Qiz bola
.jpg)
Қиз — аёл жинсига оид вояга етмаган бола.
Демографик кўрсаткичлари
ХВИИИ асрдан бошлаб ҳар 1050-туғилган ўғил болага 1000-туғилган қиз бола тўғри келган. Осиё ва Африкадаги баъзи анъанавий урф-одатлар кучли бўлган мамлакатларда қизларнинг туғилиши никоҳ пайтида уларга сеп бериш одати туфайли тақиқланиб келинган. ХХИ асрнинг бошларида 10 ёшгача бўлган ўғил болалар ва қизларнинг нисбати тахминан 104 га 100 ни ташкил этган.
Иқтисодий, ижтимоий ва маданий ҳуқуқлар тўғрисидаги халқаро пактда „бошланғич таълим мажбурий ва ҳамма учун очиқ бўлади“ деб таъкидланган, аммо баъзи мамлакатларда қизларнинг бошланғич ёки ўрта мактабга кириш имконияти ўғил болаларга қараганда камроқ (70% : 74% га нисбатан 59 : 65). 1990-йилдан бошлаб бу бўшлиқни қисқартириш кераклиги туфайли кўпгина давлатлар Мингйиллик ривожланиш мақсадларини қабул қилдилар.
Жинс ва атроф-муҳит
.jpg)
Биологик жинснинг атроф-муҳит билан алоқаси тўлиқ аниқ эмас[1]. Туғилганда ажралган ва ўнлаб йиллар ўтиб яна бирлашган бир хил эгизак қизлар ажойиб ўхшашлик ва фарқларни кўрсатади[2]. 2005-йилда Эмори университети профессори Ким Уоллен шундай деди: "Менимча, „табиат ва тарбия“ деган савол мантиқий эмас, чунки у иккаласини мустақил деб ҳисоблайди, аслида ҳамма нарсада табиат ҳам, тарбия ҳам бор". Уолленнинг таъкидлашича, гендер фарқлари жуда эрта пайдо бўлади ва эркаклар ва аёлларнинг танланган фаолиятга бўлган асосий афзалликларида намоён бўлади. Қизлар одатда ўйинчоқлар ва улар билан мулоқот қилишлари мумкин бўлган бошқа нарсаларни яхши кўрадилар, ўғил болалар эса „шахсан ўзлари назорат қила оладиган ва бирор нарса қила оладиган нарсаларни“ афзал кўришади.
Приматлар — яшил маймунлар (Cерcопитҳеcус аэтҳиопс сабаэус ёки маймунлар оиласидан Члороcебус сабаэус) билан жуда аниқ тажрибалар ўтказилди. Маълум бўлишича, унга таклиф қилинган барча ўйинчоқлардан эркаклар машина ва тўпларни, аёллар эса қўғирчоқлар ва қозонларни, яъни ўғил болалар ва қизлар мос келадиган ўйинчоқларни афзал кўришган. Ўғил болалар ва қизлар учун бир хил даражада характерли бўлган ўйинчоқларга (расмли китоб) эркаклар ва аёллар бир хил даражада қизиқишган. Бу шуни англатадики, бу имтиёзлар ривожланган ва эркаклар ва аёлларнинг турли хатти-ҳаракатларига асосланган. Кўриниб турибдики, ўйинчоқлар турини танлашда ушбу об’эктларнинг хусусиятлари эркаклар ва аёллар учун хос бўлган гендер-рол хулқ-атвори контекстида жозибадор бўлган ассоциатив рол ўйнаган.
Бироқ, Уолленнинг сўзларига кўра, мактабда қизларнинг ривожланишида умидлар муҳим рол ўйнайди. Мисол учун, математикани яхши биладиган аёлларга тест натижалари жинсга боғлиқ эмаслиги айтилса, улар яхши натижаларга эришадилар, лекин агар уларга эркаклар ўтмишда аёллардан устун бўлган деб айтилса, аёллар анча ёмонроқ бўлади. „Ғалати нарса, — дейди Уоллен, — тадқиқотга кўра, бутун умри давомида математикада заиф деб ҳисобланган аёлга математика тести гендер нейтрал эканлигини ва бунинг барча оқибатларини айтиш кифоя ва қиз болада социализация ҳолати йўқолади“ [3]. Ёзувчи Жудит Харриснинг фикрича, ирсиятдан ташқари, атроф-муҳитнинг бошқа жиҳатларига ота-она тарбияси, масалан, болалар тенгдошлари гуруҳларига қараганда, уларнинг авлодларига узоқ муддатли таъсири камроқ бўлиши мумкин[4].
