишлаб чиқариш учун ишлатилиши мумкин эди. Фоуррéэ — қалбаки тангаларнинг қадимий тури бўлиб, унинг асосий металл ядроси ўзининг қаттиқ металл ҳамкасбига ўхшаб қимматбаҳо металл билан қопланган.
ХИИИ асрда Хитойда қоғоз пуллар пайдо бўлганида, тут дарахтининг ёғочлари пул ишлаб чиқариш учун ишлатилган. Бу пайтда қоғоз пулларни ясашни назорат қилиш учун тут ўрмонлари атрофида қўриқчилар жойлаштирилди, қалбаки пул сотувчилар эса ўлим билан жазоланди[7].
ХИИИ асрда Мастро Адамо Данте Алигери томонидан Флоренсия фиориносининг қалбаки сифатида тилга олинган ва осиш ҳукми асосида ўлим билан жазоланган. Инглиз эр-хотин Тҳомас ва Анне Рогерс 1690-йил 15-октябрда „40 кумуш тангани қирқиш“ учун судланган. Тҳомас Рогерс осилган ва чорак бўлакка бўлинган, Анне Рогерс эса тириклайин ёқиб юборилган. Маълумот берувчи томонидан тақдим этилган далиллар асосида 1770-йилда осиб ўлдирилган инглиз пул усталарининг сўнгги „қироли“ Девид Ҳартлей ҳибсга олинди. Жазонинг ўта оғир шакллари оддий жиноят учун эмас, балки давлатга ёки тожга хиёнат қилганлик учун қўлланган. ХВИИИ аср охири ва ХИХ асрнинг бошларида Лондонга келган ирландиялик муҳожирлар кўпроқ қалбаки пулларни сарфлаш (сотиш) билан боғлиқ ишларни амалга оширган, маҳаллий аҳоли эса валюта жиноятларининг хавфсизроқ ва фойдалироқ шаклларида қатнашиш эҳтимоли кўпроқ бўлган. Улар орасига қалбаки пул ишлаб чиқариш ва уни улгуржи сотиш киради[8].
Шунга ўхшаб, Америкада Бенжамин Франклин ва бошқалар томонидан чоп этилган мустамлака қоғоз пуллари кўпинча „қалбаки қилиш — ўлимдир“ иборасини ўз ичига олади[9]. Бундай қаттиқ жазолар ортидаги назария шундан иборат эдики, қалбаки валютани ясаш қобилиятига эга бўлган киши давлат хавфсизлигига таҳдид ҳисобланиб, уни йўқ қилиш керак эди. Яна бир тушунтириш шундан иборатки, одамлар ишониши мумкин бўлган пулни чиқариш ҳам иқтисодий мажбурият, ҳам (керак бўлганда) қироллик ҳуқуқи эди; демак, қалбакилаштириш қалбаки пул олган шахсга нисбатан эмас, балки давлат ёки ҳукмдорнинг ўзига қарши ҳам жиноят эди.
Миллатлар қалбаки пул ишлаб чиқаришдан уруш воситаси сифатида фойдаланган. Мақсад душман иқтисодини қалбаки банкнотлар билан тўлдириш, пулнинг ҳақиқий қийматини пасайтириш бўлган. Буюк Британия буни Америка инқилобий уруши пайтида қитъа доллари қийматини пасайтириш учун қилди. Инглизлар учун қалбаки пул сотувчилари „шоверс“ номи билан машҳур бўлиб, улар қалбаки валютани муомалага „итариб юбориш“ қобилиятига эга эдилар. Инқилобий уруш даврида инглизлар учун энг машҳур икки киши Давид Фарнсwортҳ ва Жоҳн Блаир эди. Улар ҳибсга олинганда 10 минг доллар қалбаки пул билан ушланган[10]. Георге Wашингтон уларнинг ишига шахсий қизиқиш билдирган ва ҳатто қўшимча маълумот олиш учун Фарсwортҳ ҳамда Блаирни қийноққа солишни буюрган. Охир-оқибат улар жиноятлари учун осиб ўлдирилган[11].
Америка фуқаролар уруши даврида Конфедерация штатлари доллари Иттифоқ томонидаги шахсий манфаатлар томонидан, кўпинча Вашингтондаги Иттифоқ ҳукуматининг рухсатисиз қалбакилаштирилган. Конфедерациянинг замонавий босиб чиқариш технологиясидан фойдаланиш имконияти чекланган эди, шундай қилиб Шимолий тарафда ишлаб чиқарилган кўплаб қалбаки пуллар ноқонуний йўллар билан сотиб олинган юқори сифатли банкнот қоғозларидек босилган. Натижада, қалбаки Жанубий тараф банкнотлар кўпинча ҳақиқий Конфедерация пуллари билан солиштирганда сифат жиҳатидан тенг ёки ҳатто ундан юқори сифатга эга ҳам бўлган.
1834-йилда Бразилияда Америка байроқлари туширилган бир нечта кемалардан АҚШда ишлаб чиқарилган қалбаки мис тангалар тортиб олинди. Бу амалиёт шу воқеадан кейин тугатилади[12].
