Qax tumani
Қах тумани (озарбайжонча: Қах раёну; грузинча: კახის რაიონი; Сахурча: Каах раён) — Озарбайжондаги 66 тумандан бири. У мамлакат шимолида жойлашган ва Шаки-Зақатала иқтисодий раёнига қарайди. Туман Загатала, Шаки, Самух, Евлах туманлари ва Россиянинг Доғистон Республикаси билан чегарадош. Пойтахти ва энг йирик шаҳри Қах. 2020-йил ҳолатига кўра, туманда 57,200 аҳоли бор эди.
Қах тумани | |
|---|---|
| Туман | |
|
| |
| Мамлакат | Озарбайжон |
| {{{минтақа_тури}}} | Шаки Загатала |
| Асос солинган | 1930-йил 2-август |
| Аҳолиси (2020) |
57 200 |
| Вақт минтақаси | УТCАЗТ |
Географияси
Минтақада иссиқ ва субтропик иқлим ҳукмрон. Бироқ, тоғли ҳудудлар анча совуқ. Йиллик ёғингарчилик миқдори 300 мм (жанубда) дан тоғли ҳудудларда 1600 ммгача ўзгариб туради.
Ўтлоқлар, сув ресурслари, ўрмонлар, унумдор тупроқлар қишлоқ хўжалигини ривожлантириш, айниқса, ёнғоқ, каштан етиштириш учун кенг имкониятлар яратмоқда.
Кучли ёмғир ва тоғлардан қор эриши кўпинча тошқинга олиб келади.
Минтақада Озарбайжондаги „Илису қўриқхонаси“ деб номланган энг йирик табиий қўриқхоналардан бири ҳам мавжуд. Қўриқхона Агҳчай қишлоғи яқинида жойлашган.
Вилоят шимоли-шарқда Доғистон Республикаси (Россия), шимолда Загатала вилояти, жанубда Самух вилояти, ғарбда Грузия билан чегарадош.[1] Кавказ сув захирасининг 13 фоизи (3873 куб километр) Қах тумани ҳиссасига тўғри келади. Шундан 100 минг куб метри маъмурий округ учун олинади, 63 минг куб метри суғоришда ва атиги 2 минг куб метри қишлоқ хўжалигида фойдаланилади. Қолган қисми ички истеъмол ва ишлаб чиқариш учун сарфланади.[2]
Маҳаллий иқтисодиёт
Маҳаллий иқтисодиёт ўсимликчилик ва чорвачиликка ихтисослашган. Бу ерда энг кенг тарқалган маҳсулотлар тамаки ва дон ҳисобланади.
Асосий корхоналари консерва ва сабзавот заводларидир. Бошқа корхоналарда ширинликлар, нефт маҳсулотлари, ичимликлар ишлаб чиқарилади. Корхоналар асосан ички талабни қоплайди ва бошқа туманларга маҳсулот жўнатади.
Вилоят шунингдек, минерал ва қурилиш хомашёси, масалан, молоз, қум, гил, олтингугурт ва бошқаларга бой.
Бу материаллар дарё водийларида, айниқса, Қурмук дарёси ва унинг водийларида кенг тарқалган.
Бундан ташқари, минтақада минерал булоқлар ҳам кенг тарқалган. Сускан қишлоғи яқинида “Гаҳ” минерал суви ишлаб чиқарилади.[2]
Тарихи
Озарбайжоннинг Қах тумани қадим замонларга бориб тақаладиган узоқ тарихга эга. Археологик қазишмалар натижасида ҳудудда одамлар энеолит, бронза ва илк темир асрларида яшаганлиги ойдинлашган. Илк аҳолининг фаолияти излари шуни кўрсатадики, улар асосан ўтроқ деҳқончилик, чорвачилик ва санъат билан шуғулланган. Қах (Кахи) тумани Кахети-Герети қироллиги, кейин бирлашган Грузия қироллиги таркибига кирган. 1921-йилда Ках тумани Озарбайжон таркибига кирди.
Кавказ Албанияси мавжуд бўлган даврда бутун минтақада христианликнинг тарқалиши билан Қах туманида бир неча черковлар қурилган.[3] Милодий ВИИИ асрда Қах араблар истилоси остига тушади. ХИ асрдан бошлаб бу ҳудудда дастлаб ўғуз турклари, кейинроқ қипчоқ турклари яшаб, салжуқийлар салтанатига қўшилди. Қах кейинчалик Элдегизийлар ва Ширвоншоҳлар давлати таркибига кирган. ХИИИ асрда Озарбайжонга Ҳулакуийлар бостириб кириши билан бу ҳудудда мўғул кўчманчи қабилалари яшаган. 1562-йилда Сафавийлар шоҳи Таҳмасп И фармони билан Қахда Илису султонлиги ташкил топди. ХВИИИ асрда Илису султонлиги шу қадар кучли бўлдики, Усмонли императори ҳукмдор Али Султон бекни Шаки Бейларбейи деб эътироф этиб, унга энг юқори пошо унвонини беради.
