Қалмоққир мис кони — „Олмалиқ КМК“ Ажнинг асосий конларидан. Тошкент вилоятидаги Олмалиқ шаҳрининг шим.ғарбий қисмига туташган. Қалмоққир мис кони. миспорфир типидаги дунё бўйича энг йирик ҳисобланган 10 та объектлар қаторига киради. Кон чўкинди, вулканоген ва интрузив жинслар мажмуасидан таркиб топган, уларда магматик ҳосилалар кўпроқ учрайди. Коннинг геологик тузилишида риолитпорфирлар, доломитлар ва оҳактошлар, андезитдацитли порфирлар, кварсли монсонитпорфирлар, гранодиоритпорфирли дайкалар, диоритли ва диабазли порфиритлар мавжуд. Вулканоген чўкинди қатлам жинсларини сиенитдиорит қаторидаги асослироқ интрузивлар ёриб чиққан ва қисман улар билан ассимиляциялашган. Асосий руда қамровчи жинслар йирик шток шаклида мужассамлашган сиенитдиоритлар, диоритлар ва риолитпорфирлардир.

Кон рудалари 3 технологик типга: оксидланган, аралаш (таркибида иккиламчи сулфидлар бўлган) ва бирламчи сулфидларга бўлинади. Оксидланган рудалар мураккаб тузилиши билан фарқланиб, кўпинча турли қалинликдаги тик ётувчи томир, қатлам, линза ва устун кўринишларда учрайди. Гипергенез зонасининг энг кўп қалинлиги 180 м (ўртача 60–65 м), оксидланган рудаларнинг ўртача қалинлиги 20 м, аралаш ва халкозинлиларники 19 м дан иборат. Оксидланган рудалардаги миснинг таркиби — 0,3 дан 3% гача, иккиламчи сулфидли бойиш зонасида — 0,3 дан 4% гача.

Қалмоққир мис конининг бирламчи рудалари таркибида мис — 0,58%, молибден — 0,005%, олтин — 0,5 г/т, кумуш — 3 г/т, олтингугурт 1,5— 2%, камёб элементлар (селен, теллур, рений, висмут, индий ва бошқалар) мавжуд.

Коннинг марказий қисми мис ва темир сулфидларига бой. Олтиннинг тақсимланиши халкопиритли минераллашиш билан боғлиқ. Рудали штокверкнинг кузатилган қалинлиги 1240 м гача. У яхлит узлуксиз танани ташкил қилиб, коннинг ўрта қисмига келганда тармоқланади.

Конда метасоматик ўзгарган жинслар кенг тарқалган. Уларда грейзенлашиш эруптивли брекчиялар ва қора гранитпорфирларнинг дайкаларида мужассамлашган. Қалмоққир мис конининг кварссерицитли метасоматитлари одатдаги иккиламчи кварситлардан ўзида бой глинозёмли минералларнинг (корунд, диаспор, андалузит ва бошқалар) деярли учрамаслиги билан фарқ қилади[1].

Кон тарихи

Карер қурилиши 1954-йилда бошланиб, 1959-йил 1-июлда Қалмоққир конининг биринчи навбатини ишга тушириш тўғрисида далолатнома имзоланган.

Конни дастлабки ўзлаштириш лойиҳаси Ленинграднинг „Гипруда“ институти томонидан тузилган, сўнгра Қалмоққир конининг лойиҳаси Москва „Гипросветмет“ институтига топширилган ва 1960-йилда институт кенгайтириш лойиҳасини ишлаб чиққан.

Ўша пайтда юк ташиш ускунаси сифатида Урал оғир машинасозлик заводининг чўмич ҳажми уч куб бўлган СЕ 3 экскаваторларидан, ағдармаларга жинсларни ташишда эса юк кўтариш қобилияти уч тоннадан ўн тоннагача бўлган автомобилларидан фойдаланилган.

Конда 1963-йилдан бошлаб ЭКГ-8 қояли экскаваторлари ишлаган, руда ва жинс билан оғир юкли составлар тортиш ўгирлиги 150 тонна бўлган электровозлар ёрдамида ташилган. 1965-йил охирига келиб, барча арқон-зарбали бурғулаш ускуналари ВСВ-3, БССҲ 2М типидаги шарошкали бурғулаш ускуналари билан алмаштирилди. Етмишинчи йилларнинг бошларида тоғ-кон ускуналарининг янгиланиши бошланади[2].

Бугун

Карер йилига 5–6 м га чуқурлашмоқда, иш жабҳасининг олдинга силжиш тезлиги эса 90-10м. „Қалмоққир“ конининг атрофи кичик тепаликли табиатга эга. Коннинг энг баланд нуқталарининг доминант сатҳидан баландлиги тахминан 200 м. Ҳудуднинг табиати коннинг юқори қисмини тог 'карери томонидан қазиб олиш имкониятини олдиндан белгилаб қўйган. Коннинг бу қисми ярим хандаклар билан очилган. Коннинг ҳудуднинг устунлик даражасидан пастда жойлашган қисми +660 м белгисидан бошлаб, стационар ташқи хандақ билан очилган.

Автомобил транспортидан карернинг юқори горизонтларида, +760 м ва ундан юқори баландликдаги жойларда, шунингдек, горизонтларни очишда капитал ва янги кесмли хандақларида фойдаланилади.

