Қизил панда (Аилурус фулгенс; кичик панда номи билан ҳам танилган) – асосан, Шарқий Ҳимолай ва Хитойнинг жануби-ғарбий ҳудудларида учровчи кичик сутемизувчи жонивор. Қизил панданинг юнги қалин қизил-жигарранг бўлиб, қорин қисмининг ва оёқларининг қора ранги, ҳошиясимон оқ рангдаги қулоқлари, оқ тумшуғи ҳамда ҳалқасимон чизиқларга эга думи уни бошқа ҳайвонлардан ўзгачароқ қилиб кўрсатади. Панданинг тана узунлиги 51-63,5 см бўлиб, думи 28-48,5 см га етади. Оғирлиги 3,2 дан 15 кг га қадар етиши мумкин. Эгилувчан бўғинлари ва ёйсимон, ярим букилган тирноқлари тик қияликлар ҳамда дарахтларга осон чиқиш имконини беради.

Қизил панда
Қазилма даври: Плейстоцендан–ҳозиргача, 1-0 Ма
cалабриан – ҳозиргача 
(ИУCН3.1) [1]
Биологик классификация
Олам: Ҳайвонлар
Тип: Хордалилар
Уруғ: Аилурус
Тур: Фулгенс
Qizil panda yashash hududi
Қизил панда яшаш ҳудуди
Осттурлар

А. ф. фулгенс Ф. Cувиэр, 1825-йи
А. ф. стяни Тҳомас, 1902-йил[2]

Қизил панда илк бор 1825-йилда ўрганилган. Ҳозирги вақтда тан олинган иккита кичик тури – Ҳимолай ва Хитой қизил пандаси мавжуд бўлиб, улар тахминан 250 000 йил олдин яшаган бошқа турдан ажралиб чиққан. Қизил панданинг эволюцион шаклланиши давомида одатий пандалар каби ерда эмас, аксинча дарахтларда яшашга мослашганлиги аниқланган. Аммо замонавий генетик тадқиқотлар унинг ракунлар, сувсарлар ва скункслар билан ўхшаш эканлигини исботлаган. Бу тур асли айиқ ҳисобланувчи гигант пандалар билан боғлиқ бўлса-да, аслида танаси унчалик ҳам катта эмас Ҳар иккала тур ҳам чўзиқ билак суякларига ҳамда бамбукни ушлашга мослашган „сохта бош бармоқларга“ эгалиги уларнинг ўхшаш жиҳатлари сифатида тан олинади. Қизил панданинг (Аилуридаэ) эволюцион ривожланиши тахминан 18-25 миллион йил давом этган. Евроосиё ва Шимолий Америка ҳудудидан 18 миллион йил аввал яшаган ва ҳозирда йўқолиб кетган қизил панда аждодларининг қолдиқлари топилган.

Қизил панда игнабаргли ўрмонларда, шунингдек, мўтадил иқлимли, кенг баргли ва аралаш ўрмонларда яшайди. Сув манбаларига яқин бўлган зич бамбук қопламали тик ёнбағирларни афзал кўради. Айиқ асосан бамбук куртаклари ва барглари билан озиқланади. Шу билан бир қаторда ўсимликларнинг мевалари ва гулларини ҳам ейди. Қизил пандалар эрта баҳорда жуфтлашади, урғочилари ёзда тўрттагача бола туғади. Браконерликнинг ривожланиши, шунингдек, ўрмонларнинг оммавий кесилиши оқибатида яшаш жойларининг вайрон бўлиши ҳамда ов қилиниши туфайли қирилиб кетиш хавфи остида. Ушбу тур 2015-йилдан бери ИУCН Қизил рўйхатига хавф остида бўлган турлар қаторига киритилган. Барча мамлакатларда муҳофаза остидаги ҳайвонлар рўйхатида туради.

Непал, Бутан ва Ҳиндистоннинг шимоли-шарқида жамоатчилик билан биргаликда амалга оширилувчи табиатни муҳофаза қилиш дастурлари бошланган. Хитой бу борада кўплаб табиатни муҳофаза қилиш лойиҳаларини ишлаб чиққан. Дунё бўйлаб ҳайвонот боғларида қизил пандаларни кўпайтириш бўйича минтақавий дастурлар ташкил этилган.

Қизил панда образи анимацион филмлар, видеоўйинлар, комиксларда тез-тез учрайди, шунингдек, айрим компаниялар ва мусиқа гуруҳлари ҳам ўзларига ном ва бренд белгиси сифатида қизил панда кўринишини танлашган.

Этимологияси

„Панда“ сўзи маҳаллий непал тилида учрайдиган पञ्जा пажā „панжаси“ ёки पौँजा паũжā „панжа“ номларидан келиб чиққанлиги таҳмин қилинади[3][4]. Кўплаб тилларда бу сўзнинг „панда“ шакли шундай тарзда қабул қилинган. 1869-йилдан бошлаб расман ўрганиб чиқилган ва гигант пандадан фарқланиб туриши учун „қизил панда“ ёки „кичик панда“ номи билан атала бошланган[4].

Аилурус уруғининг номи қадимги юнонча αἴλουρος (аилоурос) сўзидан олинган бўлиб, „мушук“ деган маънони англатади[5]. Фулгенснинг бинар номенклатураси лотинча „порлаш“, „ёрқин“ деган сўздан келиб чиққан[4][6].