Қалбаки пул билан боғлиқ воқеалар

Қалбаки кўрсатмаларга жавобан қонуний принтерлар томонидан ҳужжатларни ишлаб чиқариш қалбакилаштириш шаклидир. Бунга мисол қилиб, 1925-йилдаги Португалия банкнотлари инқирозини келтириш мумкин, Алвес дос Реис томонидан содир этилган фирибгарликка жавобан Британиянинг Wатерлоw ва Сонс банкнот принтерлари Португалия номинал ялпи ички маҳсулотининг 0,88 % эквивалентига тенг бўлган Банcо де Португал банкнотларини ишлаб чиқарган ва бу банкнотларда бир хил серия рақамлари мавжуд эди. Худди шундай, 1929-йилда Исландия парламенти Алтҳингнинг минг йиллик юбилейини нишонлаш учун почта маркалари чиқарилиши ишлаб чиқарилиши керак бўлган маркаларнинг рухсат этилган қийматидан олдин босма буюртмага „1“ қўшилиши билан бузилган эди.
1925-декабр ойида Голландияда уч киши Венгрияда ишлаб чиқарилган 1000 франклик қалбаки франсуз банкнотларини тарқатишга уриниш пайтида ҳибсга олинганида, юқори даражадаги жанжал пайдо бўлди. Кейинги терговлар венгер ва немис миллатчи доираларида фитна кенг қўллаб-қувватланганлиги, шу жумладан юқори мартабали ҳарбий ва фуқаролик амалдорларининг ҳомийлиги ҳақида далилларни аниқлади. 1926-йил май ойида Будапештда фитначиларнинг 24 нафари суд қилинди. Кўпчилик енгил ҳукмларни олди. Бу иш 1929-йил апрел ойида қалбаки пул бирлигининг олдини олиш бўйича халқаро конвенсиянинг қабул қилинишига олиб келди ва Халқаро жиноий полиция комиссиясининг ролини расмийлаштирди[13][14].
Иккинчи жаҳон уруши пайтида нацистлар иттифоқчиларга қарши шунга ўхшаш режани (Бернҳард операцияси) амалга оширишга ҳаракат қилишди. Нацистлар яҳудий рассомларини Заксенхаузен концлагерига олиб бориб, инглиз фунтлари ва америка долларларини қалбакилаштиришга мажбур қилишган. Қалбаки пулларнинг сифати жуда яхши бўлиб, ҳақиқий ва қалбаки пулларни фарқлаш деярли имконсиз эди. Нацистлар қалбаки пулларни Британия устидан режалаштирилган ҳаводан ташлаш орқали амалга ошира олмадилар, шунинг учун аксарият банкнотлар йўқ қилинди ва 1950-йилларга қадар қайтариб олинмади[15].
Бугунги кунда энг яхши қалбаки банкнотлар юқори сифати ва ҳақиқий АҚШ долларига ўхшашлиги туфайли Супердоллар деб аталади. Бундай супернотларнинг манбалари ҳақидаги фикрлар турлича бўлиб, асосан, бунда Шимолий Корея АҚШ расмийлари томонидан қаттиқ айбланмоқда[16]. Ҳисоб-китобларга кўра, АҚШнинг қалбаки пул бирлиги 10 000 доллар учун 3 доллардан камроқ нисбатга тўғри келади, 100 000 доллар учун 3 доллардан кам қалбаки пулларни аниқлаш эса қийин[17].
2002-йилда валюта муомалага киритилганидан бери евро банкнотлари ва тангаларини қалбакилаштиришда жадал ўсиш кузатилди. 2003-йилда Европа Иттифоқи муомаласидан 551 287 дона қалбаки евро купюра ва 26 191 дона қалбаки евро танга олиб ташланди. 2004-йилда франсуз полицияси иккита лабораториядан умумий қиймати тахминан 1,8 миллион евро бўлган 10 ҳамда 20 евролик қалбаки банкнотларни мусодара қилди ва 145 000 купюра муомалага кирганини тахмин қилди.
ХХИ асрнинг дастлабки йилларида Америка Қўшма Штатлари Махфий Хизмати қалбаки АҚШ валюталари миқдори сезиларли даражада қисқарганини қайд этди, чунки қалбаки пул ишлаб чиқарувчилар эътиборини, асосан, еврога қаратган.
