Ziyosfera

Qandosh

Қандош (қозоқча: қандас — қозоқ тилидан сўзма-сўз таржимаси: "ватандош", „бир қон“) (01.01.2021-йилгача оғзаки атама ишлатилган[1][2]) — этник қозоқлар-қўшни давлатлардан Қозоғистонга кўчиб келган репатриантлар (Ўзбекистон, Хитой, Туркманистон, Россия, Қирғизистон), шунингдек, бир қатор бошқа Осиё давлатлари (Мўғулистон, Эрон, Афғонистон, Покистон ва бошқалар). Расмий маълумотларга кўра, 31 йил давомида (1991-йилдан 2022-йил 1-февралгача) Қозоғистонга 1 089 700 қозоқ келган[3].

Қандошларнинг энг юқори концентрацияси Туркистон, Олмаота, Манғистау вилоятларида, жумладан, Жанаўзен шаҳрида, шунингдек, Олма-Ота, Нур-Султон ва Тараз шаҳарларида жойлашган. Охирги тўлқиннинг кўпчилиги иш топиш осонроқ бўлган пойтахт ёки йирик вилоят марказларида жойлашишга мойил. 2014-йилдан бошлаб Нур-Султон ва Олма-Ота шаҳарлари кўчириш учун истисно қилинган[4].

Қайта жойлаштириш учун зарур шартлар

Қозоғистонга этник қозоқларни кўчириш дастурининг асосий шартлари СССР парчаланганидан кейин Қозоғистоннинг ноқулай демографик ҳолати, шунингдек, чет эллик қозоқларни Қозоғистонга жойлаштириш ва уларга Қозоғистон фуқаролигини бериш орқали ёрдам бериш сабаблари эди

Қозоғистон Президенти Назарбоев ИИИ Бутунжаҳон қозоқлар қурултойида (2005-йил сентабр) сўзлаган нутқида қуйидаги баҳоларни берди:

"Ҳозирда дунёнинг 40 дан ортиқ давлатида хорижлик қозоқлар истиқомат қилади ва уларнинг катта қисми Қозоғистон билан қўшни ва қўшни давлатларда истиқомат қилади. Охирги маълумотларга кўра, Ўзбекистонда бир ярим миллион, Хитойда 1 миллион 500 минг, Россияда миллионга яқин, Туркманистонда 100 минг, Мўғулистонда 80 минг, Қирғизистонда 45 минг қозоқ истиқомат қилади.Бошқа давлатлар орасида қозоқлар энг кўп ва Туркия, Эрон ва Афғонистонда ихчам яшайдилар. Европа мамлакатларида қозоқлар саноқли, Шимолий ва Жанубий Америка мамлакатларида эса уларнинг бир нечтаси бор.[5]

Чет элдаги этник қозоқларнинг энг катта қисми 1920—1930-йилларда Совет Иттифоқини репрессия, мажбурий коллективлаштириш ва очарчиликдан қутулиш учун тарк этганларнинг авлодларидир. 200 000 қозоқлар Совет Иттифоқини тарк этиб, асосан Хитой, Мўғулистон, Ҳиндистон, Афғонистон, Эрон ва Туркияга кўчиб кетган, қўшни Совет республикаларидаги қозоқлар сони 1926—1930-йилларда 2,5 баравар кўпайиб, 794 000 дан ортиқ кишини ташкил қилган. ХВИИИ—ХИХ асрларда бошланиб, совет давригача давом этган, оммавий кўчириш ва мажбурий миграция билан кечган „славян“ иммиграцияси натижасида 1930-йилларнинг ўрталарига келиб қозоқлар ўз республикасида миллий озчиликка айланди. Гарчи бу тенденция кейинги йилларда ўзгарган бўлса-да, 1989-йилда қозоқларнинг улуши руслар улушидан бир оз кўпроқ эди[6].

90-йилларнинг бошидан қозоқлар Қозоғистонга собиқ СССР республикаларидан ҳам, узоқ хориж давлатларидан ҳам кўчиб кела бошладилар. Уларнинг қозоқ ва кенгроқ айтганда, қозоқ жамиятига интеграциялашуви бир қанча жиҳатлари билан фарқланади. Турли даврларда келганлар сонида сезиларли тебранишлар бўлган.

