Ziyosfera

Qalovun

Ал-Мансур Қалавун (арабча: المنصور قلاوون, тах. 1222 — 1290-йил 10-ноябр) — Мисрнинг еттинчи туркий Баҳрий мамлук султони; 1279-йилдан 1290-йилгача ҳукмронлик қилган. У Ал-Малик ал-Мансур ("Г'олиб Қалавун") унвони билан аталган[1]. Мамлук саройида ва элита доираларида нуфузи ошиб, охир-оқибат "г'олиб подшоҳ" унвонини олди ва султонлик устидан амалда (де фаcто) ҳокимиятни қо'лга киритди. У Мисрни бир асрдан ко'проқ вақт давомида бошқарган Қалавунийлар сулоласига асос солган.

ал-Мансур Қалавун
ал-Малик ал-Мансур Қосим амир ал-му'минин

Бир муддат ундан кейинги мамлук султонлари ўз тож кийиш маросимини шу ерда ўтказишган.
Миср султонлари
Салтанат 1279-йил ноябр – 1290-йил 10-ноябр
Давомчиси ал-Ашраф Халил
Вафоти 1290-йил 10-ноябр
Қоҳира, Миср
Дафн этилган жой
Қалавун мажмуаси
Сулола Қалавунийлар сулоласи
Дини Суннийлик

Амалдаги султон Барака тахтдан четлаштирилиб, Қалавун томонидан заҳарлангани ҳақида миш-мишлар тарқалди. Шундан сўнг у салибчиларга қарши уруш бошлаб, Триполи графлигига тегишли ерларни эгаллаб олди ва 1289-йилда уларни бутунлай тор-мор этди. Салибчиларнинг муҳим таянч пункти бўлган Акко шаҳри Қалавун томонидан қамал қилинди, бироқ қамал тугашидан олдин вафот этгани сабабли шаҳарни унинг ўғли ал-Ашраф Халил 1291-йилда эгаллаб олди. Уни тахтда ўғли Халил ворис сифатида алмаштирди.

Биографияси ва ҳокимият тепасига келиши

Қалавун Қора денгиз ва Каспий денгизи оралиғида яшаган туркий халқ бўлган қипчоқларнинг Бурж Ўғли қабиласидан чиққан эди. Уларнинг иккаласи ҳам 1220–1230-йиллардаги мўғулларнинг Қипчоқ ҳудудларига қилган босқинлари даврида қул қилиб сотиб юборилган. Қалавун 14 ёшида қул савдогарлари томонидан ўша пайтда Айюбийлар сулоласи ҳокимияти остида бўлган Мисрга олиб келинган[2]. У 1230–1240-йилларда мамлук (қул-аскар) сифатида мамлук амири томонидан сотиб олинган (тарихий манбаларда бу шахс Султон ал-Комилнинг мамлуки Аловуддин Оқсунқур ал-Комилий ёки Султон ал-Одил ИИ нинг мамлуки Аловуддин Оқсунқур ас-Соқий ал-Одилий деб ко'рсатилади)[3]. У г'айриоддий юқори нархга — минг динорга сотиб олинган, бу эса унга ал-Алфи ("минглик") лақабини келтирган[3].

Қалавун дастлаб араб тилини яхши билмаган, бироқ вақт ўтиши билан нуфузи ошиб, Султон Байбарс даврида амир даражасига кўтарилган[а] Қалавуннинг қизи Байбарснинг ўғли ал-Саид Баракага турмушга чиққан эди. Байбарс 1277-йилда вафот этди ва унинг ўрнига Барака ҳокимиятга келди. 1279-йил бошларида Барака ва Қалавун Киликия арман подшоҳлигига юриш қилган пайтда, Мисрдаги қўзғолон Баракани уйга қайтгач тахтдан воз кечишга мажбур қилди. Унинг ўрнига укаси Соламиш ўтирди, бироқ ҳақиқий ҳокимиятни атабег вазифасини бажараётган Қалавун бошқарарди. Соламиш атиги етти ёшда бўлгани учун Қалавун Мисрга катталар ҳукмдори кераклигини айтиб, Соламишни 1279-йил охирида Константинополга сургон қилди[5][6]. Натижада Қалавун ал-Малик ал-Мансур ("г'олиб подшоҳ") унвонини олди.

