Qarabura
Авлиё Қорабура ҳақидаги ёзма маълумотлардан кўра оғзаки ривоятлар бизнинг давримизга кўпроқ этиб келган.
Афсоналар авлиёнинг умри ҳақида эмас, балки унинг вафотидан бир неча асрлар о'тиб содир бо'лган мо''жизалар ҳақида. Балки қарийб чорак аср давомида атеизмга шўнғишнинг таъсири шудир, балки ўтмишдаги афсоналар ўтмишдагидан кўра муҳимроқ бўлган дир. Авлиёнинг мо''жизалари 20-асрда қайд этилган. Авлиё ҳақидаги шубҳасиз ҳақиқат шундаки, у ҳақиқий тарихий шахсдир. Яъни, унинг яшаган муҳити ва вақти, тахминий бўлса ҳам маълум. Кўпгина тадқиқотчиларнинг фикрича, авлиё Қорабура Хожа Аҳмад Ясавийнинг замондоши ҳисобланади.[1]
Тадқиқотчи С.Табиризули ўзининг „Қорабура авлиё“ асарида авлиё Қорабура ҳақидаги кўплаб афсонавий ва тарихнавислик маълумотларини тақдим этади. Уларни умумлаштириб, қуйидаги хулосага келамиз:
- "Қорабура авлиё Аристонбоб ва Хўжа Аҳмад Ясавийларнинг замондоши; яъни 11-аср охири ва 12-асрнинг биринчи ярмида яшаган тарихий шахс.
- Қорабура авлиёси қорахонийлар ҳукмдори Ҳасан (Хорун) Бограхон бўлиши мумкин.
- Бундан хулоса қилиш мумкинки, Қорабура муқаддас авлиё, сўфийлик асосчиларидан бири ёки бу таълимотнинг ривожланишига фидокорона ёрдам берган давлат арбоби (Амир Темир) каби эди;
- Қорабура номини шиорга айлантирган тама қабиласининг номи Қорахондар давлатидаги ягма қабиласи номининг ўзгартирилган шакли;
Авлиёмиз ҳақида тадқиқот олиб борган Жарилқосин Бўранбой ўзининг „Қарабура“ рисоласида қуйидаги хулоса ва башоратларни айтади:
- Қорабура авлиёнинг Ғарбий Қорахон давлати ҳукмдорларидан бири Иброҳим ибн Носирнинг авлоди эканлиги;
- Қорабура авлиё Хожа Аҳметнинг замондоши, Хожа Аҳмад Яссавийнинг жасадини ювган, кафанлаган, дафн маросимини ўтказган шахс;
- „Карабура“ сўзи „Кара Богра“ сўзидан олинган бўлиб, бу тушунча Қорахон давлати ҳукмдорларининг авлодлари;
- Қорабура авлиёсининг исми Оқтан Софи;
Бу борада таниқли адиб Абиш Кекилбоевта ўз фикрларини билдирди. У „Юрт ва жасорат“ сарлавҳали мақоласида масалани ҳар томонлама кўриб чиқиб, қуйидаги хулосаларга келади.
- „Карабура — тамаслар ислом динини қабул қилиб, Қорахон давлати таркибида бўлган даврдаги шиор“;
- Қорабура Х-ХИ асрларда яшаган;
Қорабуранинг авлиё Яссавийнинг замондоши бўлганлигига „Хо'жа Аҳмад Яссавийни Қорабура авлиё дафн этиши ҳақида“ ривояти киради. 20-асрнинг 80-йилларида Р.М.Мустафина томонидан ҳужжатлаштирилган, буни қоғозга тушириб, ўз монографиясида нашр эттирди. Унда шундай дейилган: " Жанубий Қозоғистонда авлиё Қорабура, тўғрироғи Авлиё Бурахон гумбази бор. Ширакшчи ва маҳаллий ҳудуднинг қадимий тарихини яхши биладиган шахснинг сўзларига кўра, Қорабура авлиёсининг асл исми Бурҳонадзор. У Қорахон сулоласига асос солган, исломни биринчи бўлиб қабул қилган машҳур қорахоннинг ҳамроҳи бўлган ва Аули-Ота (Жамбил) шаҳрида дафн этилган. Бурахон Оқтан сўфийнинг ўғли бўлиб, қабри Қизилўрда вилоятида жойлашган… Бурахоннинг машҳурлиги унинг Хўжа Аҳмад Ясавийни дафн этиши ҳақидаги афсонанинг тарқалиши билан боғлиқ. Ривоятларга кўра, Хўжа Аҳмет Ясавий ўлимидан олдин қора туяга минган одам келиб, уни дафн этиши ҳақида огоҳлантирган. У кишидан бошқа ҳеч ким авлиёнинг жасадига тегишга ҳақли эмас эди.Бу авлиё айтганидек бўлади. Хўжа Аҳмад Яссавий вафотидан кўп ўтмай оқ чопон кийган, доғсиз туяга миниб, ёнига кўза осилган, танасини ювиш учун суви бор бир киши келади. У дафн маросимини ўтказади ва бошқа маросимларни бажаради.Ҳамма нарсани тугатгандан сўнг, янги одам Туркистондан жанубга йўл олади. Бу вақт ичида у ҳеч нарса емайди ва ичмайди. Бир қишлоққа келиб, шу ерда вафот этди.Бурахон вафот этган жойда дафн этилган ва бошига гумбаз ўрнатилган. Янги одам кимлигини билмаганлар уни „Қарабура“ деб аташади. Нотанишнинг тагида минаётган қора буқа эди.Бу сўзлардан авлиёнинг исми пайдо бўлади.