1803-йилда Илису султонлиги Россия империясига қўшиб олинди. Султонлик ҳукмдори Дониёр 1844-йилда Россия ҳукумати билан ўзаро келишмовчилик туфайли халқни рус ҳукмронлигига қарши қўзғолонга ундади. Султон Дониёр Илису қишлоғи яқинида мағлубиятга учради ва миллий озодлик ҳаракати раҳбари Шайх Шомил билан бирга русларга қарши курашни давом эттирди. Руслар Илисуни ёндириб, султонлик ҳудудини маҳаллаларга (ҳудудий бирликларга) бўлиб, Жар-Балакен дейрезига (ҳудудий бирлик) қўшиб, чор Россияси мустамлакасига айлантирдилар. 1918-йил май ойида Озарбайжон Демократик Республикасининг мустақиллиги эълон қилиниши билан Қах АДР ва ДРГ ўртасида баҳсли ҳудудга айланди. Совет ҳокимияти даврида Қах 1930-йилда Озарбайжон ССР таркибига кирувчи туман сифатида ташкил этилган.[4]
Демографияси
Умумий статистик маълумотлар аҳоли ўсишининг ўзгарувчанлигини кўрсатади. Масалан, 2000-йилда 832 нафар янги туғилганлар қайд этилган бўлса, 2006-йилда 816 нафарга ошиб, 2009-йилда 753 нафарга камайган.[5]
Қах тумани, шунингдек, Озарбайжондаги грузин озчилик аҳолининг маркази бўлиб, бу тумандагиларнинг аксарияти насронийлардир.
| Этник гуруҳ | 1999[6] | 2009[7][8] | ||
|---|---|---|---|---|
| Аҳоли | % | Аҳоли | % | |
| Жами | 51 161 | 100.00 | 53 259 | 100.00 |
| озарбайжонлар | 39 355 | 76,92 | 43 946 | 82.51 |
| Ингилой (грузинлар) | 7 450 | 14.56 | 7 447 | 13.98 |
| Цахурлар | 2 612 | 5.11 | 1 008 | 1.89 |
| Лезгинлар | 609 | 1.19 | 253 | 0,48 |
| руслар | 91 | 0,18 | 67 | 0,13 |
| турклар | 96 | 0,19 | 64 | 0,12 |
| Аварлар | 11 | 0,02 | 9 | 0,02 |
| татарлар | 7 | 0,01 | 7 | 0,01 |
| арманлар | 5 | 0,01 | 7 | 0,01 |
| украинлар | 26 | 0,05 | 5 | 0,01 |
| Бошқалар | 899 | 1.76 | 446 | 0,84 |
Қишлоқлар
Туманда 59 та қишлоқ бор:
- Аğçай
- Аğязı
- Алмалı
- Аманлı
- Армудлу
- Баğтала
- Байдарлı
- Бöйüк Алатəмир
- Cəлаер
- Çинарлı
- Çüдüллü
- Дəймəдаğлı
- Əлибəйли
- Əмбəрçай
- Əмирcан
- Фıстıқлı
- Гüллüк
- İбахлı
- İлису
- Кеşқутан
- Киçик Алатəмир
- Кöтüклü
- Лəкит
- Лəкит Кöтüклü
- Лəкит Малах
- Лəлəли
- Лəлəпаşа
- Малах
- Марсан
- Меşəбаş
- Онcаллı
- Қапıçай
- Қарабалдıр
- Қарамеşə
- Қаратала
- Қаşқаçай
- Қахбаş
- Қахингилой
- Қахмуğал
- Қайсарлı
- Қазмалар
- Қıмıр
- Қıндıрğа
- Қıпçақ
- Қораğан
- Қум
- Сарıбаş
- Şıхлар
- Şотавар
- Сüскəн
- Танқıт
- Тасмалı
- Тураcлı
- Üзüмлü
- Узунтала
- Хəлəфтала
- Ени İлису
- Зəрнə
- Зəйəм
Галерея
- Қах туманидаги табиат ва тарихий обидалар
-
Табиат манзаралари
-
Авлиё Георг черковидаги фрескалар
-
Авлиё Георг черкови
Манбалар
- ↑ „Гах, Азербайджан“. гомап.аз. Қаралди: 21-сентабр 2019-йил.
- ↑ 2,0 2,1 „İқтисадийят - ҚАХ РАЙОН Иcра Ҳакимиййəти“. www.қах-иҳ.гов.аз. Қаралди: 21-сентабр 2019-йил."İқтисадийят - ҚАХ РАЙОН Иcра Ҳакимиййəти". www.қах-иҳ.гов.аз.
- ↑ „Архитектурное наследие Албанской Церкви“. 2011-йил 21-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 30-декабр 2010-йил.
- ↑ „Қах раёну иcра ҳакимиййəти. ҚАХ РАЙОНУ ҲАҚҚИНДА ҚИСА МƏЛУМАТ“. 6-июл 2011-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 30-декабр 2010-йил.
- ↑ „Азəрбайcанıн регионларı. Демоқрафик гöстəриcилəр“. 2010-йил 13-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 30-декабр 2010-йил.
- ↑ „Этҳниc cомпоситион оф Азербаижан 1999“. поп-стат.машке.орг. 2017-йил 19-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 27-июн.
- ↑ „Қах раёну“.
- ↑ „Этҳниc cомпоситион оф Азербаижан 2009“. поп-стат.машке.орг. 2012-йил 7-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 27-июн.