Дамашқ ҳокими Сунқур ал-Ашқар Қалавуннинг ҳокимият тепасига келишига қарши чиқди ва ўзини султон деб эълон қилди. Бироқ 1280-йилда Қалавун уни жангда мағлуб этди[7]. 1281-йилда Илхонийлар ҳукмдори Абақахон Сурияга бостириб киргач, Қалавун ва Сунқур Химс жангида бу ҳужумни муваффақиятли қайтардилар[манба керак].

Барака, Соламиш ва уларнинг укаси Ходир Карак салибчилар қалъасига сургон қилинди. Барака 1280-йилда ўша ерда вафот этди (Қалавун уни заҳарлагани ҳақида миш-мишлар тарқалди) ва Ходир қалъани эгаллаб олди, 1286-йилда эса Қалавун уни тўғридан-тўғри ўз назоратига олди[манба керак].

1282-йилда у Қуддусдаги Ḥарам аш-Шарīф ёнида Рибат ал-Мансури работини (меҳмонхонасини) қурдирди[8]. Унга яқин жойлашган Рибāṭ Курт ал-Манṣūрī Қалавуннинг мамлуки Курт ал-Мансурий томонидан асос солинган[9].

Мамлук дипломатияси

1289-йилда мамлуклар томонидан Триполи қамал қилиниши.

Байбарс каби Қалавун ҳам қолган салибчи давлатлари, ҳарбий орденлар ва мустақил бўлишни истаган айрим зодагонлар билан ер назорати бўйича шартномалар тузди; у Тир ва Байрут шаҳарларини Акко шаҳрида жойлашган Қуддус қироллигидан алоҳида деб тан олди[10][11]. Шартномалар доимо Қалавуннинг фойдасига тузилган бўлиб, масалан, Тир шаҳри билан тузилган шартномага кўра, шаҳар янги истеҳкомлар қурмаслиги, Мамлуклар ва бошқа салибчилар ўртасидаги можароларда нейтрал бўлиши керак эди ҳамда Қалавун шаҳар солиқларининг ярмини йиғиш ҳуқуқига эга бўлди[манба керак].

1281-йилда Византия императори Михаил ВИИИ Палаиолог билан ҳам иттифоқ тузди, бу ҳам Византия империясига, ҳам Қуддус қироллигига таҳдид солаётган Сицилия қироли Карл И Анжуйга қарши қаратилган эди[манба керак]. 1290-йилда Генуя Республикаси ва Сицилия қироллиги билан савдо иттифоқларини тузди[манба керак].

Салибчи давлатларига қарши урушлар

Қоҳира шаҳридаги Муизз ко'часида жойлашган Қалавун мажмуаси.

Қалавун 1285-йилда госпиталерларнинг "энгилмас" Маргат қалъасини эгаллаб олди ва у ерга мамлук гарнизонини жойлаштирди. Шунингдек, у Мараклия қасрни ҳам эгаллаб, вайрон қилди. 1287-йилда Латакия ва 1289-йил 27-апрелда Триполи шаҳрини забт этиб, салибчиларнинг Триполи графлигига барҳам берди. Триполи шаҳрининг 1289-йилдаги қулаши ҳудудда кучайиб бораётган генуяликлар таъсирига қарши бўлган венесияликлар ва пизаликлар томонидан қўллаб-қувватланди. 1290-йилда Кипр қироли Генрих қўшинлари Аккога келиб, маст ҳолда тинч аҳоли ва савдогарларни — ҳам насронийларни, ҳам мусулмонларни ўлдиришди.

Қалавун тушунтириш беришни ва биринчи навбатда қотилларни жазолаш учун топширишни талаб қилиб элчи юборди. Франклар уни тинчлантирмоқчи бўлганлар ва янги уруш бошлашни истаганларга бўлиниб кетишди. На тушунтириш ва на қотилларнинг ўзи топширилмагач, Қалавун 1284-йилда Акко билан тузган ўн йиллик сулҳ франклар томонидан бузилган деб қарор қилди. Шундан сўнг у ўша йили шаҳарни қамал қилди. Султон шаҳарни олишга улгурмай, 1290-йил 10-ноябрда Қоҳирада вафот этди, аммо Акко кейинги йили унинг ўғли ва вориси ал-Ашраф Халил томонидан забт этилди.

Қалавуннинг ўғлига нисбатан ишончсизлигига қарамай, унинг ўлимидан кейин Халил тахтга ўтирди. Халил отасининг туркий мамлукларни черкеслар билан алмаштириш сиёсатини давом эттирди, бу эса охир-оқибат мамлуклар сафида зиддиятларга олиб келди. Халил 1293-йилда турклар томонидан ўлдирилди, бироқ Қалавуннинг кенжа ўғли ан-Носир Муҳаммад ҳокимиятни қўлга киритиши билан унинг сулоласи давом этди.