Таксономияси

Тҳомас Ҳардwиcке томонидан буюртма қилинган қизил панданинг акварел расми (тах. 1820-йил)[7]

Қизил пандани 1825-йилда Фредериc Cувиэр таснифлаган ва ҳозирги илмий номи Аилурус фулгенс номи берилган. Cувиэрнинг тавсифи зоологик намуналарга, шу жумладан „Ҳиндистон шимолидаги тоғлардан“ топилган панда териси, панжалари, жағ суяклари ва тишларига, шунингдек, Алфред Дувауcелнинг ҳисоботига асосланган[8][9]. Қизил пандани 1821-йилда Тҳомас Ҳардwиcке ҳам таснифлаган, аммо унинг мақоласи 1827-йилда нашр этилган[4][10]. 1902-йилда Олдфиэлд Тҳомас Сичуанда бўлган йиғилишда қизил панда намуналарини тўплаган Фредериcк Wиллиам Стян шарафига Аилурус фулгенс стяни номи остида эркак қизил панда намунасининг бош суягини таснифлаб берган.

Кенжа турлари

Замонавий қизил панда – Аилурус уруғидаги ягона тан олинган тур ҳисобланади. У анъанавий равишда иккита кичик турга бўлинади: Ҳимолай қизил пандаси (А. ф. фулгенс) ва Хитой қизил пандаси (А. ф. стяни). Ҳимолай кенжа турининг пешонаси очиқроқ рангли ҳамда пастки орқа ва думғаза қисмида учли туклари мавжуд. Хитой кенжа тури кўпроқ букилган пешона ва эгилган тумшуқли, шунингдек оқ юзи қуюқроқ туклар билан қопланган[11].

2020-йилда қизил панда намуналарининг генетик таҳлили натижалари, Ҳимолай ва Хитойдаги қизил панда популяциялари тахминан 250 000 йил олдин бошқа турлардан ажралиб чиққанини кўрсатган. Тадқиқотчилар икки кичик турга алоҳида тур сифатида қарашни таклиф қилишган. Жануби-шарқий Тибет ва шимолий Мянмадаги қизил пандалар сяниянинг бир қисми, жанубий Тибетдагилар эса фулгенс деб таснифланган[12].

Шимоли-шарқий Ҳиндистон ва Хитойда тўпланган 132 нафар қизил панда нажас намуналарининг ДНК таҳлиллари асосида, Сианг дарёси Ҳимолай ва Хитой қизил пандалари ўртасидаги оралиқ тур эканлигини кўрсатадиган иккита алоҳида кластер шакллантирилган[13]. Улар Плейстоцен даврида жанубий Тибет платосидаги музлик даври туфайли алоҳида турларга ажралиб кетган бўлиши тахмин қилинади[14].

Филогенези

Қизил панданинг эволюцион дарахтдаги ўрни кўп муҳокама қилинган. ХХ аср бошларида турли олимлар бу турни ракунлар каби Проcёнидаэ оиласига мансуб деб ҳисоблаганлар. Ўша пайтда таниқли биологларнинг кўпчилиги қизил пандани гигант панда билан алоқадор деб ҳисоблашган. Охир-оқибат ушбу тур айиқ эканлиги ҳақида назариялар ҳам юзага келган. 1982-йилда ўтказилган тадқиқотда қизил пандалар гигант панда, бошқа айиқлар ва прокионидлар ўртасидаги тур сифатида тадқиқ этилган. Уларнинг бош суягидаги ўхшашлик ва фарқлар ўрганилган ҳамда тур Аилуридаэ оиласига мансуб экани таъкидланган. Тадқиқот муаллифи қизил пандани айиқлар билан турдош деб ҳисоблаган[11].

1995-йилда митохондриал ДНК таҳлили қизил панданинг проционидлар билан боғлиқ эканлигини аниқлади[15].

2005, 2018 ва 2021-йилларда олиб борилган генетик тадқиқотлар натижасида қизил панда Мустелоидеа туркумига мансуб экани аниқланди. Бу туркумга Проcёнидаэ, Мустелидаэ ва Мепҳитидаэ (скункс ва унинг турдошлари) оилалари киради[16][17][18].

Қазилма қолдиқлари

Drawing of a skull (above) and head (below) of an extinct animal
Замонавий қизил панданинг ўтмишда яшаган йирик йиртқич қариндоши – Симоcённинг бош суяги ва реконструксия асосида чизилган боши

Аилуридаэ оиласи Европада сўнгги олигоцен ёки илк миоцен даврида, бундан тахминан 25—18 миллион йил олдин ривожланган. Ампҳиcтис тури энг қадимги вакилининг бош суяги ҳамда замонавий турлар бош суяги бир хил ўлчамда (10 см) бўлиши мумкин. Тишлари ўткир премолярлар ва карнасяллардан (П4 ва м1) ҳамда силлиқлаш учун мослаштирилган (М1, М2 ва м2) моларлардан иборат бўлиб, у умумий қилиб айтганда, айиқнинг йиртқичларга хос рационга эга бўлганидан далолат беради. У қозиқ тишларининг ён томонидаги тешик қисмларига асосланиб Аилуридаэ туркумидан жой олган. Бошқа эрта ёки базал аилуридларга Алопеcоcён ва Симоcён сингари оилалар киради, уларнинг вакиллари Евроосиё ва Шимолий Америка бўйлаб тарқалгани аниқланган. Турнинг тарқалиши Ўрта Миоцен давридан бошланган. Эрта Плиоцен даврига мансуб турларининг қолдиқлари сақланиб қолган. Иккаласида ҳам Амфиктисга ўхшаш тишлари мавжуд. Шунинг учун ҳам бир хил овқатланиш тартибига эга бўлгани таъкидланади[19].

Пума катталигидаги Симоcён дарахтда яшовчи тур бўлиб, „сохта бош бармоғи“ – чўзилган билак суягининг замонавий турлар билан қўшилиши натижасида, бу қўшимча бармоқ бамбук билан озиқланиш учун эмас, балки дарахтда ҳаракатланишга мослашиб кетганлигини кўрсатади[19][20].

