Қанибек

Қанибек (қирғизча: Каныбек) — Қосимали Жантошевнинг қирғиз фолклорига бўлган муносабати биринчи авлод қирғиз ёзувчилари вакилларидан айниқса бир жиҳатлари билан фарқ қилади. Умуман, ёзувчининг фолклорга муносабатини ажратиб, таснифлаб, босқичларга бўлиб кўрсатиш мумкин эмас.

Қанибек

Асл номи	қирғизча: Каныбек
Муаллиф(лар)	Қосимали Жантошев
Мамлакат	СССР
Тил	қирғиз
Нашр этилган санаси	1-китоб 1939-йил, 2-китоб1941-йил, 3-киёб 1948-йил
Нашриёт	Қирғизмамбас

Муаллиф ҳақида

Фолклор онг стихияси ёзувчининг бутун ижодий йўлини деярли бир хил даражада кесиб ўтади, бошқача айтганда, Қосимали Жантошев табиатан импровизатор-айтувчи, аммо ёзма импровизатор. Импровизаторлик хусусияти: сюжет чигалликларида, баённинг қўйилишида, мақол-маталларнинг, қофияли сўзларнинг жамланишида, махсус гўзалликка, нафосатга, нотиқликка урғу берилган тасвирларда, ҳар бир воқеанинг панд-насиҳатли хулосасида, яққол сезилиб туради. Ёзувчининг халқ турмушига, тарихий воқеаларга қилган эстетик муносабати унинг асосий китоби „Қанибек“ романида намоён бўлган. Бундаги бутун масала, охир-оқибатда, инсонни тасвирлаш, унинг ички табиатини очишга боғлиқ. Фолклор одам билан реалистик адабиётдаги одам ўртасида кўз илғамас масофа ётади. Бундай дейиш уларни бир-бирига қарама-қарши қўйиш ёки бирини камситиб, иккинчисини улуғлаш эмас.

Сюжет

Роман ўтмишнинг шафқациз замонларида яшаган қулнинг оғир тақдири, машаққатли ҳаёти ҳақида. Ўтмиш ҳаётини, унинг мураккаб ижтимоий, иқтисодий, ижтимоий ҳодисаларини, ўша замонда яшаган одамларнинг феъл-атворини, хулқ-атворини, интилишларини, келажак учун курашини, ўз замонасининг илғор кишиси образини ҳар томонлама уйғун тасвирлаш учун биргина табиий истеъдоднинг етарли эмаслиги тушунарлидир. Кенг ҳаётий „багаз“ ҳақида, умумий эрудиция ҳақида гапирмаса ҳам бўлади, муаллиф мўлжал оладиган, ўзининг тинимсиз изланишига таянадиган қандайдир кучли эстетик асослар ҳам зарур эмасми? Масалан, ҳозир сўз бораётган Қосимали Жантошев Қанибек образини тасвирлашда қандай бадиий омилларга таянган бўлар эди? Албатта, биринчи навбатда — фолклорга. Бунда ажабланадиган ёки қўрқадиган ҳеч нарса йўқ. Ҳаётни тарихий ҳужжатли материал асосида ўрганиб чиқиш учун ёзувчида имконият кам эди. Тўғри, ўша пайтда муаллиф олдида тарихий роман ёзиш вазифаси турмаган. Аммо ўтмиш тарихий ҳаётни реал акс эттириш ҳар бир муаллифдан аниқ ва чуқур тарихийликни талаб қилиши шубҳасиз.