Р.М.Мустафина томонидан қайд этилган иккинчи маълумотга кўра, "Авлиё Қарабура қозоқ уруғидан — Тама. Маълум бўлишича, у Туркистондаги Хўжа Аҳмад Яссавийга уйланиш учун туя олиб келган. У олиб келган от ўнта туя кўтарадиган даражада эди. Шунинг учун у Қорабура авлиё деб номланади.
Қорабура авлиё ва Хўжа Аҳмад Яссавийнинг яқинлиги ва дўстлигини кўрсатадиган яна бир факт қуйидаги ривоятдир. "Аллоҳнинг иродаси билан Аҳмадга Маккада жума намозини ўқиш учун оқ бура берилади. Буни кўрган одамлар уни аввалгидан ҳам кўпроқ ҳурмат қилишади. Бу шарафларга ишонмаслигини билдирган бир киши Аҳмаднинг олдига келиб: „Сен одамларни алдаяпсан“, деди. Аҳмад ҳеч қандай норозилик билдирмайди ва: „Агар хоҳласангиз, жума намозига Маккага бирга борайлик“, деди. Хўжа Ахмат одамни миндириб: „Кўзингни юм, пастга қарама“, деб огоҳлантиради. Лекин кўзини чидамай очганида, туядан думалаб тушди. Бу вақтда қора бура минган одам уни осиб, эсон-омон ерга олиб келади. У ҳар жума куни Хожа Аҳмат билан Маккага бориб намоз ўқиган, Қорабуранинг меҳрибон авлиёси эди.
Тарихий ривоятларда айтилишича, бобомиз Қорабура икки қизи бўлган. Маълумки, Қорахон давлатининг асосини туркийзабон яғма ва шиғил қабилалари ташкил қилган. Қабилаларнинг тотемлари хонларнинг ўзига тегишли бўлган. Шиғиллар тотеми шер бўлиб,Ўрта Осиё адабиётида шер тарзида ёзилган. Яғма қабиласининг тотеми бура бўлиб, адабиётда „богра“ тарзида учрайди. Бу икки ном: „Арслонхон“ ва „Боғрахон“ номларига Қорахон давлати ҳукмдорлари қўшган. Бу ерда " Арслонхон " Буюк Хонни, „ Бограхон“ кичик хонни билдиради.
„Тамгашхон“, „Табгашхон“ -Қорахон давлати ҳукмдорларининг олий мансабдори, лавозими-хонлар хони. Самарқандда ҳукмронлик қилган қорахонлар оиласининг охирги хони Иброҳим бу лавозими билан танга зарб қилган", — деб ёзади энсиклопедия. Бу ерда „табғаш“ қўшма сўзимиз „яғм“дан олинган эмас, у алоҳида, мустақил сўз бўлиб, мустақил маънога эга. Биз қўшмоқчи бўлган иккинчи нарса, "Боғрахон " ва " Тамгашхон " унвонлари фақат тахтни эгаллаб турган қорахон сулоласи вакилларига берилган, шунинг учун биз Қорабура номини боғлаш мантиққа тўғри келмайди, деб ҳисоблаймиз. „Боғрахон“ унвони ва уни шу сўздан излаш масаласи бўлиб, Ғарбий Қорахонийлар давлатида сулолалар рўйхатида бўлади. Иброҳимхондан кейин " Боғрахон " унвони унвон сифатида қўлланилмайди.