Кейинчалик янада ривожланган аилуридлар Аилуринаэ кенжа оиласида таснифланади ва „ҳақиқий“ қизил пандалар деб номланади. Бу ҳайвонлар кичикроқ кўринишга эга ҳамда ўтхўр ҳисобланиб, фитофаглар билан озиқланишга мослашган. Фанга маълум бўлган энг қадимги ҳақиқий панда Испанияда топилган Ўрта Миоцен даврига мансуб Магериcтис тури бўлиб, фақат битта тиш – пастки иккинчи қозиқ тишларидан маълум. Тиш нисбатан пастда жойлашган ва оддий тожга эга бўлган. Шунингдек, кейинги турлар каби ривожланган тиш милклари ҳамда чўзилган майдалагич қисмига эга[21].

Кейинчалик аилуринлар орасида Шимолий Американинг шарқий қисмида кеч Миоцендан Эрта Плиоценга қадар яшаган Пристинаилурус бристоли[21][22] ва Параилурус жинсининг бир неча турлари илк Плиоцен даврида биринчилардан бўлиб Европада пайдо бўлган. Кейинчалик, Евроосиё бўйлаб тарқалган[21][23]. Бу ҳайвонлар, эҳтимол, замонавий қизил пандалар авлодига тегишли сингил таксонининг бир қисми бўлиши ҳам мумкин. Ўтхўр замонавий турлардан фарқли ўлароқ, бу қадимий панда турлари, эҳтимол, омнивор ҳайвонлар ҳисобланиб, юқори қозиқ тишлари ва ўткир тирноқлари билан ажралиб турган[21][22][24].

Замонавий Аилурус оиласининг энг қадимги қазилма қолдиқлари плейстосендан олдинги давр қатламларида учрамаган ҳамда суякларнинг топилиш ҳудуди Осиё қитъаси билан чекланган. Замонавий қизил панданинг илк аждодлари бамбукли овқатланиш тартибига мослашган бўлиб, жағи молярсимон, премоляр ва кўпроқ кўтарилган моляр тишларга эга[21]. Сохта бош бармоғидан озиқланишда ҳам фойдаланади[19][20].

Геномикаси

Сичуан ва Юннандаги 53 та қизил панда намуналари таҳлили генетик хилма-хилликнинг юқори даражасини намойиш этган[25]. Қизил панданинг тўлиқ геноми 2017-йилда кетма-кетликда бўлган. Тадқиқотчилар конвергент эволюция генетикасини ўрганиш учун уни гигант панданинг геноми билан солиштиришган, чунки иккала турда ҳам сохта бармоқлар мавжуд ва йиртқич ҳайвонларнинг овқат ҳазм қилиш тизимига эга бўлишига қарамай, бамбук билан озиқланишга мослашган. Иккала пандада бош бармоқларнинг ривожланишида рол ўйнаши мумкин бўлган баъзи оёқ-қўлларнинг ривожланиш генларида (ДЙНC2Ҳ1 ва ПCНТ) ўзгаришлар юзага келган[26].

Йиртқичликдан ўтхўрликка ўтишда ҳар иккала тур ҳам аччиқликни аниқлаш учун ишлатиладиган таъм рецепторлари генларини қайта фаоллаштирган, аммо ўзига хос генлар бошқача тарзда шаклланган[27].

Тавсифи

Red panda skull
Қизил панда бош суяги
Red panda face
Қизил панда юзи

Қизил панданинг мўйнаси асосан қизил ёки тўқ сариқ-жигарранг, қорин ва оёқларидаги юнги эса қора тусда бўлади. Оғиз, ёноқлар, қошлар ва икки қулоқ четлари оқ рангда бўлиб, пахмоқ думида қизил ва ҳалқасимон нақшлар мавжуд шунингдек, дум учи одатда жигарранг тусда бўлади[28][29][30].

Ранги қизил мох ва оқ лишайниклар билан қопланган дарахтзорда яшаши сабабли, панданинг мўйнаси камуфляж вазифасини ўтайди. Устки мўйнаси узунроқ ва қўполроқ бўлса ҳам остки туклари қисқароқ ва майинроқ бўлади[29]. Орқа тарафдаги юнглари 47—56 мм гача узунликда бўлади. Оғиз, пастки жағ ва ияги атрофида ўртача узун мўйловлари бор. Панжалар тагидаги туклари унга қорда юриш имконини беради[28].

Қизил панданинг боши нисбатан кичик, аммо шунга ўхшаш ўлчамдаги енотларникига қараганда бироз катта ҳисобланади, тумшуғи қисқа, қулоқлари учбурчак ҳамда оёқ-қўллари деярли бир хил узунликка эга[28][29]. Унинг тана узунлиги 51—63,5 см ни, эни 28—48,5 см ни ташкил этади. Ҳимолай қизил пандасининг оғирлиги 3,2—9,4 кг гача етиши қайд этилган, Хитой қизил пандасининг урғочиси 4—15 кг оғирликда, эркаги эса 4,2—13,4 кг вазнга эга бўлади[28]. Унинг ҳар бир оёғида бешта қайрилган бармоқлари бор, уларнинг ҳар бири тоққа чиқишга ёрдам берадиган қайрилма ярим орқага тортиладиган тирноқларга эга[29]. Тос суяги ва орқа оёқларда эгилувчан бўғинлар мавжуд, бу ҳолат дарахтда яшовчи тўрт оёқли жониворларга хос хусусият ҳисобланади[31]. Дағал бўлса-да, дум ҳайвонга кўтарилиш пайтида мувозанатни сақлашга ёрдам беради[29].

