Qapash masjidi

Қапаш масжиди - меъморий саънат ёдгорлиги. Ақтаунинг Жингилди қўрғонининг ичида, темир йўлга яқин ерда масжидни қурдирган Қосбай деган бой одам, уни қурган уста унинг қариндоши Қапаш Қинақули (1876 — 1938). Манғистовдаги меъморчилигининг энг яхши асари ҳисобланган масжид қурилишига маҳаллий ҳудуднинг кесма тошлари фойдаланилган. Масжид бир неча хонали. Уста масжидни қурилишида уста Астрахан шаҳридаги биноларнинг кўплаб макетларидан фойдаланган. Октабр инқилоби арафасида бошланган масжиднинг қурилиши совет ҳукумати сиёсати туфайли тугалланмаган, томи тўлиқ бўлмаган. 1931-йилда масжид қурувчи Қосбай Афғонистонга кетди, масжид қурувчи уста Қапаш 1938-йилда ҳибсга олинади ва отиб ташланади. Кейинчалик масжид биноси жун териш омборига айланиб, охир-оқибат бутунлай ташлаб кетилган. 1976-йилда масжид уйи давлат тасарруфига ўтказилди; 2005-йилда унинг фақат деворлари тикланди, томи маблағ этишмаслиги туфайли очиқ қолди.

Қапаш масжидининг биноси
қозоқча: Қапаш мешіті
Умумий маълумот
Тури	Жума масжиди
Жойлашуви	Манғистау (вилоят)
Манзили	Жармиш қишлоғидан 20 км шимоли-ғарбда
Мамлакат	Қозоғистон
Ўлчамлари
Бошқа ўлчамлари	16,35×7,30 м
Техник ҳолати
Материал	оҳактош-қумтош
Дизайн ва конструксия
Меъмор	Қапаш Қинақули

Қапаш ота ҳақида

Манғистов ўлкасида ёғоч билан тошдан тугун ясаган, темирни тезда солиб „тил битирган“ усталар, заргарлар, ҳунармандлар кам бўлмаган. Шундай ҳунармандларининг Манғистовдаги номи афсона бўлиб қолган машҳурларнинг бири Қинақули Қапаш.

У 1876-йили ҳозирги Жармиш вилоятида туғилган. Отаси Қинақ чорва билангина кун кўрган камбағал деҳқон бўлган. Қапаш ўн тўрт-ўн беш ёшиданоқ ис’тедоди орқасидан саккиз қиррали бир сирли ҳар хил санъати билан кўзга туша бошлайди. Шунингдек, унинг кўпга хайрихоҳлиги, биродарлиги, эл-юрт билан мулоқоти, ҳеч кимни узоқлаштирмаслик сифати ҳам номин машҳур қилган. Қапаш масжиди — архитектура ёдгорлиги. Масжид қурилишига зарур тошни Қизил қўрғон еридан арра билан кесиб, бир неча туя билан олиб етказган. У пайтда қурилиш материаллари фақат маҳаллий ердан ташилган. Масжид бир неча хонали. Қапаш масжиди бир-бирига туташган уч залдан иборат, ўрта залда бир устун жойлашган, у уч аркали токча орқали асосий хона билан туташган. У асосий ўқув хонасига олиб боради. Масжиднинг ғарбий деворидаги жой ўқитувчи дарс ўткизадиган жой бўлиши керак. Тошни катта маҳорат билан ва аниқлик билан ўлчаб қараб, томин ҳеч қандай таянчсиз тош билан ўралган гумбаз билан ёпишга қулай, бироқ нотинч шўролар даврида тўлиқ битира олмаган. Бу пайтда бадавлат оилалар билам дини хизматкорларга қарши қатағон бошланган эди.

Саксонинчи йилларнинг охирида Манғистауга Қозоғистон Компартияси Марказий Қўмитаси котиби Ўзбекали Жанибеков келди. Шунда у Қапаш масжидига ҳам келди, оддий халқ ҳунарининг беқиёс маҳоратига қойил қолиб, бу ёдгорликни қайта тиклаш зарурлигини вилоят тегишли мутасаддиларига топширган. Бироқ тарихий-маданий меросларни тиклаб, таъмирлаш ташкилотининг иши қониқарсиз даражада ташкил этилди. Миллионлаб маблағ сарфланган таъмирлаш, тиклаш ишлари сифациз бажарилди. Охир-оқибат, бошланган ишдан воз кечилди. Масжиднинг томини ёпа олмаймиз, олдинги кўринишига қайта тиклашнинг иложи йўқ деган фикр айтилди.