Англияда Миллий Саводхонлик Жамғармаси томонидан олиб борилган тадқиқотлар шуни кўрсатдики, қизлар 6 ёшдан 11 ёшгача бўлган барча таълим йўналишлари бўйича ўғил болаларга қараганда доимий равишда юқори балл тўплашди, энг муҳим фарқлар ўқиш ва ёзишда қайд этилган[5]. Тарихий жиҳатдан қизлар стандартлаштирилган тестлардан орқада қолишади. 1996-йилда оғзаки САТда Қўшма Штатлардаги барча ирқдаги қизлар ўртача 503 баллга, ўғил болалар эса 507 баллга эга эдилар. Математикадан қизлар ўртача 492 баллга, ўғил болалар эса 35 баллга юқори эдилар. "Қизлар бир хил курсларда ўқиса, " дейди коллеж кенгаши тадқиқотчиси Уэйн Камара, „35 балллик фарқ бироз қисқаради“. Шу билан бирга, Лесли Р. Аёллар сиёсатини ўрганиш маркази президенти Wолфнинг айтишича, қизлар муаммо устида ишлашга мойил бўлгани учун тестларни ёмонроқ ўтказади, ўғил болалар эса „имтиҳондан ўтиш ҳийлаларидан“ фойдаланадилар, масалан, бир нечта танлов тестларида берилган жавоб. Бўрининг айтишича, қизлар тиришқоқ ва пухта бўлиб, „ўғил болалар худди пинбол ўйнагандек ўйнашади“. Wолф, шунингдек, қизларнинг САТ баллари пастроқ бўлса-да, улар коллежнинг биринчи йилидаги барча курсларда ўғил болаларга қараганда доимий равишда юқори балл олишларини таъкидлади[6].
2005-йилда Чикаго университетида ўтказилган тадқиқот шуни кўрсатдики, синфда қизларнинг кўп бўлиши ўғил болаларнинг фаолиятини яхшилайди[7].
.
Санъат ва адабиёт
Миср расмларида зодагонларнинг қизлари бўлган қизларнинг портретлари тасвирланган. Саппҳо шеъриятида қизларга қаратилган севги шеърлари мавжуд.
Кўпгина адабий асарлар ёки сикллар ўз қаҳрамонининг болалиги тасвирларини ўз ичига олади, масалан, худди шу номдаги романдаги Жейн Эйрнинг ҳақоратланган ҳикояси ёки " Уруш ва тинчлик " даги сентиментал Наташа Ростова, Харпер Лининг " Масхара қушини ўлдириш " романи каби бошқа романларида тўлиқ бош қаҳрамон сифатида кичкина қизга эътибор қаратилган. Артур Голденнинг „Гейша ҳақидаги хотиралари“ бош қаҳрамон ва унинг синглиси оиласидан ажралганидан кейин „завқ тумани“га ташлаб кетилганлиги билан очилади.
Люис Керроллнинг "Алиснинг мо''жизалар мамлакатидаги саргузаштлари" ва " Элис кўзойнак орқали " китобларида таниқли бош қаҳрамон тасвирланган. Бундан ташқари, Керроллнинг қизлар ва қизларнинг фотосуратлари кўпинча фотография санъати тарихига киритилган.
Пиппи Лонгстоcк — швед ёзувчиси Астрид Линдгреннинг бир қатор китоблари қаҳрамони. Пиппи — супер кучга эга бўлган ва товуқ вилласида ота-онасисиз яшайдиган қиз.
Рус тилида сўзлашувчи томошабин ва ўқувчи учун, сўнгги совет давридан бери энг машҳур қиз Кир Булйчевнинг илмий фантастика китоблари ва уларнинг филмга мослашувлари қаҳрамони Алиса Селезневага айланди.
Адабиёт
- Бовуар, Симоне де . Иккинчи қават. — Санкт-Петербург: Азбука, 2017 йил. ИСБН 978-5-389-13048-7
- Борисов С. Б. Рус қизлиги дунёси. ХХ асрнинг 70-90 йиллари. — М .: Ладомир, 2002 — 352 бет.
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ Салон.cом, Курт Клеинер, А минд оф тҳеир оwн (Wайбаcк Мачине сайтида 2011-06-06 санасида архивланган) (боок ревиэw оф Натуре виа Нуртуре бй Матт Ридлей), 19 Жуне 2003, ретриэвед 2 Жануарй 2008
- ↑ ББC, Жане Бересфорд, Тwинс реунитед, афтер 35 еарс апарт (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-10-07 санасида архивланган), 31 Деcембер 2007, ретриэвед 2 Жануарй 2008
- ↑ Эморй Университй wебсите, Wоменъс wорк? (Wайбаcк Мачине сайтида 2018-04-30 санасида архивланган), Септембер 2005, ретриэвед 2 Жануарй 2008
- ↑ ПБС.орг, Натуре вс. нуртуре (Wайбаcк Мачине сайтида 2014-01-22 санасида архивланган), 20 Оcтобер 1998, ретриэвед 2 Жануарй 2008
- ↑ литераcйтруст.орг, Литераcй ачиэвемент ин Энгланд, инcлудинг гендер сплит Wебархив андозасида хато:
|урл=қийматини текширинг. Бўш., 2007, ретриэвед 7 Деcембер 2008 - ↑ Неw Ёрк Тимес, Катҳерине Қ Сеэле, Гроуп Сеэкс то Алтер С. А. Т. то Раисе Гирлс' Сcорес Wайбаcк Мачинедаги асл нусхадан архивланган архив нусхаси. (16-март 2020-йил), 14 Марч 1997, ретриэвед 2 Жануарй 2008
- ↑ ҳарриссчоол.учиcаго.эду, Гирл-Доминатед Cлассроомс Cан Импрове Бойс’ Эарлй Счоол Перформанcе (Wайбаcк Мачине сайтида 2007-08-19 санасида архивланган), ретриэвед 2 Жануарй 2008