Олд панжаларда билак суягининг кенгайтмаси бўлган „сохта бош бармоғи“ бор, бу кўплаб йиртқич ҳайвонларда учрайдиган радиал сесамоид суяк ҳисобланади. Мазкур бош бармоғи ҳайвоннинг бамбук пояларини ушлаб туришига имкон беради шунингдек бармоқлар ва билак суяклари жуда мослашувчан ҳамдир. Қизил панданинг бу хусусияти йирик пандаларники билан деярли бир хил, унинг ён томонларида сиқилган каттароқ сесамоид суяги мавжуд. Бундан ташқари, қизил панда сесамоидининг учи кўпроқ чўккан, йирик пандада эса ўртага эгилган. Бу хусусиятлар гигант пандага ҳаракатланишда янада эпчилроқ бўлиш имкониятини беради[32].

Қизил панданинг бош суяги кенг, пастки жағи эса мустаҳкам[28][29]. Бироқ, у унчалик қаттиқ бўлмаган барглар ва пояларни истеъмол қилганлиги сабабли ҳам, чайнаш мушаклари улкан панданикига қараганда заифроқ ҳисобланади. Қизил панданинг овқат ҳазм қилиш тизими тана узунлигидан атиги 4,2 баравар узунроқ, оддий ошқозон, ёнбош ичак ва йўғон ичак ўртасида сезиларли бўлиниш кузатилади шунингдек, қизил пандаларда кўричак бўлмайди[28].

Тарқалиши ва яшаш жойи

Red panda in a tree
Неора водийси миллий боғидаги қизил панда

Қизил панда Непалда, Ҳиндистоннинг Секким, Ғарбий Бенгалия ва Аруначал-Прадеш штатларида, Бутанда, Тибетнинг жанубида, Мянманинг шимолида, Хитойнинг Сичуан ва Юннан провинсияларида яшайди. Қизил панданинг глобал потенсиал яшаш жойи кўпи билан 47,100 км2 (18,200 кв ми) ни ташкил қилади; Бу яшаш жойи Ҳимолай тоғларининг мўтадил иқлим зонасида жойлашган бўлиб, у ерда йиллик ўртача ҳарорат 18–24 °C (64–75 °Ф) даражагача етиши мумкин[33]. Бу диапазон давомида у 2,000–4,300 м (6,600–14,100 фт) баландликда учраши қайд этилган[34][35][36][37][38].

Қизил панданинг яшаш жойи
Давлат Тахминий ўлчам[33]
Непал 22,400 км2 (8,600 кв ми)
Хитой 13,100 км2 (5,100 кв ми)
Ҳиндистон 5,700 км2 (2,200 кв ми)
Мянма 5,000 км2 (1,900 кв ми)
Бутан 900 км2 (350 кв ми)
Умумий 47,100 км2 (18,200 кв ми)

Непалда у Шарқий Ҳимолай кенг баргли ўрмонлар экорегионидаги олтита қўриқланадиган ҳудуд мажмуасида истиқомат қилади[36]. Бугунги кунга қадар энг ғарбий ҳудудлардан 2019-йилда Каликот туманидаги ўрмонларда учта жамоа топилган[39]. Панчтҳар ва Илам туманлари мамлакатнинг энг шарқий ҳудуди ҳисобланади, бу ер яшаш жойи – қишлоқлар, чорва яйловлари ва йўллар билан ўралган[40]. Сикким ва Ғарбий Бенгалиянинг Кангченжунга ландшафтидаги қўриқланадиган ҳудудлар метапопуляция қисман қўриқланадиган ҳудудлардан ташқаридаги эски ўрмонлар орқали боғланган[41]. Бу ландшафтдаги ўрмонларда ҳимолай эманлари (Қуэрcус ламеллоса ва Қ. семеcарпифолиа), ҳимолай қайини, ҳимолай арчаси, бамбукли ҳимолай чинори, рододендрон ва пастки қаватларида ўсадиган баъзи қора арча буталари кўплаб учрайди[34][42][43][44]. Бутан, Аруначал-Прадешнинг Пангчен водийси, Ғарбий Каменг ва Ши Ёми туманларидаги кузатишлар шуни кўрсатадики, қизил панда Юшания ва Тамнокаламус бамбуклари, ўрта бўйли рододендрон, бута ва ярим бута сингари ўсимликлар ўсадиган ҳудудларга озиқланиш учун тез-тез бориб туради[35][45][46].

Хитойда у Ҳенгдуан тоғлари субалп игнабаргли ўрмонларида ва Сичуандаги Ҳенгдуан, Қионглай, Хиаохианг, Дахианглинг ва Лиангшан тоғларида Қионглаи-Миншан игнабаргли ўрмонларида яшайди[37]. Қўшни Юннан провинсиясида у фақат тоғларнинг шимоли-ғарбий қисмида учраши қайд этилган[47][48].