Ўрта Осиёнинг 11-12-асрлардаги сиёсий тарихига назар ташласангиз, аждодларимиз Хўжа Аҳмад Яссавий ва Қорабура замонлари нотинч ва нотинч йиллар бўлганига амин бўламиз. Агар ХИИ асрнинг биринчи ярми ва ўрталари- авлиёлар Яссавий ва Қорабураларнинг онгли ҳаёти ҳақида гапирадиган бўлсак, бу йилларда қуйидаги йирик сиёсий воқеалар содир бўлди:
- 1130—40-йиллар боши — Мауэраннаҳр қорахонийлар томонидан қорахонлар сулоласидан тортиб олинди ва қорахонлар сулоласи қорахонийлар гурхонларига сиёсий қарам бўлиб қолди;
- 1141-йилдаги Катуан жанги — Мавараннаҳрда сиёсий жиҳатдан ҳукмрон Салжуқийлар давлатининг заифлашувининг бошланиши;
- 1150-йиллар — Хоразмнинг мустаҳкамланиши ва унинг мустақиллик йўлида Салжуқийлар давлати билан олиб борган урушлари;
- 1160-йиллар — Хоразмнинг Мауэреннаҳр ишига аралашиши;
- 12-асрнинг 30-60-йилларидаги индивидуал жанглар ва жанглар;
Энди бобомизнинг туғилган йили ҳақида гапирайлик. Ж.Муратбоэв тўплаган материалларда Қорабура авлиё Хўжа Аҳмад Ясавийдан 10 ёш кичик эканлиги айтилади. Шу бир давлатдан олинган маълумотлардан ташқари, бобомизнинг туғилган йили ҳақида маълумот йўқ. Шунинг учун биз,Қорабура, авлиё Қорабуранинг туғилган йилини аниқлаш учун ушбу маълумотларни асос қилиб оламиз. Замонавий тадқиқотчиларнинг аксарияти Хожа Аҳмад Ясавийнинг таваллуд йили сифатида 1094-йилни кўрсатади. Биз ҳам бу фикрга қўшиламиз ва Қорабура авлиёмизнинг таваллуд йили 1104-йил деб ҳисоблаймиз.
Қорабура авлиёсининг диний дунёқараши ва маънавият йўналишларининг шаклланиши ҳақида гапирганда, алоҳида, бир ярим манбалар унинг келиб чиқишини бугунги Ўзбекистондаги муқаддас Нур-ота ёки Нуротов билан боғлашини алоҳида таъкидлаш жоиз. Ота Нур билан боғлиқ тадқиқотлар олиб борган ва ўзининг мустақил нуқтаи назарини билдирган манхистаулик тадқиқотчи Қўндибай Серикбол биродаримиз „Арғиқозоқ мифологияси“ номли 4 жилдлик тўрт жилдлик асар ёзган эди:
„Нуротау“—Ўзбекистоннинг ҳозирги Самарқанд ва Сирдарё вилоятлари ҳудудида , Навоий шаҳри яқинида (70—80 км) Нуротов тизмаси ва унинг атрофи. Бу тог 'тизмаси қадимги Сўғди ва Бухоро Жазира (Зарафшон) ҳудудини Қизилқумнинг иссиқ қумларидан ажратиб туради, Қизилқум дашт ва қумлари эса тоғнинг шимоли ва шимоли-шарқида Сирдарё пасттекислигигача чўзилган. Бу тоғ ҳудудида худди шу номдаги шаҳарча бўлиб, ҳозирги Нур (Нур-ота) — Бухоро вилоятининг энг шимолида жойлашган шаҳар.
Қорабура авлиёнинг отаси диндор бўлгани, Нурота жоме масжидида таҳсил олгани, кейинроқ масжид очган ва ёш болаларга дарс бергани, ўша ҳудудда ислом динини тарғиб қилганлардан бири бўлганлиги ҳам халқ адабиётида айтилади.
