Qanish Satboev
Қаниш Имантаюли Сатбоэв, асл исми — Ғабдулгани[1] ( 1899-йил 12-апрел, Павлодар вилояти Баянаул тумани — 31-январ 1964-йил, Москва ) — геолог-олим, минералогия фанлари доктори, профессор, академик.
Қозоғистон ССР Фанлар академиясининг ташкилотчиси ва унинг биринчи президенти, Қозоғистон ССР академияси академиги, Совет Иттифоқи ва Қозоғистон металлургия мактабининг асосчиси, биринчи қозоқ академиги.
2014-йилда Қозоғистон Миллий Техника Университетига Қаниш Сатпаев номи берилган. 2017-йилда университетнинг ребрендинги бўлиб ўтган ва унинг номи Сатбаев Университй[2] деб ўзгартирилган.
Биографияси
Болалик ва та'лим
Қаниш Имантаюли 1899-йил 12-апрелда Павлодар вилоятининг Баянаул туманида (собиқ Семипалатинск вилояти Павлодар туманидаги Ақкелин бўйи) Имантой оиласида туғилган. Чақалоққа Ғабдул-Ғани деб исм қўйишди. Тўнғич ўғли Ғабдул-Ғазизни Бокеш деб меҳр билан аташганидек, онаси Алима ҳам Ғабдул-Ғани “Ғоним, Ғанишим” деб атаган. Бола вилоят мактабига борганида журналда унинг исми Қаниш деб ёзилган. Арғин қабиласи Қаржас бўлимининг Суйиндиқк уруғидан[3][4] келиб чиққан.
Қишлоқ мулласидан та’лим олган бўлажак олим кейинчалик Шўрман қишлоғида жойлашган мактабда ўқий бошлайди. Тўрт йиллик дастурни уч йил ичида якунлайди. 1911-йилдан Павлодардаги 2-синф рус-қозоқ мактабида ўқиди. У ушбу та’лим муассасасини муддатидан бир йил олдин тамомлайди.
1914-йилда Семей ўқитувчилари семинариясига ўқишга кирди ва уни тўрт йил ичида тугатди ва бошланғич мактабларда рус тилидан дарс бериш ҳуқуқини берувчи сертификат олди.
1918-йилнинг кузида Земство бошқармаси маблағлари билан Алаш шаҳрида очилган қишлоқ қозоқ мактабларида ўқитувчилик фаолиятини бошлаган. Курс раҳбари Троицк мадрасасини тамомлаган Маннан Турганбоев, ўқув бўлими бошлиғи унинг Павлодар ва Семипалатинскдаги курсдоши Жусипбек Аймаутовдир.
Томск технология институтининг математика факултетига ўқишга тайёрлана бошлайди. Ўқишга кириш учун у математика ва инглиз тилидан имтиҳон топшириши керак эди. Шу мақсадда Томск университетининг математика факултетини тамомлаб, Семипалатинскда ишлаётган Ғарифолла қишда Нигметулиндан математикадан қўшимча сабоқ олади.
1919-йилда оғир касал бўлиб, шифохонага ётқизилган. Шифохонада даволанган шифокор С.Н.Разумовский беморга энди Семипалатинскда қола олмаслигини айтди.
Қаниш Сатбаэв номи билан
- Қозоғистон Фанлар академиясининг Геология фанлари институти
- Сатбоэв шаҳри
- Сатбоэв Коинот
- Қаниш Сатпаэв номидаги Қозоқ миллий техника университети
- Академик Қ.Сатпаэв номидаги Экибастуз муҳандислик-техника институти
- Сатбоэв музлиги
- Қоратовдаги ванадий конида топилган "Сатбаэвит" минерали
- "Академик Сатбаэв" гладиолус гули
- Сатбаэв кўчаси (Олмаота)
- Сатбаэв кўчаси (Остона)
Библиография
- Медеу Сарсеке. ЗЛ. Сатпаэв. Москва, Молодая Гвардия, 2003, ИСБН 5-235-02625-Х
- “Қаниш” энсиклопедияси, Олмаота, “Қозоқ энсиклопедияси” нашри, 2011-йил.