Қизил панда денгиз сатҳидан 70—240 м баландликда жойлашган сув ҳавзаларига боришни афзал кўради[49][50][51][52]. Йиқилган игнабаргли дарахтлар ва уларнинг улкан ғоваксимон ходалари айиқларнинг муҳим яшаш жойидир, чунки улар бамбук барглари билан озиқланишга ёрдам беради[53]. Қизил пандалар 20° дан ортиқ тик қияликларда яшаши ва диаметри 30 см дан ошиқ ходалардан яшаш жойи сифатида фойдаланиши қайд этилган[49][51]. Пҳрумсенгла миллий боғида кузатилган қизил пандалар асосан шарқий ва жанубий ёнбағирларда ўртача қиялик 34° ва соябон қоплами 66 % бўлган, тахминан 23 м га яқин бамбук билан қопланган баландликда қўним топиши кузатилган[50]. Дафенгдинг қўриқхонасидаги пандалар қишда жанубга қараган тик қияликларни афзал кўради ва 1,5—2,5 м баландликдаги бамбукли ўрмонларда яшайди[54]. Гаолигоншан миллий қўриқхонасидаги турлари эса 75 % дан ортиқ зич соябон қопламали, тик ён бағирлари ва камида 70 м² зичликка эга аралаш игнабаргли ўрмонда яшаши аниқланган[55]. Хитойнинг айрим ҳудудларида қизил панда гигант панда билан бир ҳудудда яшайди. Фенгтонгжай ва Еле миллий қўриқхоналарида қизил панда яшаш жойи кўплаб бамбук поялари, буталар, йиқилган дарахтлар ва шох-шаббалар бўлган тик ён бағирларда жойлашганлиги билан ажралиб туради, йирик панда эса баландроқ лекин камроқ миқдорда бамбук ўсадиган юмшоқроқ ён бағирларни афзал кўради. Бундай жой ажратиш бамбук билан озиқланадиган иккита тур ўртасидаги рақобатни камайтиради[49][53].

Хулқ-атвори

A red panda lies sleeping on a high branch of a tree, with tail stretched out behind and legs dangling on each side of the branch
Дарахт шохида ухлаётган қизил панда

Қизил пандани табиатда эркин ҳолда ҳаракатлашини кузатиш камдан-кам учрайдиган ҳодисадир[56]. Унинг хатти-ҳаракатлари, ҳаёт тарзини ўрганиш бўйича ўтказилган тадқиқотлар одатда қизил пандаларни қафасда сақлаган ҳолатда олиб борилган[57]. Қизил панда тунда фаол бўлувчи ва крепускуляр жонивор бўлиб, кечаси – тунги фаоллик даврлари оралиғида ухлайди. У одатда дарахт шохлари ёки бошқа баланд жойларда дам олади, иссиқ кунларда оёқлари осилган ҳолда шохга чўзилиб ётишни ёқтиради, совуқ кунларда эса орқа оёқлари билан юзтубан ўгирилиб ётишни мақул кўради. Қизил панда орқа оёқлари билан дарахт танасининг ўртасидан ушлаб, ерга бош билан тушади. У тез ҳаракатланиши туфайли ҳам ерга безиён тушишни удаллайди[29].

Ижтимоий ҳаёт тарзи

Вояга етган пандалар одатда ёлғиз яшашни мақул кўради. Мазкур жониворлар ўзларининг уй диапазонини ёки ҳудудий чегараларини сийдик, нажас ва анал безлар ҳамда унинг атрофидаги безларнинг секрецияси билан белгилайди. Танасидан ажраладиган хушбўй ҳидлар орқали эркак пандалар ўз ҳудудларини тез-тез ва узоқ муддатга белгилаб қўйишади[29]. Хитойнинг Wолонг миллий қўриқхонасида радио орқали урғочининг уй диапазони 0,94 км² эканлиги, эркаклариники эса 1,11 км² майдонга тенг бўлиши аниқланган[58].

Непал шарқидаги ўнта қизил панданинг бир йиллик мониторинг қилиш натижалари шуни кўрсатдики, тўртта эркак турнинг уй оралиғи ўртача 1,73 км² га ва олтита урғочи турники ўрмон ичида 0,94 км² ёки камида 19,2 га га тенг бўлиши аниқланган. Урғочи пандалар 419—841 м гача бўлган ҳудудга саёҳат қилишлари мумкин, эркак пандаларда эса бу кўрсаткич 660—1473 м гача етади. Январдан мартгача бўлган жуфтлашиш мавсумида катта пандалар ўртача 795 м ҳудудга саёҳат қилишлари мумкин, айрим вақтларда бу ўртача 861 м гача ҳам етади[40]. Қизил пандаларнинг барчаси дарахтлари паст бўлган жойларда яшайди, одамлар, чорва моллари ва итлар томонидан безовта қилинадиган ҳудудларда эса деярли учрамайди[59].

Овқатланиш тартиби

Red panda holding onto a plant and eating
Овқатланаётган қизил панда

Қизил панда ўтхўр жонивор бўлиб, асосан бамбук, Пҳйллостачйс, Синарундинариа, Тҳамноcаламус ва Чимонобамбуса сингари турлар билан озиқланади[60]. Шунингдек, у мевалар, гуллар, акорлар, тухумлар, қушлар ва майда сутемизувчилар билан ҳам озиқланади. Бамбук барглари йил давомида топилиши осон бўлган маҳсулот ҳисобланади[61]. Wолонг миллий қўриқхонасида Башаниа фангиана номли бамбук турининг барглари, таҳлил қилинган панда ахлатининг деярли 94 фоизида ва унинг куртаклари июн ойида топилган ахлатнинг 59 фоизида топилган[58].

Икки йил давомида Сингалила миллий боғидаги учта жойда кузатилган қизил пандаларнинг рациони 40—83% Юшаниа малинг ва Тҳамноcаламус спатҳифлорус бамбукларининг куртакларидан[а], 51—91,2% эса Аcтинидиа стригоса ва мавсумий мевалар шунингдек, резаворлардан ташкил топган[64]. Ушбу миллий боғда қизил панда ахлатлари таҳлилида, ёз мавсумида ипаксимон атиргул ва шохли мева турларининг қолдиқларини, муссондан кейинги мавсумда эса Аcтинидиа cаллоса ва Мерриллиопанах алпинус ҳамда Сорбус cуспидата ва ҳар икки мавсумда ҳам дарахт рододендрони учраши аниқланган. 23 турдаги ўсимликда қизил панда қолдирган ахлат излари топилган. Тош эман турларидан бири бўлган Литҳоcарпус пачйпҳйллус, Кемпбелл магнолиа, Cастанопсис трибулоидес, Ҳимолой қайини, Лицеа сериcеа ва гулли Илех фрагилис шулар жумласидандир[65].