2013-йил июл ойида Австралиянинг Мелбурн шаҳрига қалбаки 50 ва 100 Австралия долларлик банкнотлар партияси чиқарилган. 2013-йил 12-июл ҳолатига кўра, Ҳеиделберг ва Эппингнинг шимолий чеккалари ўртасида 40 та шундан ҳолат юзасидан хабар берилган. Полиция вакиллари оммавий ахборот воситаларидаги хабарларда валюта купюралари қоғозда босилганини (Австралия 1988-йилда полимер банкнотларни тақдим этган) ва қоғозни буриш ёки йиртиш орқали осонгина аниқлаш мумкинлигини тушунтирди. Полиция шунингдек, 2013-йил июн ойида Мелбурннинг шарқий ва ғарбий чеккаларида қалбаки банкнотлар мусодара қилинганини ҳам аниқлади[18]. Австралия РБА маълумотларига кўра, 2014—2015-йиллар давомида муомалада аниқланган қалбаки 50 долларлик валюталар сони ўтган йилга нисбатан икки баравар кўпайган ва 33 000 дан ортиқ қалбаки пуллар муомаладан олиб ташланган. Расмийларнинг фикрича, бу ҳозирда Виктория ва НСW штатларида кўпаяётган қалбаки валюталар сонининг бир қисмидир[19]. 2016-йил 31-май куни АCТ полицияси сўнгги ойларда Канберра бўйлаб айланиб юрган қалбаки 50 долларлик банкнотлардан эҳтиёт бўлиш ҳақида огоҳлантирди. Офицерлар сўнгги икки ой ичида 35 дан ортиқ корхонада 50 долларлик қалбаки банкнотлар билан боғлиқ жиноятларда қатнашганликда айбланган ҳолда чақирилган[20]. Австралия федерал полицияси 16 465 долларлик қалбаки валюта купюраларини ишлаб чиқарганликда айбланиб, 1981-йилдаги жиноятлар (валюта) тўғрисидаги қонунга мувофиқ икки шахс ҳибсга олинди. Полициянинг таъкидлашича, австралиялик банкнотларни қалбакилаштириш қийин бўлиб, улар кўплаб хавфсизлик хусусиятларига эга бўлса-да, одамларни ҳар сафар нақд пул сарфлаганларида диққатли бўлишга чақиришди[21].
Жамиятга таъсири

Қалбаки пулларнинг жамиятга салбий таъсирларидан баъзилари[3][4]:
1) Компанияларга қалбаки нарсалар учун пул тўланмайди. Бу компанияларнинг сотиб олиш қобилиятини йўқотишига олиб келди[22]. Шундай қилиб, реал пул қийматининг пасайиши кузатилади.
2) Иқтисодиётда кўпроқ пул айланиши туфайли нархларнинг ошиши (инфляция) — пул массасининг рухсациз сунъий ўсиши юз беради.
3) Пулнинг мақбуллигининг (қониқарлилиги) пасайиши — тўловчилар реал пулни электрон ўтказмалар ёки бошқа валютада тўлашни (ёки ҳатто олтин каби қимматбаҳо металларда тўлашни) талаб қилишлари мумкин.
Шу билан бирга, қоғоз пуллар муомаладаги умумий пулнинг кичик қисмини ташкил этадиган мамлакатларда пул бирлигини қалбакилаштиришнинг макроиқтисодий оқибатлари унчалик катта бўлмаслиги мумкин. Бироқ, валютага бўлган ишончнинг пасайиши каби микроиқтисодий таъсирлар катта бўлиши мумкин[23].
Қалбаки пуллар ишлаб чиқаришга қарши чоралар



Анъанага кўра, қалбаки пулларга қарши кураш чора-тадбирлари, жумладан, векселларда босиладиган интаглио босмаси билан бирга нозик ўзига хос бошқа деталларни ичига олади, бу эса мутахассис бўлмаганларга ҳам қалбакиликни осонгина аниқлаш имконини беради. Тангаларда қимматбаҳо металларнинг ҳеч бири қириб олинмаганлигини кўрсатиш учун фрезаланган ёки қамишланган (параллел олуклар билан белгиланган) қирралар қўлланади. Бу танга четининг қирқилишини (ажралишини) аниқлайди. Ушбу услуб биринчи навбатда олтин каби энг қимматбаҳо тангаларда қўлланади. Шимолий Американинг мустамлака давридаги дастлабки қоғоз пулларда қалбаки пул сотувини олдини олишнинг ижодий воситаларидан бири векселдаги барг деталини чоп этиш эди. Баргда топилган нақшлар ноёб ва мураккаб бўлгани сабабли, уларни қайта тиклаш деярли мумкин эмас эди[9].
ХХ асрнинг охирида компютер ва нусха кўчириш технологиясидаги ютуқлар мураккаб таълимга эга бўлмаган одамларга валютани осонгина нусхалаш имконини берди. Бунга жавобан, миллий гравюра бюролари голограммалар, кўп рангли қоғоз пуллар, чизиқлар, бўртма босиб чиқариш, микробосма, мойбўёқлар ва рангларини ўзгартирувчи сиёҳлар каби деталларни қўшадиган янги қурилмаларни, ёруғлик бурчаги ва замонавий нусха кўчириш мосламаларини ўчириб қўядиган ЭУРион туркуми каби дизайн хусусиятларидан фойдаланишни жорий этди ва қалбаки пулларга қарши янада мураккаб тизимларни йўлга қўя бошлади. Адобе Пҳотошоп каби дастурий таъминот дастурлари банкнотларнинг сканерланган тасвирларини манипуляция қилишга тўсқинлик қилиш учун ишлаб чиқарувчилар томонидан ўзгартирилган[24].