Ижтимоий фанларнинг ўша даврдаги савияси ҳам ёзувчига маърифий ёрдам бера олмади. Ўтган асрда қирғиз халқининг ҳаётини ўрганиш масаласи ҳам ўша пайтда ёритилмаган эди. Мана шунинг учун ҳам эски даврнинг реал ҳаёт манзарасини яратишда муаллифнинг бирдан-бир таянчи — бу халқ оғзидан айтилган турли-туман ҳикоялар, ривоятлар, шеърий материаллар бўлди. Шундан келиб чиққан ҳолда, Қанибекнинг шахсий хусусиятлари ва фазилатларини тасвирлашда унинг тамойилларининг аниқ излари борлиги ажабланарли эмас. Бундай дейиш Қосимали Жантошевнинг ёзувчилик услубини пасайтириб, у яратган образнинг эстетик қийматини пасайтиришга асло кирмайди. Аксинча, муаллиф ўша фолклор усулини қанчалик чуқур сақлай олса, унинг қадимий оқимини қанчалик тоза тута олса, у яратган образ шунчалик таъсирчан ва ўзининг мақсадли нуқтасига етиб боради, эстетик оқимдан чиқиб, эпик оқимда яратилиб бўлган бадиий тизимга яна мурожаат қилиб, соф психологик, ижтимоий белгиларни қўша бошлаганда эса қаҳрамон сунъий суратга туша бошлайди, дейиш ўринли бўлади. Бу тезиснинг маъносини пайқаш учун романнинг 1939-1941-йилги таҳрири билан ёзувчининг кейинги 1972-йилги асарлар тўпламига киритилган таҳриридан бир лавҳани таққослаш кифоя.

Солиштириш

Аввалги таҳрирга кўра, романнинг экспозицион қисмида Қанибек ҳали ҳаётнинг у ёқ-бу ёғини ўйламаган, тузоғига тушган каклик-чойдан қувониб, „қулун ёл“ни чўзиб куйлаб, қўй боқиб юрган бола эди. Кейинги таҳрирда эса романнинг бошидаёқ Қанибек ҳаёт ҳақида ўйлай бошлаган, шунда ҳам ижтимоий адолацизлик қаердан келиб чиқишини тушунишга ҳаракат қилган.

„Қанибек“ романининг ҳозирги таҳрири бадиий доминанти — инсон характерини тасвирлашдаги бир режалилик — ўз генезиси бўйича фолклор поэтикаси билан боғлиқ. Инсонни тасвирлашдаги бир планлилик деганда унинг шахсий сифатларини олдиндан аниқлаб, белгилаб қўйиш тушунилади. Бола Қанибекнинг (ўн уч ёшли) ақлли, ботир, курашчан, вақти келса, санъаткор инсон бўлиши олдиндан маълум эди. „Қанибек“ романининг тарихий-адабий юки бор. У ёзувчининг бадиий тафаккурининг тарихий даражаси билан шартланган. Бу романнинг кучи фолклор эстетикасига таянади.

Китобнинг биринчи нашри ўз вақтида халқ орасида кенг тарқалгани ҳам бежиз эмас. „Қанибек“ни эртак доирасига узил-кесил боғлаб қўйиб бўлмайди. У айнан шу поэтик маъноси билан миллий сўз санъати оламини бойитиб, социалистик реализм оламига кирган. Китобхон биринчи навбатда, сермашаққат Қанибек образи билан боғлиқ. Унинг кўрган кунини, тортган азобини, бундай шоирни кўрганда, бир кишининг таржимайи ҳоли сиғдира олармиди ва шунчалик зиддиятли тўсиқларнинг барчасини енгиб ўтишга кучи етармиди, деб ўйлайди. Буларнинг ҳаммаси ёзувчининг ўткир фикрларидан келиб чиққан бўлиб, ҳаммаси бир мақсадга қаратилган: ижтимоий адолацизликка қарши қулнинг стихияли норозилигидан бошлаб, онгли курашчанлик даражасигача бўлган йўлни кўрсатиб берган.

Муаллиф қаҳрамон қанчалик кўп қийинчиликларни, тўсиқларни енгиб чиқса, у шунчалик қаҳрамонлик унвонига эга бўлади. Айнан шу бадиий этикет доимо ёзувчининг кўз ўнгида турган. Бунинг учун муаллиф айбдор эмас, у ўзининг қонуний йўлидан борди. Натижада ана шу бадиий тамойиллар асосида эндигина шакллана бошлаган адабиётда роман жанрининг ўзига хос бир намунасини яратди. Бу намуна қадимги эпоснинг кўп қатламли дунёси қаъридан чиқиб, бугунги реалистик насрга ишончли кўприк қурди.

Адабиётлар

• Қирғиз адабиёти: энсиклопедик ўқув қўлланма/Давлат тили ва энсиклопедия маркази, — Б.: 2004