Непалнинг Рара миллий боғида муссондан олдин ва кейин олинган барча ахлатларда тамнокаламус ўсимлигининг айрим турлари қолдиқлари мавжудлиги аниқланган[66]. Унинг Дҳорпатан қўриқхонасидаги ёзги рациони, баъзи ликен турлари ва зирк сингари яримбуталар истеъмолини ўз ичига олади[42].

Бутаннинг Жигме Доржи миллий боғида мевалар пишиб етилган вақтда топилган қизил панда нажасида ҳимолай печак уруғи мавжудлиги аниқланган[52].

Қизил панда овқатни олдинги панжаларидан бири билан ушлайди ва одатда ўтириб ёки тик турган ҳолида овқатланади. Таомланиш учун озуқа излаётганида, у ўсимликни поясидан ушлаб, жағлари томон тортади. Қизил панда баргларни озиқ тишлари билан тишлайди, сўнгра жағ тиши билан узиб олиб, чайнайди. Гуллар, резаворлар ва майда барглар сингари кичикроқ озуқа турларини бошқачароқ тарзда истеъмол қилади, яъни уларни курак тишлари билан узиб олади[29].

Йиртқич ҳайвонлар сингари ошқозон-ичак трактига эга бўлган қизил панда икки-тўрт соат ичида ичаклари орқали ўтадиган бамбукни тўғри ҳазм қила олмайди. Шу сабабли ҳам, у тўйимли ўсимлик моддаларини кўп миқдорда истеъмол қилиши керак. У бир кун ичида 1,5 кг дан ортиқ янги барг ёки 4 кг барра куртак истеъмол қилади, хом оқсил ва ёғлар энг осон ҳазм бўладиган маҳсулотлардир. Овқат ҳазм қилиш ёз ва кузда энг юқори даражада бўлса, қишда ҳазм жараёни сустлашиб кетади. Бу эса пандалар баргларга қараганда куртакларни кўпроқ истеъмол қилишига сабаб бўлади[67].

Бундай тарзда овқатланишига қарамай, қизил панданинг метаболизм тезлигини катталиги ўзи билан тенг бўлган бошқа сутемизувчилар билан солиштириш мумкин[68].

Қизил панда қуруқ моддаларнинг деярли учдан бир қисмини ҳазм қилади, бу 17 фоиз озуқани ҳазм қиладиган йирик пандалар овқатланишига қараганда нисбатан яхшироқ кўрсаткичдир[67]. Унинг ичагидаги микроблар бамбукни қайта ишлашга ёрдам беради; қизил панда ошқозонидаги микроблар гуруҳи бошқа сутемизувчиларникига қараганда камёб ва хилма-хилдир[69].

Товуши

Файл:Ред панда тwиттеринг.огг Қизил панданинг камида етти хил овози қайд этилган бўлиб, улар бўғилиш товуши, қичқириқ, бақириш, хириллаш, ириллаш ва чуғурлашдан иборат. Жанглар ва тажовузкор қувиш пайтида ғўнғиллаш, қичқириш, хириллаш ва чийиллаш сингари товушлар ҳам пайдо бўлади. Қичқириш одатда бошқа тур вакилининг яқинлашишига жавобан амалга оширилади. Паст овозда чиқариладиган товушлар ҳидни аниқлаш ва искаш каби жараёнлари билан боғлиқ бўлади. Эркак пандалар жуфтлашиш пайтида паст овоз чиқарса, урғочилари бу даврда қичқиришлари мумкин[70]. Тажовузкор ва ўйин жанглари вақтида ҳам улар бошларини секин юқорига ва пастга томон ҳаракатлантиришади, орқа думғаза қисми ҳамда думни ён томонга буришади. Кейин улар жағлари билан овоз чиқараётган вақтда бошларини ён томонга айлантирадилар ва рақибни уриш учун олд панжаларини кўтарадилар. Қизил пандалар орқа оёқларида туришлари, олд оёқларини бошдан юқорига кўтаришлари ва айни шу ҳаракат давомида сакрашлари ҳам мумкин. Иккита қизил панда узоқдан бир-бирига „ҳужумкорона қараши“ ҳам одатий ҳолат ҳисобланади[29].

Кўпайиши

Боласини боқаётган қизил панда

Қизил пандалар қиш тунларида кўпайишни бошлайдилар. Уларнинг жуфтлашиши январдан мартгача, туғиш даври эса майдан августгача бўлган оралиқни ўз ичига олади. Ҳайвонот боғларида парваришланадиган пандалар учун кўпайиш даври олти ойгача кечикиши мумкин. Эструс бир кун давом этади ва урғочилар мавсумда бир неча марта эструкцияга киришишлари мумкин, аммо ҳар бир сикл орасидаги интерваллар қанча давом этиши маълум эмас[71].