Асосий жўнаш мамлакатлари

Ўролманлар учун асосий жўнаб кетиш мамлакатлари Шарқий Осиёдан Яқин Шарқ ва Ғарбий Европагача бўлган ҳудудларда жойлашган. 1991-йилдан 2005-йилгача бўлган даврда Ўзбекистон (285 409), Мўғулистон (71 507), Туркманистон (41 787), Хитой (22 117) ва Россия (18 632) оралманларнинг асосий жўнаб кетган давлатлари бўлди. Кетиш мамлакатлари орасида Қирғизистон, Эрон, Туркия, Афғонистон, Покистон ва Тожикистон; МДҲнинг бошқа мамлакатлари, Шарқий Европа, Дания ва Исроилдан бир қанча ўғлонлар келган[7].

1991-йилдан 2015-йилгача Қозоғистонга 953 908 қозоқ ватанига қайтарилган.Ўғлонларнинг асосий қисми — 61,5 фоизи Ўзбекистондан, 14,3 фоизи Хитойдан, 9,3 фоизи Мўғулистондан, 6,8 фоизи Туркманистондан, 4,6 фоизи Россиядан, 3,5 фоизи бошқа мамлакатлардан келган[8].

Аҳоли

2005-йилда оралманлар сони мамлакатга келган барча муҳожирларнинг қарийб 80% ни ташкил этди[6].

1991—2010-йиллар учун миграция дастури доирасида республикага 192 мингдан ортиқ оила ёки 750 минг киши келган. Ўғлонлар, жумладан, янги „Нурли кўч“ дастури[9].

1991—2014-йилларда Қозоғистон Республикасига кўчиб келган ўролманлар сони 952 мингдан ортиқни ташкил этади. киши[8][10].

25 йил давомида (1991-йилдан 2016-йилнинг 1-январигача) Қозоғистонга 957 764 нафар оралман келган[11], лекин уларнинг авлодларини, шунингдек, давлат кўчириш дастури ёрдамисиз келганларни ҳисобга оладиган бўлсак, 1 млн. киши (республикадаги барча қозоқларнинг қарийб 8 фоизи). 31 йил давомида (1991-йилдан 2022-йил 1-февралгача) Қозоғистонга 1 089 700 қозоқ келган[3]

Имтиёзлар

Қозоғистон қонунчилигига (Қозоғистон Республикасининг „Аҳолининг миграцияси тўғрисида“ги қонуни) кўра, қандош мигрантлари маълум имтиёзлардан фойдаланадилар.Асосийларига қуйидагилар киради:

  • ишга жойлашиш, малака ошириш ва янги касбни эгаллашга кўмаклашиш;
  • давлат тилларини ўрганиш учун шарт-шароитлар яратиш;
  • Қозоғистон Республикаси қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда Қуролли Кучлар сафларида хизмат қилишдан озод қилиш;
  • ўрта ва олий касб-ҳунар таълими муассасаларига ўқишга қабул қилиш учун квота ажратиш;
  • мактабларда, мактабгача таълим муассасаларида, шунингдек, аҳолини ижтимоий муҳофаза қилиш муассасаларида эҳтиёжманд жойларни таъминлаш;
  • пенсия ва нафақаларни тўлаш;
  • фуқароликка қайта тикланганларнинг оммавий сиёсий қатағон қурбонларига товон тўлаш ҳуқуқларини амалга ошириш;
  • Қозоғистон Республикасига кириш учун визалар бериш учун консуллик йиғимларидан озод қилиш;
  • қонун ҳужжатларига мувофиқ бепул кафолатланган тиббий ёрдам ҳажмини олиш;
  • Қозоғистон Республикаси фуқароларига давлат манзилли ёрдамини кўрсатиш;
  • божхона тўловлари ва солиқларни ундирмасдан чегарадан ўтиш;
  • доимий яшаш жойига бепул саёҳат қилиш ва мол-мулкни (шу жумладан чорва молларини) ташиш;
  • келган жойида уй-жой сотиб олиш ва бир марталик нафақа тўлаш учун маблағ ажратиш.

Репатриацияни қайта жойлаштириш дастури „Нурли Кўч“

Расмий равишда, оғзаки мақоми учун квоталар ва мезонлар фақат 1997-йилда тасдиқланган. 2009-йилда президент Нурсултон Назарбоев репатриация қилинган оилалар сонини йилига 15 мингдан 20 мингга óширди. Ҳукумат бюджетга 17 миллиард тенге (тахминан 130 миллион АҚШ доллар) репатриацияларни қўллаб-қувватлаш ажратган.