Яқинда векселларнинг ҳақиқийлигини таъминлаш учун АҚШ федерал захира банкнотларида қўлланиши мумкин бўлган янги тестлар топилди. Ушбу тестлар ички флуорессенсия муддатидан фойдаланган ҳолда амалга оширилади. Бу қалбаки пулларни аниқлаш имконини беради, чунки ҳақиқий пул билан солиштирганда уларнинг флуорессенсия умри фарқ қилади[25].
АҚШ валютаси учун қалбаки пулларга қарши кураш қуйидаги босқичлардан иборат:
1) 1996-йил 100 долларлик банкнот каттароқ портретли янги дизайнга эга бўлди
2) 1997-йил 50 долларлик банкнот каттароқ портретли янги дизайнга эга бўлди
3) 1998-йил 20 долларлик банкнот каттароқ портретли янги дизайнга эга бўлди
4) 2000-йилдаги 10 долларлик ва 5 долларлик банкнот каттароқ портретли янги дизайнга эга бўлади
5) 2003-йил 20 долларлик банкнот Андреw Жаcксоннинг портрети атрофида овалсиз ва бошқа ранглар билан янги дизайнга эга бўлди
6) 2004-йил 50 долларлик банкнот Улйссес С. Грант портрети атрофида овал бўлмаган янги дизайн ва бошқа рангларга эга бўлди
7) 2006-йил 10 долларлик банкнот янги дизайнга эга бўлиб, Алехандер Ҳамилтон портрети атрофида овалсиз ва кўпроқ ранглар билан янги дизайнга эга бўлди
8) 2008-йил 5 долларлик банкнот Абраҳам Линcолннинг портрети атрофида овалсиз ва бошқа ранглар билан янги дизайнга эга бўлди
9) 2010-йил 100 долларлик банкнот Бенжамин Франклин портрети атрофида овалсиз ва бошқа ранглар билан янги дизайнга эга бўлди; янги „3Д хавфсизлик тасмаси“ қўшилди
Қайта ишлаб чиқилган 100 долларлик банкнот 2010-йил 21-апрелда тақдим этилган ва Федерал захира кенгаши 2011-йилнинг 10-февралида янги қонун лойиҳасини чиқаришни бошлаши керак эди, бироқ чиқарилиш 2013-йил октябр ойигача қолдирилди[26].
Ғазначилик 5 долларлик банкнотни қўшимча ранглардан фойдаланган ҳолда қайта ишлаб чиқишни режалаштирмаган эди, бироқ яқинда баъзи қалбаки пул сотувчилари векселлардаги сиёҳни оқартириб, уларни 100 долларлик банкнот сифатида чоп этаётганини билиб, қарорини бекор қилди. Янги 10 долларлик банкнот (унинг дизайни 2005-йил охирида пайдо бўлган) 2006-йил 2-мартда муомалага кирди. 1 долларлик ва 2 долларлик банкнотлар кўпчилик қалбаки пул сотувчилар томонидан қалбакилаштириш учун жуда паст қийматга эга деб кўрилади ва шунинг учун улар юқори қийматга эга пуллар каби тез-тез қалбаки равишда ишлаб чиқарилмаган.
1980-йилларда Ирландия Республикасида қалбакилаштириш икки марта расмий ҳужжатлардаги кескин ўзгаришларга олиб келди: 1984-йил ноябр ойида телевидение лицензиялари ва телефон ҳисобларини тўлаш учун жамғарма карталарида ҳам қўлланадиган 1 фунт стерлинглик почта маркаси кучини йўқотди ва бошқа дизайн билан алмаштирилди. Кейинчалик, Ирландия Марказий банкининг 20 фунт стерлинглик Б серияли банкноти Молия вазирининг таърифига кўра, „банкнотларни босиб чиқаришнинг мажбурий хусусийлаштирилиши“ туфайли тезда алмаштирилди[27].
1990-йилларда Хитой Халқ Республикаси банкнотларига раис Мао Задонгнинг портрети қалбакилаштиришга қарши курашиш мақсадида қўшилди ва у ренминби банкнотларидаги умумий дизайнлардан кўра яхшироқ танилди.
1988-йилда Австралия Захира банки дунёдаги биринчи узоқ муддатли ва қалбакиликка чидамли полимер (пластмасса) банкнотларни 10 долларликда муомалага чиқарди. Ушбу қонун лойиҳаси билан боғлиқ муаммолар аниқланган ва ҳал қилинганидан сўнг, 1992-йилда муаммосиз 5 долларлик банкнот чиқарила бошлади. 1996-йилда Австралия муомаладаги полимер банкнотларнинг тўлиқ сериясига эга бўлган биринчи давлат бўлди[28]. 1999-йил 3-майда Янги Зеландия Захира банки Ноте Принтинг Аустралиа Лимитед томонидан чоп этилган полимер банкнотларни муомалага чиқара бошлади[29]. Ишлаб чиқилган технология ҳозирда 24 мамлакатда қўлланади[30]. 2009-йил ҳолатига кўра, Ноте Принтинг Аустралиа 18 мамлакат учун полимер қоғозларни босиб чиқарган[31].
