Qapan Badirov
Қапан Оралули Бадиров (21.09.1904, ҳозир Қўстанай вилояти Қорабалиқ тумани Табин — 2000.14.06, Олмаота) — актёр, Қозоғистоннинг халқ артисти (1942), Қозоқ театри асосчиларидан бири[1].
| Қапан Оралули Бадиров | |
|---|---|
| Таваллуди |
1904-йил 21-сентабр |
| Вафоти |
2000-йил 14-июн Олмаота |
| Фуқаролиги |
 СССР,  Қозоғистон |
| Касби | Актёр |
| Амплуа | М.О.Авезов номидаги Қозоқ Миллий академик драма театри |
| Фаолият йиллари | 1938-1965 |
| Мукофотлари | Халқлар дўстлиги ордени |
Биографияси
1-босқичта қишлоқ мактабин тугатгандан кейин, 1922-25-йилларда Қозоғистон халқ таълими институтида (Ўринбор) ўқиган. Ўша ердаги рассомлар тўгарагида фаол қатнашиб, 1922-йили Б.Майлиннинг „Бетим-ау, қудағи “ номли спектаклида Айқин келинчакнинг ролин ижро этган.
1925-йили янгидан ташкил этилиб ётган Қозоқ драма театрига таклиф қилинади.
1926-йили Қозоқ драма театри гастролга чиққанда, Бадиров йўлланмаси билан Олмаота ветеринария техникумига ўқишга юборилади. У ерда унга ёшлар театрининг бадиий томонин бошқариш иши топширилиб, М.Авезовнинг „Қорагўз“, „Энлик-Кебек“, Ў.Оспановнинг „Зарлиқ“, А.Султоновнинг „Дариға-Қайдар“, татар ёзувчиси Фахти Бурнашнинг „Яш юраклар“ спектакилларин қўйиб, ўзи ҳам ролларни ижро этган.
1931-йили Қозоқ драма театрига қайтиб келди.
Бадиров 1940-1941-йилларда режиссёрлик билан ҳам шуғулланган, А.Абишевнинг „Ўртоқларин“ саҳнага чиқарди.
Ўйнаган роллар
Биринчи ажойиб роли — М.Триггернинг „Сув ости кемаси“ Игор Оленин. Шундан кейин Эркебулан (С.Сейфуллиннинг „Қизил лочинларида“), Жетекши (Н.Погодиннинг „Менинг дўстимида“), Михайлов (В.Киршоннинг „Донида“), Ҳазрати Науан, Амангелди (Ғ.Мусиреповнинг „Ақан сери — Ақтўқти“ ва „Амангелдида“), Телғара (А.Тожибоевнинг „Ёлғиз дарахт ўрмон эмасда“), Жомарт (Ғ.Мустафиннинг „Миллионерда“), профессор Мамлюк (Ф.Волфнинг „Профессор Мамлюгида“), Арқалиқ (Ж.Шаниннинг „Арқалиқ ботирида“), Бекболат (Б.Майлиннинг „Майданида“), Чингиз Султон, Алихон Букейхонов (С.Муқоновнинг "Чўқон Валихонов " билан „Сакен Сейфуллинида“), Тўле Би (Т. Ахтановнинг „Антинда“), М. Яровой (К. Треневнинг „Муҳаббат Яровая“сида), Отелло (У. Шекспирнинг „Отелло“сида), Визир (Н. Ҳикметнинг „Фарҳод-Ширин“ида) ва бошқалар. ролларни ижро этган ва қозоқ саҳнасида кўплаб қўпол образлар яратган. Бадировнинг қозоқ саҳна санъати ривожига қўшган ҳиссаси, айниқса, Ҳазрати Наван ва Отелло образларидир. Кейинчалик У. Баптиста, М. Шекспирнинг „Осилган“ асарида. Ауэзовнинг „Энлик-кебег“даги Авиз образи каби қарама-қарши образлар образи унинг серқирра истеъдодини намоён этди. М. Бадиров ижодида Ауэзов драматургияси алоҳида ўрин тутган ва у ёзувчининг 21 та песасида ўйнаган. Улар орасида Кембай, Кобей, Караменде, Эспембет („Энлик — Кебекте“), Керим („Абайда“), Сапа, Майкан Болйс („Тунги Уланде“), Демеузҳан („Баибише-Токалде“), Маман („Аиман“ - Шолпанда"). "), Қўбланди („Қобландида қорақипчоқ“), Карибоз ботир („Хон кенгеде“), Бўрибасар („Оқ қайинда“ А. Тожибоэв билан бирга ёзилган), Б. Момишули, Сталин (А. Абишев билан биргаликда ёзилган „Фахрий қоровул“да) каби образлар мавжуд. М. Ауэзовнинг „Абай“ романини саҳналаштиришда Абай роли учун СССР Давлат мукофоти билан тақдирланган (1952).
Филмда Қаратай („Амангелдида“), Айдар, Сирттан („Абай қўшиғида“), Кўреген („Дев ҳақида афсонаси“), Сарсен („Ҳаёт йўлида“) ролларини ижро этган.
Филмография
- 1938 — Амангелди — Қаратай
- 1942 — № 12 Ҳарбий тўплами — Сабит Айманов
- 1942 — Девнинг қўшиғи — Курекен
- 1945 — Абай қўшиқлари — Айдар
- 1948 — Олтин карнай — Ибрай Жунисов
- 1950 — Жасур одамлар — Ҳаким
- 1952 — Жамбил — Боранбоэв
- 1954 — Доч степей — Бектас
- 1956 — Даладаги қайинлар — эпизод
- 1958 — Денгиз бўронида — Алибек
- 1959 - Ҳаёт йўлида — эпизод
- 1959 — Бир кеча — Абил Жаканов
- 1964 — Алдар Кўсе — эпизод
- 1965 — Энликгул чечак билан касалланганда — Жунисов
Ижодкорлик ва мукофотлари
Бадировнинг „Ўткендер билан ўтишлар“ (1974), „Унутилмас номлар“ (1981), „Театр, моя судба“ (1987) деган хотиралар китоблар, кўплаб мақолалари чоп этилди. Икки марта Меҳнат Қизил байроғи, „Халқлар дўстлиги“ орденлари билан мукофотланган[2][3].
Манбалар
- ↑ Мұхтар Әуэзов энсиклопедияси — Алмати, „Атамұра“ баспаси, 2011 жил. ИСБН 978-601-282-175-8
- ↑ "Қазақстан": Ұлттиқ энсклопедия / Бас редактор Ә. Нисанбаэв — Алмати „Қазақ энсиклопедияси“ Бас редаксияси, 1998 ИСБН 5-89800-123-9, И том
- ↑ Абай. Энсиклопедия. — Алмати: „Қазақ энсиклопедиясиниң“ Бас редаксияси, „Атамұра“ баспаси, ИСБН 5-7667-2949-9