Qizil baqa
Қизил бақа (лат. Счисмадерма cаренс) – коʻп сонли бақалар оиласига мансуб амфибия.
Ташқи кўриниши
Амфибия ҳажми одий қурбақаларга қараганда катта: ёши катта эркакларининг танаси 8,6-8,8 сантиметр, урғочилар бироз йирикроқ, тахминан 9,2 сантиметргача этади. Бақа танаси ранги ёрқин қизил ва ёрқин жигарранг тусларга эга. Орқаси қизил-оловранг, енкаласи ва пастки қисимларида баъзан тоқ-жигарранг туқталар пайдо бўлиши мумкин. қорни қисми асосан оч-жигарранг, енгил пушти тусга эга бўлиб қулранг нуқталарга эга бўлади. Ён қисмлари орқа ва қорин ранглари асосий ранглари билан кесишиб кетади.
Қизил бақа танасида ўз ҳажмидаги бошқа турдаги бақаларга қараганда сиғиллари камроқ учрайди.
Бақаларга ҳос бўлган суяк ўсимтаси (дорсолатерал тожи) ўрта қулоқ зонасида бошланиб орқа оёқларигач бўлади. Униинг юқори қисмидаги ранги пастки қисмига қараганда тоқроқ рангда бўлари.
Тимпаник мембрана стандарт юмалоқ шаклга эга бўлиб катта ҳажимда бўлади. Қулоқ яқинидаги типик безлар паротидлар деб аталади, бу турда сезилмайди.
Бақанинг панжаларининг юқорисида бироз ажинли бурмаларга эга.
Оёқ-қўлларида тарсус ҳудудида жойлашган терига ўхшаш, бироз ажинланган бурмалар аниқ ажралиб туради. Эркакларнинг панжаларида характерли ўсмалар мавжуд – дастлабки учта бармоқда жойлашган никоҳ чақириқлари. Оёқ-қўлларининг шунга ўхшаш тузилиши эркакка жуфтлашиш жараёнида аёлни ушлаб туриш қобилиятини беради.
Барча эркак думсиз бақалар каби қизил бақанинг эркакларида махсус бақбақа қопчаси мавжут. У товуш чиқазиш учун ишлатилади. Асосан наслчилик мавсумида фаол ишлатилади. Тинч ҳолатда, бақбақа қопчаси шиллиқ қават ва тер бурамалари орасида мушаклар ёрдамида ушлаб турилади.
Яшаш жоялари
Қизил бақаларни асосан Африка қитъасининг шарқий қисмида, Танзания шимоли-ғарбий қисмида ва Кениянинг жанубий ҳудудларида учраца бўлади. Бақалар популяцияси Марказий Африкада, Конго Республикасида, иссиқ Малави Республикасида, шунингдек, Анголанинг шарқий қисмида ва қисман Замбиянинг ғарбий қисмида яшайди. Хамда истиқомат диапазони Боцвана, Свазиленд, Мозамбик, Намибия ва Зимбабве ҳудудини, шу жумладан Жанубий Африканинг вилоятларидан бирини қамраб олган жанубий Африкага ўтади.
Африка қизил бақаси тропик ва субтропикларда яшашни афзал кўради, нам ўрмонлар ва бой ўт қопламига эга саванналарни яшаш жойи сифатида танлайди, тоза сувли ботқоқларда, табиий сув ҳавзалари бўйида, сунъий равишда яратилган сув омборлари ва суғориш каналларида учрайди.
Турмуш тарзи ва овқатланиш
Ушбу турдаги бақалар ҳаётининг тахминан 80 фоизини қуруқликда ўтказади: Африка қизил қурбақаси фақат озиқ-овқат ва наслчилик мавсуми учун сувга тушади.
Қизил тоаднинг рационининг асосини сабзавот компонентлари – сув ўтлари ва сув омбори қирғоқ бўйлаб ўсадиган ўсимликлар ташкил этади. Бақа ўрта бўйли ҳашаротлар: майда ниначилар ва уларнинг личинкалари, турли қуртлар, чигирткалар, сув қўнғизларини эйиш орқали протеин (оқсил) олади.
Насилчилик
Қизил бақалар наслчилик мавсуми асосан ёз уртасига тўғри келади. Бу вақта эркаклар сув омборларидан бақбақаси ёрдамида баланд чақирув товушларини чиқазишади. Товуши бироз қичқириқларга ўхшайди(0,9-12 сония давом этиши мумкин), 0,1-0,8 кҲз частотада талаффуз қилинади. Аёллар асосан энг паст тембрдаги энг баланд тувуш эгаларини афзал кўради. Баъзан сув омборида аёллар эркаклардаан кам бўлган ҳолатларида эркаклар орасида шиддатли жанглар содир бўлади. Урғоcги жуфтлаш ва уругвланиш жараёнидан сўнг иккаласи ажралиб кетади ва ўз авлодлари тақдирида ҳеч қандай исгтрок этмайди.
Ҳар бир урғочи диаметри 1,6 дан 2,5 мм гача бўлган 2000-2500 тухум қўяди. Тухумлар сув ости ўсимликларига бириктирилади, аммо базилари сув тубига тушиб кетади, бу ўз равишда итбалиқларнинг ривожланишига ҳеч қандай таъсир қилмайди.
Инкубация муддати тўғридан-тўғри сувнинг ҳароратига боғлиқ ва 37-52 кун давом этади. Кўзга кўринган итбалиқлар гуруҳлар бўлиб сақланади.
Адабиётлар
- Чаннинг, А. (2001). Марказий ва Жанубий Африканинг амфибиялари. Cорнелл Университй Пресс, Итҳаcа, НЙ.
- Чаннинг, А. ва Ҳоwелл, КМ (2006). Шарқий Африка амфибиялари. Корнелл университети матбуоти, Итака.
- Пойнтон, ЖC, Ҳоwелл, К., Минтер, Л., анд Тандй, М. (2004). Счисмадерм ғамхўрлик қилади. Ин: ИУCН 2007. 2007 ИУCН Хавф остидаги турларнинг Қизил рўйхати. www.иуcнредлист.орг. 2008-йил 7-августда юклаб олинган.
- Билл Бранч. (2005) Шарқий Африкадаги илонлар, бошқа судралувчилар ва амфибиялар учун фото қўлланма
- Эми Ру Чен (2008-05-13). " Счисмадерма ғамхўрлик қилади ". Амфибия тармоғи.
- ИУCН ССC Амфибиялар бўйича мутахассислар гуруҳи (2013). „ Счисмадерма cаренс“. ИУCН Қизил рўйхати хавф остидаги турлар. Версия 2013.2. Табиатни муҳофаза қилиш халқаро иттифоқи.
- Фрост, Даррел Р. (2014). „ Счисмадерма cаренс (Смит, 1848)“. Дунёнинг амфибия турлари: Онлайн маълумотнома. 6.0 версияси. Америка табиий тарих музейи.