Афсонавий материаллардаги Қорабура авлиёнинг отаси Абди Таманинг диний саводхонлиги, масжид қурдиргани фикримизни тасдиқлайди. Тамаслар Нурота яқинига 10-аср охири—11-аср бошларида келган деб ҳисобласак,1104-йилгача, яъни Қорабура авлиё туғилгунга қадар 3-4 ёки 4-5 аждодлари кўчирилган.Бухоро ва Самарқанд каби йирик диний марказлар билан туташган давлат раҳбарларининг ислом динининг тарқалишига таъсири Нурота ҳудудидаги туркийзабон қабилалар томонидан ислом динини тезда қабул қилишга олиб келди. Бундан келиб чиқадиган хулоса шúки, Қорабура авлиё туғилгунга қадар ислом дини уларнинг маънавий ҳаётининг ўзаги ва асосига айланган. Авлиё Қарабура бу анъана ва йўлни давом эттиради.
Иккинчидан, Нурота вилоятининг муқаддас маскан ҳисобланиши, ўша ҳудудда авлиёлар қабрининг кўплиги, зиёратчиларнинг кўплиги Қорабура авлиёнинг ёшлигиданоқ ислом динига яқин бўлишига таъсир қилган. Бундай афсонавий маълумотларнинг тарихий ҳақиқатга яқинлиги бизни ўша маълумотларга алоҳида эътибор қаратишга чорлайди. Қорабура авлиёнинг ёшлиги қандай ўтганини аниқ айтиш имкони бўлмаса-да, у отаси Абди Тама масжидида таҳсил олган, дейишга асос бор. Шундан сўнг авлиёнинг таълимини Бухорода давом эттириши табиий.
1159-йилда Хожа Аҳмет Ясавий Яси шаҳрига келганидан кейин ўз курсини шу ҳудудда давом эттиради. Унинг мактабига кўчманчи қипчоқ қабилаларининг вакиллари келиб, мурид бўлиб, сўфийлик йўлидан юра бошлаганлар. Унинг ҳамроҳлари, издошлари ва шогирдлари Ислом динини тарғиб қилиш учун Сир дарёсининг қуйи оқими бўйидаги шаҳарлар ва Жанубий Қозоғистонга туташ аҳоли пунктларига юборилган. Авлиё Қарабура Жанубий Қозоғистоннинг энг шимолий қисмидаги ўрта асрлардаги Сўзоқ шаҳрига келади. Ўша даврда Сўзоқ кенг маънода қипчоқларга тегишли бўлган шаҳар эди.Тама қабилаларининг аксарияти шу ҳудудда истиқомат қилганлиги сабабли Қорабура авлиё Қорабура туфайли исломни қабул қилган. Балки, Сўзоқ ва унинг ҳудудида яшовчи тама қабилаларининг бошлиқлари Қорабурани авлиёга таклиф қилишгандир. Бу қисм биз учун тўлиқ тушунарли эмас. Ваҳоланки,Қорабура авлиё умрининг сўнгги йиллари Сўзоқ ҳудудида ўтади.Минтақадаги қабилаларнинг маънавий ҳаётида катта ўзгаришлар киритган, исломга кўзини очган авлиё Қорабура маҳаллий қабилалар учун жуда ҳурматли шахсга айланади.
Афтидан, 12-асрнинг охирида Созоқ ҳудудида тама қабилалари яшаган, чунки барча қозоқ уруғлари орасида фақат Тама қабиласи Қорабурани авлиё деб атаган. Ҳали тириклигида ҳам ўзининг адолати, зукколиги, узоқни кўра билиши, мўжизавий ҳаракатлари билан халқни лол қолдирган, сеҳрлаб қўйган Қорабура бобомизни халқ авлиё деб атади. Бобомизнинг руҳи шу қадар кучлики, вафотидан 1000-йил ўтган бўлса-да, маҳаллий Сўзоқ маҳалласи аҳолиси кечагина учрашган авлиёдек унга сиғинадилар.
Бобомиз қайси йили вафот этгани номаълум. Ривоят ва ривоятларга кўра, бобомиз 1166-йилдан сўнг Хўжа Аҳмад Яссавийнинг дафн маросимини ўзи олиб кетиб вафот этган. 70-80 йил давом этганини эътиборга олсак, бобомиз 1174—1184-йиллар оралиғида ўша дунёга саёҳат қилган дейиш мумкин.[2]
Қорабуранинг вафотидан кейин маҳаллий халқ уни жуда ҳурмат қилган ва Сўзақ шаҳрида дафн этилган. Авлиёнинг оромгоҳи маҳаллий аҳолининг зиёратгоҳларидан бирига айланиб, турли хасталикларга чалинган, қалби дардга чалинган инсонлар тунаб турадиган масканга айланган.[3]