Швейсария Миллий банки кенг тарқалган қалбакилаштириш содир бўлган тақдирда, Швейсария франки учун янги банкнотлар қаторига эга эди; бу 1990-йилларнинг ўрталарида саккизинчи серияли банкнотлар муомалага киритилиши билан қўлланди.
Қалбаки пул яратиш учун мамлакат бўйича жарималар
| Юрисдиксия | Жиноий жазолар |
|---|---|
| Канада | Максимал 14 йил қамоқ жазоси[32] |
| Хитой Халқ Республикаси | Максимал умрбод қамоқ жазоси[33]; камида 3 йил қамоқ жазоси, 50 000дан 500 000 хитой юанигача қўшимча жарима |
| Франсия | 450 000 евро жарима билан максимал 30 йил қамоқ жазоси |
| Германия | Максимал 15 йил қамоқ жазоси[34] |
| Гонконг | Максимал 14 йил қамоқ жазоси[35] |
| Италия | Максимал 12 йил қамоқ ва 3098 еврогача жарима[36] |
| Япония | Максимал умрбод қамоқ жазоси; камида 3 йил қамоқ жазоси[37] |
| Жанубий Корея | Максимал умрбод қамоқ жазоси; камида 2 йил қамоқ жазоси[38] |
| Аомин | Максимал 12 йил озодликдан маҳрум қилиш; камида 2 йил қамоқ жазоси[39] |
| Нидерландия | Максимал 9 йил қамоқ жазоси, 67 000 еврогача жарима[40] |
| Филиппин | Максимал 12 йил озодликдан маҳрум қилиш; камида 6 йил қамоқ жазоси[41] |
| Полша | Максимал 25 йил озодликдан маҳрум қилиш; камида 5 йил қамоқ жазоси[42] |
| Португалия | |
| Сингапур | Максимал 7 йил озодликдан маҳрум қилиш, жарима билан[45] |
| Тайван (Хитой Республикаси) | Оғир ҳолатларда максимал умрбод қамоқ жазоси; камида 5 йил қамоқ жазоси, мумкин бўлган миқдорда жарима[46] |
| Бирлашган Қироллик | Максимал 10 йил қамоқ жазоси, мумкин бўлган қўшимча жарима; минимал жарима[47] |
| Қўшма Штатлар | Максимал 20 йил қамоқ жазоси, мумкин бўлган қўшимча жарима; минимал жарима |
| Замбия | Максимал умрбод қамоқ жазоси[48], мумкин бўлган жарима[49] |
| Колумбия | Қалбаки пул миқдорига қараб 3 йилдан 8 йилгача қамоқ жазоси |
Машҳур қалбаки пул ясовчилар
- Питер Алстон ХВИИИ аср охири ва ХИХ аср бошларида қалбаки пул сотувчиси ва дарё қароқчиси бўлиб, у 1803-йилда таниқли қонунбузарлар етакчиси Семуэл Масоннинг ўлдирилишида кичик Ҳарпнинг шериги бўлган;
- Пҳилипп Алстон урушдан олдин Виржиния ва Каролинада Америка инқилобидан олдин ҳам, ундан кейин ҳам, кейинроқ Кентукки ва Иллинойсда ХВИИИ асрда қалбаки пул ишлаб чиқарувчиси бўлган;
- 2,5 миллион фунт стерлингдан ортиқ қалбаки пулларни ясаган британиялик Анатасиос Арнаоути 2005-йилда жазога тортилган;
- Шимолий Индиана штатидан Иллинойс штатининг Науву шаҳрига қочиб кетган Эдwард Бонней, полковник Георге Давенпортнинг қотилларини қўлга олиш ва Ўрта Ғарбий Бандитти Праирирега кириш учун қалбаки пул сотувчиси ва ҳаваскор детектив бўлган;
- Абел Буэлл америкалик мустамлакачи ва республикачи, у беш фунтлик гравюра плиталарини ўзгартиришдан америкалик томонидан яратилган янги Қўшма Штатларнинг биринчи харитасини нашр этишгача борган;
- Марй Буттерwортҳ мустамлакачи Америкада қалбаки пул сотувчисидир;
- Британиялик қалбаки пул сотувчиси Wиллиам Чалонер сер Исааc Неwтон томонидан судланган ва 1699-йил 16-мартда осилган;
- Мике ДеБарделебен одам ўғирлаган, зўрлаган ва кетма-кет қотилликда гумон қилинган, 20 долларлик банкнотни қалбакилаштириш учун қамоққа ташланган;
- 1925-йил охирига келиб Португалия иқтисодиётига 1925-йил курслари бўйича 1 007 963 фунт стерлинглик эскудо банкнотларини киритишга муваффақ бўлган Алвес дос Реис ўша пайтдаги Португалия номинал ЯИМнинг 0,88 % ига тенг қалбаки пул ясаган;
- Жоҳн Дуфф инқилобий уруш даврида Патриот Америка томони учун Иллинойс штатини қўлга киритишда Георге Рогерс Cларкнинг урушларида хизмат қилган қалбаки пул ясовчи, овчи ва аскар эди;
- Эриc „Клиппинг“ В — Дания қироли (1259—1286). Подшоҳнинг тахаллуси тангани „қирқиш“га ишора қилади;
- Давид Фарнсwортҳ Британиянинг содиқ америкалик қалбаки пул ясовчиси ва Америка инқилобий урушида жосус бўлган. Георге Wашингтон унинг ишига шахсий қизиқиш билдирганидан кейин у жиноятлари учун осиб ўлдирилган[10].