Ушбу мақомга эга бўлиши ва Қозоғистонга кўчиб ўтиши мумкин бўлган шахсларнинг максимал сони ҳар йили мамлакат Президенти томонидан белгиланади (улар қаердан келган мамлакатлар ва Қозоғистоннинг яшашлари керак бўлган ҳудудларини кўрсатган ҳолда). 2005-йил сентабр ҳолатига кўра, 1991-йил бошидан буён Қозоғистонга кўчиб келган ўролманларнинг умумий сони қарийб 433 минг кишини ёки қарийб 110 минг оилани ташкил этди, уларнинг ярмидан кўпи 2000-йилдан кейин[12]. Ҳозирда этник қозоқларни кўчириш дастури ўз номини Нурли Кўчга ўзгартирди."Ўролманлар" сўзи ҳуқуқий атама маъносини эгаллаб, юқоридаги дастур бўйича белгиланган квоталар доирасида келганларни билдиради.

Шу билан бирга,Қозоғистон қонунчилиги этник қозоқларга-хорижий давлатларнинг фуқароларига давлат кўчириш дастури ёрдамисиз, мос равишда ҳеч қандай субсидия ёки имтиёзлар олиш ҳуқуқисиз ўзларини кўчиришга имкон беради, аммо Қозоғистонга келганида, бундай ўролманлар фуқароликни ўртача уч ойдан тўрт ойгача тезлаштирилган муддатда олади. Ўз-ўзидан кўчирилган бундай шахслар сони давлат дастури бўйича келганларга нисбатан кўпроқ, айниқса МДҲ давлатларидан фуқаролар, шунингдек, моддий жиҳатдан таъминланган шахслар шу тарзда жойлаштирилади.

Уларнинг „Ўролман“ мақоми берилганлиги тўғрисидаги гувоҳномаси бўлмаса-да, кундалик ҳаётда уларни ўралман деб ҳам аташ мумкин.

90-йилларнинг бошларида квота асосан Шимолий Қозоғистонга тарқалди. Бу шимолий ва марказий ҳудудларда аҳолининг сезиларли даражада йўқолишига олиб келган улкан эмиграция оқимларини тўсиш мақсадида қилинган

Қандошларнинг мослашуви

Қозоғистон ҳукумати ўлманларни зарур ижтимоий ёрдам ва қўллаб-қувватламоқда. Квота бўйича ҳар бир киши учун ажратилган маблағ 97 000 тенгени (тахминан 230 доллар) ташкил этади. Қозоғистоннинг „Аҳолининг миграцияси тўғрисида“ги қонунига кўра, ўролманларга бир марталик моддий ёрдам тўланади. Шу билан бирга, ҳар бир оғилликка 10 ойлик ҳисоб-китоб кўрсаткичидан кўп бўлмаган, яъни қарийб 14 130 тенге (юз долларга яқин) миқдорида транспорт харажатлари тўланади. Таққослаш учун, катта шаҳарлардаги квартираларнинг ҳар квадрат метри ўртача 250 минг тенгега тушади.

Мамлакатда ўролманларни вақтинча жойлаштириш учун 14 та марказ мавжуд.2008-йилдан бошлаб Қарағанда, Чимкент шаҳарлари ва Жанубий Қозоғистон вилоятининг Оқсувкент қишлоғида Ўролманларни мослаштириш ва интеграциялаш марказлари ўз фаолиятини бошлади. Актау шаҳрида типик мослашув маркази қурилиши бошланди.

Марказларда амалга оширилаётган мослашув дастурлари ҳуқуқий маслаҳат, давлат тилини, хоҳласа, рус тилини ўргатиш, касб-ҳунарга тайёрлаш, қайта тайёрлаш ва малака оширишни ўз ичига олади.

Барча ўрмонлар тиббий ёрдам, таълим ва ижтимоий таъминотдан фойдаланишлари мумкин; улар бандликка кўмаклашиш чоралари қўлланиладиган мақсадли гуруҳлардан бирига бириктирилди. Меҳнатга лаёқатли ёшдаги ўролманларнинг 66 фоиздан ортиғи ишлаб чиқаришнинг турли соҳаларида, ҳар тўртдан бири қишлоқ хўжалигида банд.