Репродуктив мавсум бошланганда, эркак ва урғочи пандалар кўпроқ ўзаро алоқада бўлиб, бир-бирининг ёнида дам олишади, биргаликда ҳаракат қилишади ва овқатланишади. Эструсли урғочи белги қўйиш учун кўпроқ вақт сарфлайди ва эркаклар унинг аногенитал ҳудудини доимий тарзда кузатиб боради. Қўшилишга тайёр бўлган урғочи панда думини силкитиб, ўзини лордоз ҳолатида тутади, олд томони ерга туширилган ва умуртқа поғонаси эгилган ҳолатда жойлашади. Копуляция эркак панданинг урғочи панда орқа ва тепа қисмига жойлашиб олишни ўз ичига олади лекин юзма-юз жуфтлашиш, шунингдек, ён томонда ётган ҳолда, қоринни орқа қисмига жинсий алоқа қилган ҳолатда ҳам жуфтлашишлар содир бўлади. Эркак панда урғочининг бўйнини тишлаш ўрнига олд панжалари билан унинг ён томонидан ушлаб олади. Оралиқдаги танаффус 2—25 дақиқа давом этади ва жуфтлашаётган пандалар жинсий алоқа пайтида урушишга ҳам ҳаракат қиладилар[71].

Ҳомиладорлик тахминан 131 кун давом этади[72]. Туғишидан аввал, урғочи панда игнабаргли дарахтлар ёки уларнинг пўстлоқ бўшлиғи остидан ёхуд тош ёриқлари каби жойлардан ўзига уя учун ҳудуд излайди. Яқин атрофдаги новдалар, таёқлар, шохлар, пўстлоқ парчалари, барглар, ўт ва мох каби буюмлардан фойдаланиб ўзи учун уя қуради[56]. Панда болалари одатда тўлиқ тери билан туғиладилар. Қизил пандалар одатда бир вақтда биттадан тўртагача болалайдилар. Улар биринчи уч-тўрт ой давомида уядан биринчи марта чиққунга қадар оналарига тўлиқ боғлиқ тарзда ҳаёт кечирадилар. Қизил панда болалари биринчи беш ой давомида оналарининг сутини эмиб катта бўладилар[72]. Оналик даври ва насл ўртасидаги алоқа кейинги жуфтлашиш мавсумига қадар давом этади. Болалар тахминан 12 ойликка етганларида тўлиқ мустақил бўлади ва тахминан 18 ойликда жинсий етукликка эришади[29]. Непал шарқида туғилган иккита қизил панда болалари 7–8 ойлигида оналаридан ажратилган ва уч ҳафтадан кейин туғилган жойларини тарк этишган. Улар 26—42 кун ичида янги уйларига етиб боришади ва 42—44 кун давомида у ҳудудни ўрганиб, белгилаб, ўрнашиб олишади[40].

Ўлим ва касалликлар

Қизил панданинг тутқунликдаги умри 14 йилдан ошмайди[29]. Улар ёввойи табиатда леопардларнинг ўлжасига айланганликлари қайд этилган[73]. Непалда тўпланган қизил панданинг нажас намуналарида паразит протозоалар, амоэбозоанлар, юмалоқ қуртлар, трематодалар ва тасмасимон чувалчанглар топилган[74][75]. Рара ва Лангтанг миллий боғларида тўпланган қизил панда нажасида юмалоқ чувалчанглар, тасмалар ва коксидиялар ҳам топилган[76]. Ноксвилл ҳайвонот боғидаги ўн тўртта қизил панда оғир трихофития билан касалланган, шунинг учун улардан иккитасининг думлари кесиб ташланган[77]. Чагас касаллиги Канзас ҳайвонот боғида сақланаётган қизил панданинг ўлимига сабаб бўлган[78]. Амдопарвовирус Сакраменто ҳайвонот боғида олтита қизил панданинг нажасида аниқланган[79]. Хитой ҳайвонот боғидаги саккизта қизил панда пневмониядан ўлишидан сал аввал нафас қисиши ва иситмадан азият чеккан; отопси уларнинг оралиқ хостлар эканлигини кўрсатувчи протозоа Тохопласма гондии ва Сарcоcйстис турларига антикорлари борлигини аниқланган[80]. Ченгду гигант панда кўпайтириш илмий-тадқиқот базасида тутқунликда сақланган қизил панда номаълум сабабларга кўра ўлиб қолган; отопси унинг буйрак, жигар ва ўпка қисмларида кузатилган; Эсчеричиа cоли сабаб бактериал инфексиядан зарарланган[81].

Таҳдидлар

Қизил пандаларга биринчи навбатда, яшаш муҳитининг вайрон қилиниши ҳамда уйларининг бузилиши билан таҳдид қилинмоқда. Бундай ишларнинг амалга оширилишига асосан одамлар сонининг ортиши, ўрмонларнинг кесилиши, ўрмон бўлмаган ҳудудлар учун ўрмон материалларини ноқонуний равишда сотиш ҳамда чорвадорлар ўз чорвалари хавфсизлигини ўйлаб пандаларни безовта қилиши сабаб бўлмоқда. Чорвачиликнинг ривожланиши бамбукларнинг эркин ўсишига тўсқинлик қилади[73]. Шунингдек, бамбукларни оммавий тарзда кесиш баъзи бамбук турларининг қайта тикланиш қобилияти пасайишига сабаб бўлади[82]. Биргина Сичуандаги кесилган ёғоч захираси 2,661,000 м3 (94,000,000 cу фт) тага етади. 1958—1960-йилларда ва 1970-йилларнинг ўрталарида 3,597.9 км2 (1,389.2 кв ми) атрофида қизил панда яшаш жойи, 1990-йилларнинг охирида эса яна шунча ҳудуд вайрон қилинганлиги қайд этилган[47]. Непал бўйлаб қўриқланадиган ҳудудлардан ташқари қисмида яшовчи қизил пандаларнинг яшаш ҳудудларида қаттиқ чиқиндилар ташланиши, чорвачилик йўллари ва чорвачилик стансияларининг барпо этилиши, ўтин ва доривор ўсимликлар йиғадиган одамларнинг фаолияти пандалар ҳаёт тарзига ёмон таъсир кўрсатмоқда[42][83]. Непалнинг Ламжунг туманида аниқланган таҳдидларга асосан, мавсумий кўчатлар экиш вақтида чорва молларини ўтлатиш, антропоген омили тасирида содир этилган ўрмон ёнғинлари ҳамда қишда чорва еми сифатида бамбук ўсимлигини оммавий йиғиш каби фаолият турлари киради[84]. Қизил пандалар яшашайдиган ҳудудларга яқин жойларда автомобил йўллари ва магистраллар қурилиши мазкур турларнинг қирилиб кетишига сабаб бўлмоқда[59].