Оиласи

Қалавуннинг биринчи хотини Умм Солиҳ номи билан танилган Фотима Хотун эди[12]. У мамлуклар сафига қўшилган Олтин Ўрда мўғул саркардаси Сайф ад-Дин Кармуннинг (Карамūм) қизи эди[13]. Улар 1265–1266-йилларда турмуш қуришган. У тўнғич ўғли ас-Солиҳ Али[14] (1288-йил 2-сентябрда вафот этган[15]) ва Ғазия Хотуннинг онаси эди[16]. У 1283–1284-йилларда вафот этган ва Қоҳирадаги Жанубий қабристонда жойлашган ўз мақбарасига дафн этилган[12].

У вафотидан кейин унинг синглисига, яъни Сайф ад-Дин Кундукнинг бевасига уйланди[17]. Бошқа хотинларидан бири Қутқутия Хотун эди. У иккинчи ўғли султон ал-Ашраф Халилнинг онаси эди[18][19].

Яна бир хотини Ситт Ашлун Хотун (Аšлūн) бўлиб, у мамлуклар сафига қўшилган Илхонийлар мўғул зодагони Суктай бин Қаражин бин Жигҳан Нуwаннинг (Šактāй) қизи эди[20]. Улар 1282-йилда турмуш қуришган. У учинчи ўғли Султон ан-Носир Муҳаммаднинг онаси эди[21][20]. Ан-Носир Муҳаммад 29 ёшига қадар мўғул урф-одатларида тарбияланган, 1315-йилдаги касаллигидан кейин унинг кайфияти ўзгарган ва ўзи ҳамда тарафдорлари "сочларини қириб ташлашган [...] ва узун кокилларидан воз кечишган"[20].

Бошқа хотинларидан бири Амир Шамс ад-Дин Сунқур ат-Такритий аз-Зоҳирийнинг қизи бўлган. Улар 1288–1289-йилларда турмуш қуришган, бироқ Қалавун кўп ўтмай никоҳни бекор қилган[15]. Яна бир ўғли Амир Аҳмад бўлиб, у акаси ал-Ашраф Халил ҳукмронлиги даврида вафот этган[22]. Қалавуннинг қизи Ғазия Хотун 1276-йил 28-майда беш минг динор қалин пули билан (султон Байбарснинг ўғли) ас-Саид Баракага уннатилган. Тўй 1277-йил 8-июнда бўлиб ўтган[23]. У 1288-йил августда вафот этган[24] ва онасининг мақбарасига дафн этилган[16]. Яна бир қизи Дар Мухтор ал-Жаwҳари (Алтумиш) бўлиб, у Мухтор ал-Жаwҳарийнинг хотини эди[22]. Яна бир қизи Дар Анбар ал-Камили бўлиб, Анбар ал-Камилийнинг хотини эди[22].


Изоҳлар

  1. ↑ 1254-йилда Фарис ад-Дин Оқтай вафот этгач, Баҳрий мамлуклари (жумладан Байбарс ва Қалавун) Суриядаги ан-Носир Юсуф ҳузурига қочиб кетишган[4], со'нгра Қутуз ҳукмронлиги даврида Мисрга қайтишган.