Ўролманларга кўмаклашиш мақсадида вилоят ҳокимликлари (вилоят ҳокимликлари) ҳузурида Ўролманлар кенгашлари ташкил этилган бўлиб, улар янги турмуш шароитида оғзакиларнинг муаммоларини ўрганиш ва ҳал этиш билан шуғулланади

Ижтимоий соҳанинг ягона ахборот тизимига янада интеграциялашган „Ўролман“ ахборот базаси яратилди ва такомиллаштирилмоқда, бу эса этник муҳожирларга тўлиқ ижтимоий хизматларни тезкорлик билан тақдим этиш имконини беради

Ҳозирда Қозоғистонда этник муҳожирларнинг уй-жой муаммоларини ҳал қилиш бўйича лойиҳалар амалга оширилмоқда. Шундай қилиб, Жанубий Қозоғистон вилоятининг Чимкент шаҳрида Ўзбекистон Республикасидан 2000 га яқин этник муҳожирлар оиласини жойлаштириш лойиҳаси амалга оширилмоқда. Уларнинг ихчам яшашини ташкил этиш учун кўчманчиларнинг ўзларини қурилишга жалб этиш ва маҳаллий қурилиш материалларидан фойдаланиш асосида янги „Асар“ микрораёнида 2 мингта коттеж қурилмоқда.Олмаота шаҳрида 185 та уй қуриш учун „Баибесик“ лойиҳаси амалга оширилмоқда; шаҳрининг Сарияркин туманида Нур-Султон Нурбесик микрораёнини қуриш лойиҳасини ишлаб чиқди[13].

Мослашув муаммолари

Қандошлар кўпинча янги жойга мослашиш муаммоларига дуч келишади[14], шу жумладан маданий ва тил фарқлари туфайли. Яқин вақтгача узоқ хориждан келган ўролманларнинг интеграциялашувига асосан уларнинг рус тилини билиш даражасининг пастлиги тўсқинлик қилган бўлса, бугунги кунга қадар давлат қозоқ тилининг мажбурий қўлланиш доираси кенгайиши муносабати билан интеграцияга тўсиқлар сезиларли даражада камайди.

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ „В Казахстане термин "оралман" заменили на "кандас"“. 13-феврал 2021-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 10-сентабр 2020-йил.
  2. ↑ „Термин "оралман" заменили на "кандас" в Казахстане“. 18-январ 2021-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 6-феврал 2021-йил.
  3. ↑ 3,0 3,1 „Больше половины прибывших в 2022 году в РК кандасов родились в Узбекистане“. 19-феврал 2022-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 19-феврал 2022-йил.
  4. ↑ „Об определении регионов для расселения оралманов“. 25-октабр 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20-октабр 2015-йил.
  5. ↑ „В Астане проходит ИИИ Всемирный курултай казахов с участием президента РК“. 2016-йил 24-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 19-январ 2011-йил.
  6. ↑ 6,0 6,1 Положениэ оралманов в Казахстане. Доклад Международной Организации по Миграции[сайт ишламайди]Андоза:Недоступная ссылка
  7. ↑ {{{заглавие}}}.[сайт ишламайди]
  8. ↑ 8,0 8,1 „За 24 года на историческую родину вернулся почти 1 млн этнических казахов“. 28-май 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 28-май 2015-йил.
  9. ↑ „Долгая кочевка репатриантов домой“. 14-январ 2010-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4-феврал 2010-йил.
  10. ↑ „С начала года в Казахстан прибыло более 3 тысяч оралманов. Большинство из них приехали из Узбекистана“. 20-октабр 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20-октабр 2015-йил.
  11. ↑ „ООН насчитала в Казахстане 3,5 миллиона мигрантов“. 5-феврал 2016-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 5-феврал 2016-йил.
  12. ↑ „Возвращение оралманов в Казахстан — восстановление исторической справедливости“. 2007-йил 7-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 31-октабр 2006-йил.
  13. ↑ „ҳттпс://www.гов.кз/мемлекет/энтитиэс/энбек“ (кк). гов.эгов.кз. 12-июл 2022-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 12-июл 2022-йил.
  14. ↑ „Оралманы: реалии, проблемы и перспективы“. 13-декабр 2009-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 24-апрел 2010-йил.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Qandosh" dan olindi