Қапашнинг қўли олтин-ҳунарманд бўлганлигининг далиллар кам эмас. Ўтган асрнинг бошида Форт-Шевченко шаҳридаги кўплаб марқасқалар таълим олиб чиққан „Кўк школдинг“ ҳам қурилишин солишга Қапаш махсус таклиф этилиб, мактаб қурилишин солишга қатнашган. Шу „Кўк школ“ деб номланадиган бино ҳозирги кунгача сақланиб тур. Шаҳардаги йирик меъморий ёдгорликларниг бири ҳисобланади.

Ўттизинчи йиллари „Ауиздибас“, „Аманқизилитте“ режадан ташқари мактаб қурилишин солингани бор. Шунингдек, „Барис“ гуруҳидаги бериш Мамбет деган кишининг ҳам гумбазли томин солиб, ҳозирги кунгача шу кўринишида сақланиб қолган. Умуман Қапаш ота Манғистоуда ўз ҳаётида қирқдан ортиқ том қургани ҳақида халқ оғзида манбалар айтилади. Қапаш отанинг яна бир яхши санъати эгар ясаш экан. У оддий кундалик турмуш пайтида эгар минги соладиган ёғоч эгар билан қўшиб суякланга оқбош эрни ҳам кўп ясаган. Бундай суякланган оқбош эрлар кўпинча бадавлат одамларнинг илтимосига биноан қилинган, улар катта қора молларига алмаштирган.

Қапаш ўғли Адил учун тоза буғунинг шохидан эр ясаган. Эрнинг яқин бир мих йўқ. Эрнинг қисмлари балиқ елими билан бирлаштирилган. Энг кўзга ташланадиган томони шундаки, унинг шаклини йўқотмайдиган шох билан қопланган юзаси бор. Жона одатда қисман тўқимачилик ва қисман безак учун қилинган эрнинг бир қисмидир. Зона асосан эшак терисидан тайёрланади. Тери яхшилаб даволанади, сўнгра сут ёки ўт билан аралаштирилган тариқ эзилади ва суртилади. Кейин тери порлоқ кўк рангга айланади. Тери ишлов бериш ҳунарин Қапаш ҳам мукаммал эгаллаган.

Ўғли учун махсус ясаган оқ бош эр бу кунлари Олмаотадаги республика музейига олиниб, бутун халқимизнинг бебаҳо меросига айланиб бормоқда. Эр ясашдан Қапаш отанинг имзоси ўзга ҳеч кимга ўхшамаганликдан халққа бир зумда машҳур бўлган.

Қапашнинг яна бир катта маҳорати у этикдўз бўлган. У саптама этик, шонгқайма, маҳси, кебис, одамнинг ояғининг шаклига қараб енгил этиклар тикган. Қапаш этикларни тез ва чиройли тикишни билар эди. Уни олган одам ҳеч қандай айб топмайди.

Қапаш ота халқга машҳур заргар. Ўша пайтларда кумуш билан олтин осонлик билан топилмаганликдан Қапаш қўлга тушган олтин, кумуш тангаларни баъзан қайта эритиб эҳтиёжига фойдаланган. У ҳашаматли буюмларин, ҳар хил безак жиҳозларин ясаган. Қапаш кўпинча билагузук, маржонларни, узук, сирға, камар ва бошқа маҳсулотлар ясаган ва янги санъат асарларини ҳаётга олиб келган. Унинг санъаткорлиги, ҳаракатларининг аниқлиги, кўзининг ўткирлиги, қўлларининг таъсирчанлиги, зеҳнининг чаққонлиги, ҳеч кимникига ўхшамайдиган ўзига хос имзоси белгиланди, асарлари ўзига хос гўзаллиги ва ўзига хослиги билан машҳур эди. бадиий тасвир.

Имонлилик билам одамгарчиликни бўлган, ола ипни умр бўйи сакрамаган, ғийбат ва сиёсат билан алоқаси йўқ Қапаш ота ҳам қизил империянинг ваҳшийлигидан, зулмидан омон қола олмади. 1929-1932 ва 1937-1938-йиллардаги қонли қирғин кўпчиликни қора кунга олиб келди.

Олмаотадаги „Адилет“ нашриётидан 1998-йили чоп этилган китобда.

"…Ушбу тарғиботда биргина Манғистоу туманинг 18 қишлоқдан 54 фуқаро қўлга олиниб, жиноий жавобгарликка тортилди" деб ёзилган.

Шунинг 30 нафари камбағал қишлоқининг фуқароси бўлган. Уларнинг орасида Қинаков Қапаш ҳам бор. Азали китобда: "Қинаков Қапаш 1876-йили туғилган. ЖОС аъзоси. 1938-йили 3-ноябр 58-модданинг 2, 6, 7, 11-бандлари билан отиш жазосига ҳукм қилинган. „1957-йили 19-июлда оқланган“ деб ёзилган.