Манбалар

  1. ↑ Раббат, Нассер О.. Тҳе Cитадел оф Cаиро. Брилл, 2021 — 136-бет. ИСБН 978-90-04-49248-6. „Wҳен Қалāwūн ассумед тҳе тҳроне ин 1280, ҳе тоок тҳе регнал титле ал-манṣūр (тҳе виcториоус).“ 
  2. ↑ Нортҳруп 1998, сс. 65–66.
  3. ↑ 3,0 3,1 Нортҳруп 1998, с. 66.
  4. ↑ Ҳумпҳрейс 1977, с. 326.
  5. ↑ Доброwолски, Жаросłаw. Тҳе Ливинг Стонес оф Cаиро. Америcан Унив ин Cаиро Пресс, 2001 — 18-бет. ИСБН 978-977-424-632-6. 
  6. ↑ Cраwфорд, Паул. Тҳе 'Темплар оф Тйре': Парт ИИИ оф тҳе 'Деэдс оф тҳе Cйприоц'. Ашгате, 2003 — 77-бет. ИСБН 978-1-84014-618-9. 
  7. ↑ Мичаэл Чамберлаин. Кноwледге анд Соcиал Праcтиcе ин Медиэвал Дамасcус, 1190-1350. Cамбридге Университй Пресс, 2002 — 99-бет. ИСБН 978-0-521-52594-7. 
  8. ↑ Бургойне, 1987, п. 131
  9. ↑ М. Ҳ. Бургойне (1973). "Тҳе Cонтинуэд Сурвей оф тҳе Рибāт Курд/Мадраса Жаwҳарийя Cомплех ин Ṭарīқ Бāб Ал-Ḥадīд, Жерусалем". Левант 5: 12–35. дои:10.1179/лев.1973.5.1.12. 
  10. ↑ Cраwфорд, п. 61.
  11. ↑ Ҳолт, Петер М.. Эарлй Мамлук Дипломаcй, 1260-1290: Треатиэс оф Байбарс анд Қалāwūн wитҳ Чристиан Рулерс. БРИЛЛ, 1995 — 106–17-бет. ИСБН 90-04-10246-9. 
  12. ↑ 12,0 12,1 Wиллиамс, C.. Исламиc Монуменц ин Cаиро: Тҳе Праcтиcал Гуиде. Америcан Университй ин Cаиро Пресс, 2008 — 143-бет. ИСБН 978-977-416-205-3. 
  13. ↑ Вермеулен, Урбаин; Смет, Даниэл Де. Эгйпт анд Сйриа ин тҳе Фатимид, Айюбид анд Мамлук Эрас (эн). Пеэтерс Публишерс, 1995 — 313-бет. ИСБН 978-90-6831-683-4. 
  14. ↑ Нортҳруп 1998, с. 116.
  15. ↑ 15,0 15,1 Нортҳруп 1998, с. 143.
  16. ↑ 16,0 16,1 Бауден, Фрéдéриc „Тҳе Қалаwунидс: А Педигреэ“. Университй оф Чиcаго. Қаралди: 2021-йил 10-декабр.
  17. ↑ Нортҳруп 1998, сс. 116–17.
  18. ↑ Кеннедй, Ҳ.Н.. Тҳе Ҳисториограпҳй оф Исламиc Эгйпт: (c. 950 - 1800), Синиcа Леиденсиа. Брилл, 2001 — 37-бет. ИСБН 978-90-04-11794-5. 
  19. ↑ Бен-Бассат, Й.. Девелопинг Перспеcтивес ин Мамлук Ҳисторй: Эссайс ин Ҳонор оф Амалиа Леванони, Исламиc Ҳисторй анд Cивилизатион. Брилл, 2017 — 29-бет. ИСБН 978-90-04-34505-8. 
  20. ↑ 20,0 20,1 20,2 Вермеулен, Урбаин; Смет, Даниэл Де. Эгйпт анд Сйриа ин тҳе Фатимид, Айюбид анд Мамлук Эрас (эн). Пеэтерс Публишерс, 1995 — 314-бет. ИСБН 978-90-6831-683-4. 
  21. ↑ Нортҳруп 1998, с. 117.
  22. ↑ 22,0 22,1 22,2 Нортҳруп 1998, с. 158.
  23. ↑ Нортҳруп 1998, с. 75.
  24. ↑ Нортҳруп 1998, с. 142.

Адабиётлар

  • Бургойне, Мичаэл Ҳамилтон. Мамлук Жерусалем. Бритиш Счоол оф Арчаэологй ин Жерусалем бй тҳе Wорлд оф Ислам Фестивал Труст, 1987. ИСБН 090503533Х. 
  • Ибн Баттута саёҳатлари — Ҳ.А.Р. Гибб таржимаси
  • Ҳумпҳрейс, Р. Степҳен (1977), Фром Саладин то тҳе Монголс: Тҳе Айюбидс оф Дамасcус, 1193–1260, Албанй, Неw Ёрк: Стате Университй оф Неw Ёрк Пресс, ИСБН 0-87395-263-4
  • Нортҳруп, Линда. Фром Славе то Султан: Тҳе Cареэр оф Ал-Манṣūр Қалāwūн анд тҳе Cонсолидатион оф Мамлук Руле ин Эгйпт анд Сйриа (678-689 А.Ҳ./1279-1290 А.Д.), Стуттгарт, 1998. ИСБН 3-515-06861-9. 

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Qalovun" dan olindi