Темир йўл транспорти юкларни темир йўл ағдармаларига ва рудаларни қайта ишлаш заводига ташиш учун ишлатилади.

Конда портлатиш қудуқларини бурғулаш СБШ-250 МНА-32 бурғулаш қурилмалари билан амалга оширилади.

Қудуқлар диаметри 244,5 мм бўлган шарошкали долоталар билан бурғуланади.

Ускуна қуруқ ва суғорилган, монолит ва синган жинсларда қудуқларни бурғулаши мумкин.

Қуруқ жинсларни бурғилашда қудуққа ҳаво-сув аралашмасини етказиб бериш орқали нам чангни бостириш мажбурий бўлиб, чанг намланади ва атмосфера ифлосланмайди.

Бурғулаш воситаси — узунлиги 8 м, диаметри 203 мм 4 та штангадан иборат.

Тоғ жинсларини транспорт воситаларига юклаш- тўғридан-тўғри механик белкурак типли сиклик экскаваторлар томонидан амалга оширилади. Ҳозир 4,6 м3 дан 15 м3 гача чўмич сиғимига эга ЭКГ-20, ЭКГ-15, ЭКГ-12,5, ЭКГ-10, ЭКГ-8И, ЭКГ-6,3, ЭКГ-5У, ЭКГ-5А, ЭКГ-4,6 русумли экскаваторлардан фойдаланилмоқда.

Устки қатлам жинслари ва рудалар кенг ўлчовли электрлаштирилган темир йўл транспортида ташилади.

Юқори горизонтлардан (760 м ва ундан юқори) устки қатламни ағдармаларга ва рудаларни қайта юклаш пунктларига ташиш автомобил транспорти орқали амалга оширилади.

Карер бортининг шимоли-шарқида 1-сонли тоғ жинсларини қабул қилиш учун ишлаб чиқариш участкаси мавжуд бўлиб, унда тўртта ағдармали темир йўл тупиги бор, улардан учтаси +740 м белгисида жойлашган, тўртинчи тупик. 770 м белгисидан 30 м баландроқдир[3].

Сариқ чўққи карери

„Қалмоққир“ кон бошқармаси таркибига Олмалиқ шаҳридан жануби-шарқда, Қурама тизмасининг шимолий ёнбағрида жойлашган Сауқбулоқ руда кони майдонида жойлашган Сариқ-Чўққи карери ҳам киради. Кон 1932-йилда Баталов А. Б. томонидан А. В. Королев раҳбарлигида купреметрик тадқиқот давомида очилган.

Ҳозир Сариқ-Чўққи кони карер томонидан қазиб олинмоқда.

Сариқ-Чўққи мис-молибден кони Сауқ-Булоқ дарёсининг ўрта оқимида 1040–1580 м баландликда жойлашган. Майдон Олмалиқ шаҳри билан 26 км узунликдаги асфалт йўл билан боғланган. „Известковая“ стансияси Охангарон-Свинцовая темир йўлида жойлашган бўлиб, карердан 14 км узоқликда жойлашган.

Иқтисодий нуқтаи назардан, Сариқ-Чўққи кони қулай шароитда жойлашган. У яхши ривожланган Олмалиқ тоғ-кон вилоятида жойлашган бўлиб, бу ерда қўрғошин-рух ва мис қазиб олиш, қайта ишлаш ва металлургия корхоналари базаси мавжуд.

Сариқ-Чўққи кони 1974-йил май ойида ишга туширилган. 1981-йил май ойида СССР Давлат заҳиралари қўмитаси 08.05.1981+йилдаги 1582-сонли баённома билан янги шартларни тасдиқлади.

Руда конининг майдони шимоли-ғарбдан Мискон ёриғи, шимоли-шарқдан Ургаз дарёси ва жанубдан Қурама тизмасининг ўқи билан чекланган.

Совуқ-Булоқ руда кони ҳудудининг релефи қўпол хусусиятга эга бўлиб, бу ерда мутлақ белгилар 700 дан 1000 м гача, жанубий қисмида эса 900 дан 2000 м гача.

Сариқ-Чўққи карерини электр таъминоти 35/6 ГПП дан 2500 кВА қувватга эга иккита трансформатордан тўртта озиқлантирувчи линиялар орқали амалга оширилади. Электр таъминоти схемаси бирлаштирилган: А-35 симидан ясалган 6 кВ стационар электр узатиш линиялари экскаваторлар ва бурғулаш дастгоҳларига боради, сўнгра иш горизонтларида стационар электр узатиш линиялари А-35 сим билан ёғоч ёки бетон таянчларда амалга ошириладиган мобил электр узатиш линияларига айланади. Кўчирилувчан электр узатиш линиялари ЙАКНО-10У1 типидаги қайта улаш пунктларига (11 дона миқдорида) уланади ва КГЕ типидаги кабел орқали экскаваторларга уланади.




  1. ↑ Ўзбекистон Миллий энсиклопедияси, ЎзМЕ давлат илмий нашри, Т.:2000-2005
  2. ↑ Алмаликский жемчужина, В.Сигедин, Шарқ, Т.:1999
  3. ↑ ҳттпс://www.агмк.уз/оз/мининг/рудоуправлениэ-калмакйр