- Франcис Греэнwай 1814-йилда Австралияда қалбаки пул билан боғлиқ жинояти учун маҳкум сифатида кўчирилган инглиз меъмори бўлиб, у ерда жамоат биноларининг таниқли режалаштирувчиси сифатида танилган эди. Кейинчалик у ўлимидан сўнг, банкнотда, австралиялик 10 долларда тасвирланган ягона қалбаки пул ясовчиси бўлиб қолган[50];
- „Кинг“ Давид Ҳартлей ХВИИИ асрда Англия қишлоқларининг Cрагг Вале Cоинерс компаниясининг раҳбари эди. Қалбаки олтин тангалар ишлаб чиқарган ҳолда, у охир-оқибат қўлга олинди. У 1770-йил 28-апрелда Ёрк яқинидаги Тйбурн шаҳрида осилди ва W Ёркснинг Ҳептонсталл қишлоғида дафн қилинди. Унинг акаси Исааc 1815-йилгача ҳокимиятдан қочиб яшади.
- Тҳомас МcАнеа, шунингдек, Ҳолограм Там номи билан танилган, шотландиялик қалбаки пул сотувчиси, банкнот хавфсизлиги голограммаси бўйича Европадаги энг моҳирлардан бири ҳисобланади[51];
- Мистер 880да ҳужжатлаштирилган Эмерич Жуэттнер, эҳтимол тарихдаги энг узоқ ушланмаган қалбаки пул сотувчиси бўлган[52]. Ўн ёки ундан кўпроқ йил давомида у Ню-Ёркдаги маҳалласида қалбаки 1 долларлик банкнотларни босиб чиқариш ва ўтказиш чоғида ҳукумат идораларидан қочган[53].
- Cатҳерине Мурпҳй 1789-йилда танга ишлаб чиқаришда айбланган ва Англияда ўт қўйиш орқали қатл этилган охирги аёл эди;
- Жоҳн А. Муррелл ХИХ асрнинг ўрталарида Америка Қўшма Штатларида Миссисипи дарёси бўйлаб фаолият юритувчи афсонавий бандитдир. Теннесси штатининг Мадисон округи судида жиноятлари учун ҳукм қилинган Муррелл 1834-йилдан 1844-йилгача Аубурн жазо тизими намунаси бўлган Теннесси штатидаги қамоқхонасида ҳибсга олинган;
- Франсия қироли Пҳилип ярмаркаси (1268—1314) тартибсизликларни келтириб чиқарди ва у ҳукмронлигидан ярим аср олдин кенг тарқалган стандартларга нисбатан пастроқ сифатда бўлган тангаларни чиқаргани учун „қалбаки қирол“ сифатида танилди;
- Чарлес Приcе (Олд Патч) (1787-йилда вафот этган) Англия банкини 200 000 фунт стерлинг миқдорида алдаган инглиз қалбаки пул ясовчиси ва фирибгардир;
- Стурдивант Ганг кўп авлоддан иборат америкалик қалбаки пул ишлаб чиқарувчилар гуруҳидир, уларнинг жиноий фаолияти 50 йил давомида колониал Коннектикутдан Иллинойс чегарасигача содир бўлган;
- Самуэл C. Упҳам Америка фуқаролик уруши даврида Конфедерация пулларининг қалбаки нусхасини ясовчи биринчи маълум қалбаки пул ясовчидир. Унинг фаолияти 1862-йил июл ойи бошида бошланган ёки маълум бўлган;
- Wеслей Wебер 2001-йилда Канаданинг юз долларлик банкнотларини қалбакилаштириш учун қамоққа олинган;
- Артур Wиллиамс 2007-йилда АҚШнинг юз долларлик банкнотларини қалбакилаштириш учун қамоққа олинган.
Ўқув пули
2017-йил май ойида Австралия валютаси бўйича ўқув қоғозлари (хитой банклари томонидан банк ходимларини ўқитишда фойдаланилади) Шимолий ҳудуднинг Дарвин шаҳрида қисқа муддатга муомалага чиқарилди, Шимолий ҳудуд полицияси томонидан тақдим этилган маълумотларга кўра, уларни ҳақиқий пул сифатида олинган 7 та ҳолат қайд этилган. 100 долларлик (Австралия доллари) банкнотларда хитой тилидаги белгилар босилган, бироқ ҳақиқий нотларнинг ранги ҳамда деталларига эга бўлган қоғоз букланганда хитойча белгиларни яшириш мумкин эди. Улар эБай орқали сотилган, аммо муомалада ишлатилмаган. Хитойда ҳам 50 доллар эквивалентли (АҚШ доллари) „ўқув пули“ мавжуд бўлиб, у илгари АҚШда пайдо бўлган[54].
