Ziyosfera

Qaytaglar

Қайтаглар (ҳайдакан, Кумйк,Табассаран , Лезгиан) даргинларнинг этник гуруҳидир [1], лекин баъзан алоҳида халқ сифатида ҳам қаралади [2] [3]. Уларнинг сони 25 мингдан ортиқ экани тахмин қилинмоқда [4]. Улар асосан Доғистоннинг Кайтаг тумани ҳудудида, қисман текисликда ва шаҳарларда (Махачқал’а, Дербент, Избербаш да) яшайдилар. Қайтаг халқининг бир қисми 1944- йилда Чеченистонга кўчирилди [5], кейинчалик у ердан Доғистон шимолига кўчиб ўтди. Улар Шимоли-Шарқий Кавказ оиласининг Даргин филиалига мансуб кайтаг тилида гапиришади [2] , бироқ даргин адабий тили [6] ва рус тиллари ҳам кенг тарқалган. Диний демографияда улар асосан сунний мусулмонлардир .

Анъанавий Каитаг каштаси

Этногенез

Кайтаг халқининг ўзлари ўзларининг келиб чиқиши ҳақидаги қадимги афсоналарни сақлаб қолишмаган. Инқилобдан олдинги ва совет адабиётида, хусусан, шарқшунос Василий Бартолд томонидан илгари сурилган Қайтаг халқининг мўғул ва ўғуз илдизлари ҳақида назариялар мавжуд эди[7] ..Совет даврида мўғул назарияси тилшуносларнинг баъзи асарларида пайдо бўлди: Масалан, Николай Дмитриэв, ҳозирги Кайтаг халқи жуда оз сонли луғат элементларини ҳисобга олмаганда, мўғул тилини йўқотган деб ҳисобларди. [8] Айни пайтда шарқшунос Владимир Минорский бу назарияни „соф алданиш“ деб атаган. Унинг сўзларига кўра, Қайтаг номи 9–10-асрлардаёқ араб муаллифлари томонидан тасдиқланган [9].

Кайтаг халқининг тарихи анъанавий равишда бошқа Доғистон халқлари-даргинлар билан оилавий алоқалари доирасида ёритилади. Яқинда ўтказилган генетик тадқиқотлар Доғистон халқлари билан алоқаларни очиб берди, бу эса кайтаглар орасида энг кенг тарқалган ҳаплогруп Ж1 эканлигини кўрсатди [10], бу даргинлар орасида ҳам устунлик қилади (70-80%, 91% гача [11]).

Каитаг халқи Доғистондаги князлик мулкларидан бири бўлган уцми деб номланувчи ҳукмдори бўлган Каитаг Уцмиатега асос солган. Уцмининг ҳарбий-сиёсий ҳокимияти Уцми-Дарго, Акуша-Дарго, Каба-Дарго, Буркун Дарго, Муира, Гапш, Сюрга каби Юқори Кайтаг ва Даргин эркин жамиятларидан иборат эди. Уцми одатда янги туғилган ўғлини сиёсий иттифоқни мустаҳкамлаш учун уларга тарбиялаш учун юборди. Уцмиатнинг пойтахти Кала Корейш бўлган – кейинчалик Уркарах, Мажалис ва Бошликатта аҳамиятли бўлган.

1860-йиллардан бошлаб Каитаг халқи Доғистон вилоятининг Қаитаго-Табасаран туманига киритилган. 1926-йилги аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига кўра, Қаитаг аҳолиси 14,400 кишини ташкил этган. 1939-йилги совет аҳолини рўйхатга олишдан бошлаб, улар этник жиҳатдан даргинлар рўйхатига киритилганлар.

Манбалар:

  1. ↑ Минаҳан, Жамес. Оне Эуропе, Манй Натионс: А Ҳисториcал Диcтионарй оф Эуропеан Натионал Гроупс (эн). Греэнwоод Публишинг Гроуп, 2000 — 211-бет. ИСБН 978-0-313-30984-7. 
  2. ↑ 2,0 2,1 „Тҳе Соcиолингуистиc Ситуатион оф тҳе Даргwа ин Дагестан“ (эн). СИЛ Интернатионал. Қаралди: 2022-йил 11-декабр.
  3. ↑ Wаре, Роберт Бруcе. Дагестан (эн). М.Э. Шарпе, 2009-12-29 — 41-бет. ИСБН 978-0-7656-3368-2. 
  4. ↑ „Каитагс // Греат Руссиан Энcйcлопедиа“. бигенc.ру. 2022-йил 11-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 11-декабр.
  5. ↑ Аccординг то фамилй лисц оф тҳе популатион оф тҳе Дагестан регион ин 1886 анд популатион cенсусес ин 1897 анд 1926.
  6. ↑ „Тҳе wатчтоwер он тҳе моунтаин оф Дагестан'с индигеноус лангуагес“ (эн). Рисинг Воиcес (2021-йил 30-март). Қаралди: 2022-йил 11-декабр.
  7. ↑ Василй Бартолд. Работы по истории и филологии тюркских и монгольских народов. Мосcоw: Наука [Wоркс он тҳе ҳисторй анд пҳилологй оф тҳе Туркиc анд Монголиан пеоплес], 1968 — 213, 369–375-бет. 
  8. ↑ Николаи Дмитриэв. Грамматика кумыкского языка. Публишинг Ҳоусе оф тҳе Аcадемй оф Сcиэнcес оф тҳе УССР [Граммар оф тҳе Кумйк лангуаге], 1940 — 31-бет. 
  9. ↑ Владимир Минорскй. А Ҳисторй оф Шарван анд Дарбанд ин тҳе 10тҳ-11тҳ Cентуриэс (Энглиш). 
  10. ↑ Клёсов Анатолй Алексеэвич. Пеоплес оф Руссиа. ДНА генеалогй. Публишинг Ҳоусе "Питер", 2021 — 778-бет. 
  11. ↑ Юнусбаев, Баязит; Кутуэв, Илдус; Кҳусаинова, Рита; Гусеинов, Гадзҳи; Кҳуснутдинова, Э. К. (Эл'за Камилевна) (2006). "Генетиc Струcтуре оф Дагестан Популатионс: А Студй оф 11 Алу Инсертион Полйморпҳисмс" (эн). Ҳуман Биологй 78 (4): 465–476. дои:10.1353/ҳуб.2006.0059. ИССН 1534-6617. ПМИД 17278621. ҳттпс://мусе.жҳу.эду/артиcле/206175.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Qaytaglar" dan olindi