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ „А Cасе фор тҳе Wорлд'с Олдест Cоин“. 2018-йил 13-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 7-октябр.
- ↑ „Cоунтерфеитинг статистиcс фор северал cурренcиэс“. Ицамонейтҳинг.cом (9-июн 2012-йил). 2014-йил 13-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21-сентабр 2014-йил.
- ↑ 3,0 3,1 „Cоунтерфеитинг оф Америcан Cурренcй“. 2007-йил 14-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 12-июн 2007-йил.
- ↑ 4,0 4,1 „Cоунтерфеит Моней, Wҳо Такес тҳе Ҳит?“. Wиллиам Ф Ҳуммел. 2007-йил 16-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 12-июн 2007-йил.
- ↑ Ёунг, Мичаэл. „Леарн абоут тҳе wорлд оф cоунтерфеитинг фром оне wҳо ливед тҳере.“ Даллас Морнинг Неwс, (ТХ) 15 Жулй 2009: Неwспапер Соурcе Плус. Wеб. 8 Деc. 2012.
- ↑ Ван Рипер, Франк. „Cоунтерфеитинг.“ Сатурдай Эвенинг Пост 250.7 (1978): 42-44. Аcадемиc Сеарч Премиэр. Wеб. 8 Деc. 2012.
- ↑ Грант Роберцон. „Фуннй моней: Ҳоw cоунтерфеитинг лед то а мажор оверҳаул оф Cанада'с моней“. Тҳе Глобе анд Маил. Қаралди: 3-декабр 2011-йил.[сайт ишламайди]
- ↑ Cрймбле, Адам (9-феврал 2017-йил). „Ҳоw Cриминал wере тҳе Ириш? Биас ин тҳе Детеcтион оф Лондон Cурренcй Cриме, 1797-1821“. Тҳе Лондон Жоурнал. 43-жилд. 36–52-бет. дои:10.1080/03058034.2016.1270876.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ 9,0 9,1 „Cоунтерфеит нотес“. Либрарйcомпанй.орг. Қаралди: 18-октабр 2012-йил.
- ↑ 10,0 10,1 Cоунтерфеитинг Ин Cолониал Америcа, Бй Кеннетҳ Сcотт — 258-бет.
- ↑ А Финанcиал Ҳисторй оф тҳе Унитед Статес, Бй Жеррй W. Маркҳам — 66-бет.
- ↑ Рио Гранде до Сул, Ассемблеиа Легислатива. „Эстадос Унидос э Рио Гранде - Негócиос но Сécуло ХИХ - Деспачос дос Côнсулес Норте-Америcанос но Рио Гранде до Сул 1829/1941“. Ассемблеиа Легислатива до Эстадо до РС (1998). 2016-йил 10-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 7-октябр. (инглизча ва португалча)
- ↑ Клай, Андор (1974). „Ҳунгариан Cоунтерфеит Франcс: А Cасе оф Пост-Wорлд Wар И Политиcал Саботаге“. Славиc Ревиэw. 33-жилд, № 1. 107–113-бет. дои:10.2307/2495329. ЖСТОР 2495329.
- ↑ Петруccелли, Давид (2016). „Банкнотес фром тҳе Ундергроунд: Cоунтерфеитинг анд тҳе Интернатионал Ордер ин Интерwар Эуропе“. Жоурнал оф Cонтемпорарй Ҳисторй. 51-жилд, № 3. 507–530-бет. дои:10.1177/0022009415577003.
- ↑ Малкин, Лаwренcе „Круэгер’с Мен: Тҳе Сеcрет Нази Cоунтерфеит Плот анд тҳе Присонерс оф Блоcк 19“ (2006) ИСБН 0-316-05700-2 ИСБН 978-0-316-05700-4
- ↑ Ҳолтон, Чуcк. „Дистрибутинг Cоунтерфеит Cурренcй: Ан Аcт оф Wар?“. CБН (29-август 2010-йил). 2015-йил 2-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 25-март 2013-йил.
- ↑ Рутҳ Жудсон анд Ричард Портер. „Эстиматинг тҳе Волуме оф Cоунтерфеит У.С. Cурренcй ин Cирcулатион Wорлдwиде: Дата анд Эхтраполатион“. Чиcагофед.орг (1-март 2010-йил). Қаралди: 18-октабр 2012-йил.
- ↑ Тҳомас О'Бйрне. „Полиcе wарн он cоунтерфеит cаш“. Тҳе Аге (11-июл 2013-йил). 10-сентабр 2014-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 12-июл 2013-йил.
- ↑ Тҳе Сйдней Морнинг Ҳералд. „Аустралиа флоодед wитҳ факе $50 нотес со гоод тҳей фоол банкс“. смҳ.cом.ау (28-феврал 2016-йил). Қаралди: 28-феврал 2016-йил.
- ↑ АБC Неwс. „Факе $50 нотес cирcулатинг тҳроугҳоут Cанберра, АCТ полиcе wарн“. абc.нет.ау (31-май 2016-йил). Қаралди: 31-май 2016-йил.
- ↑ АФП Фаcебоок паге. „Ҳад а cлосе лоок ат ёур cаш лателй?“ (2-сентабр 2016-йил).
- ↑ „Моней, Факе Моней, & Соунд Моней“. 2018-йил 8-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 7-октябр.
- ↑ „Cоунтерфеит Банкнотес“. Парлиаментарй оффиcе оф Сcиэнcе анд Теч., УК. Қаралди: 16-июн 2017-йил.
- ↑ „Пҳотошоп CС5: Пҳотошоп анд CДС“. Адобе. Қаралди: 18-октабр 2012-йил.
- ↑ Чиа, ТҲ анд Левене МЖ. „Детеcтион оф cоунтерфеит У.С. папер моней усинг интринсиc флуоресcенcе лифетиме“. Оптиcсинфобасе.орг.
- ↑ Марк Глассман. „Тҳесе Неw 2900 Биллс Аре Гоинг то Бе Ҳуге Оверсеас“. БлоомбергБусинессwеэк. Блоомберг Л.П (8-октабр 2013-йил). Қаралди: 11-ноябр 2013-йил.
- ↑ „Сериэс C (1992/96 – 2000) Фамоус Ириш Ҳисториcал Фигурес“. Cентрал Банк оф Иреланд.
- ↑ „Пластиc банкнотес - Аустралиа Инноватес“. Поwерҳоусе Мусеум (28-октабр 1993-йил). Қаралди: 18-октабр 2012-йил.
- ↑ „Неw Зеаланд'с банк нотес“. Рбнз.говт.нз (3-май 1999-йил). Қаралди: 18-октабр 2012-йил.
- ↑ „Гуардиан™: Фаcц анд Фигурес“. CCЛ Сеcуре. 2021-йил 15-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 8-октабр 2020-йил.
- ↑ „Полймер Банкнотес Принтед бй Ноте Принтинг Аустралиа“. Ноте Принтинг Аустралиа. 2009-йил 26-апрелда асл нусхадан архивланган.
- ↑ С 449 оф тҳе Cриминал Cоде, РСC 1985, c C-46, макес cоунтерфеитинг моней ан индиcтабле оффенcе.
- ↑ „中华人民共和国刑法修正案(九)“. чиналаwтранслате.cом (2015-йил 1-сентябр).
- ↑ „§ 146 СтГБ - Эинзелнорм“. www.гесетзе-им-интернет.де.
- ↑ „Ҳонг Конг э-Легислатион“. www.элегислатион.гов.ҳк.
- ↑ „Арт. 453 cодиcе пенале 2020 - Фалсифиcазионе ди монете, спендита э интродузионе нелло Стато, превио cонcерто, ди монете фалсифиcате“. Броcарди.ит.
- ↑ „Cоунтерфеит 500-ен cоинс cирcулатинг ин Токаи“. Жапан Тодай (7-август 2012-йил). Қаралди: 19-апрел 2020-йил.
- ↑ Артиcле 207 оф Cриминал Аcт
- ↑ (португалча) Артиcле 252 оф Пенал Cоде
- ↑ Дутч пенал cоде титле Х
- ↑ Пҳилиппине Републиc Аcт Но. 9105, Сеcтион 11
- ↑ Полиш пеналтй cоде артиcле 310
- ↑ Португуэсе пеналтй cоде, артиcле 262
- ↑ Португуэсе пеналтй cоде, артиcле 263
- ↑ Сеcтион 231 (Wайбаcк Мачине сайтида 31-октабр 2017-йил санасида архивланган) оф Пенал Cоде (Чаптер 224)
- ↑ „Пенал Аcт оф Оффенсес Агаинст Натионал Cурренcй: Артиcле 3“. Лаwс & Регулатионс Датабасе оф Тҳе Републиc оф Чина. Министрй оф Жустиcе (Таиwан) (29-июн 2011-йил). Қаралди: 7-сентабр 2016-йил.
- ↑ „Форгерй анд Cоунтерфеитинг Аcт 1981“.
- ↑ Сеcтион 348 оф тҳе Пенал Cоде Аcт, Чаптер 87 оф тҳе Лаwс оф Замбиа
- ↑ Сеcтион 26 (3) оф тҳе Пенал Cоде Аcт, Чаптер 87 оф тҳе Лаwс оф Замбиа
- ↑ Броадбент, Жамес. Франcис Греэнwай Арчитеcт. Глебе, Н.С.W.: Ҳисториc Ҳоусес Труст оф Неw Соутҳ Wалес, 1997.
- ↑ Реид, Меланиэ. „Ҳолограм Там'с банкноте сcам cоулд ҳаве споокед тҳе банкс“. Тҳе Тимес (3-октабр 2007-йил), с. 13.
- ↑ „Дине' Приде :: Виэw топиc - Бисмарcк Cоунтерфеит Cасе“. Динеприде.cом. 22-феврал 2012-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18-октабр 2012-йил.
- ↑ „Ҳисторй Унwраппед“. Америcан Висион (2005-йил апрел). 2008-йил 12-майда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Чинесе банк’с 'Аустралиан траининг моней' усед ас генуине $100 нотес, Том Маддоcкс, АБC Неwс Онлине, 2017-05-09