Браконерлик ҳам қизил пандалар учун катта хавф ҳисобланади. Непалда 2008—2018-йилларда браконерлардан 121 та қизил панда териси мусодара қилинган. Бошқа ёввойи ҳайвонлар учун мўлжалланган тузоқлар ёрдамида қизил пандаларни ўлдириш ҳолатлари қайд этилган[85].

Мянмада браконерлар томонидан қурол ва тузоқ ёрдамида ов қилиш оқибатида қизил пандалар йўқолиб кетиш хавфи остида қолмоқда; 2000-йилларнинг бошидан Хитой билан чегарага олиб борувчи йўллар қурилганидан буён қизил панда терилари ва тирик ҳайвонлар чегара ҳудудидан ноқонуний равишда олиб ўтилиши ҳолатлари кузатилган[38]. Хитойнинг жануби-ғарбий қисмида қизил панда ноёб мўйнаси учун овланади, айниқса шляпа ишлаб чиқарувчилар унинг жуда қимматли думи учун катта пул тўлашади. Хитойда қизил пандалар сони сўнгги 50 йил ичида 40 фоизга камайгани, бу эса мазкур турнинг Ҳимолай ғарбий ҳудудидаги сонидан ҳам камайиб кетганлиги хабар қилинган[47]. 2005-йилдан 2017-йилгача Сичуанда 35 та тирик ва еттита ўлик қизил панда браконерлардан мусодара қилинган ҳамда бир нечта броконерлар 3 йилдан 12 йилгача бўлган қамоқ жазосига ҳукм этилган. 2017-йил баҳорида Хитойнинг тўққиз округидаги 65 та дўконда ўтказилган бир ойлик сўров натижаларига кўра, Юннан шаҳрида фақат битта одам қизил панда терисидан тикилган шляпалар сотганлиги, онлайн форумда эса қизил панда думлари савдога қўйилганлиги маълум бўлган[86].

Сақлаш

Қизил панда CИТЕС И иловасида санаб ўтилган ва барча ҳудудларда ҳимояланган жонивор бўлиб, уни ов қилиш ноқонуний ҳисобланади. У 2008-йилда ИУCН Қизил рўйхатига хавф остида бўлган турлар қаторига киритилган, чунки дунёдаги бу турнинг умумий сони 10 000 тани ташкил этади ҳамда мазкур соннинг пасайиш тенденциясилари мавжуд. Жонивор яшаш манзилгоҳларининг катта қисми қўриқланадиган ҳудудларга тўғри келади.

Қизил панда тарқалган мамлакатларда қўриқланадиган ҳудудлар
Мамлакат Қўриқланадиган ҳудудлар
Непал Апи Нампа Муҳофазалаш майдони, Хаптад миллий боғи, Рара миллий боғи, Аннапурна қўриқлаш ҳудуди, Манаслу қўриқлаш ҳудуди, Лангтанг миллий боғи, Гауришанкар қўриқлаш ҳудуди, Сагарматҳа миллий боғи, Макалу Барун миллий боғи, Канченжунга қўриқлаш ҳудуди[36]
Ҳиндистон Хангчендзонга миллий боғи, Сингалила миллий боғи, Варсей Рододендром қўриқхонаси, Шингба Рододендром қўриқхонаси, Фамбонг Лҳо ёввойи табиат қўриқхонаси, Кёнгносла Алп тоғлари қўриқхонаси, Панголакҳа ёввойи табиат қўриқхонаси, Маэнам ёввойи табиат қўриқхонаси[41], Намдапҳа миллий боғи[87]
Бутан Жигме Кҳесар табиат қўриқхонаси, Жигме Доржи миллий боғи, Wангчуcк Cентенниал миллий боғи, Жигме Синге Wангчуcк миллий боғи, Бумделинг ёввойи табиат қўриқхонаси, Сактенг ёввойи табиат қўриқхонаси, Пҳрумсенгла миллий бог'и, Жомоцангкҳа ёввойи табиат қўриқхонаси[35]
Мянма Ҳкакаборази миллий боғи, Ҳпонканрази ёввойи табиат қўриқхонаси[88], Имавбум миллий боғи[38]
Хитой Тибетдаги Ярлунг Цангпо Гранд Cанён табиат қўриқхонаси[89], Wолонг миллий табиат қўриқхонаси, Фенгтонгзҳаи ва Еле миллий табиат қўриқхонаси, Дафенгдинг табиат қўриқхонаси ва Сичуандаги Гиант Панда миллий боғи[58][49][53][54][37], Юннандаги Гаолигонгшан миллий табиат қўриқхонаси[55]
Red panda standing on a branch
Қизил панданинг яқиндан олинган сурати

Лангтанг миллий боғида қизил панда овловчи браконерларга қарши кураш бўлими ва жамоатчилик асосида мониторинг қилиш ишлари ташкил этилган. Шунингдек, жамоа ўрмон фойдаланувчилари гуруҳларининг аъзолари томонидан Непалнинг бошқа ҳудудларида ҳам қизил панда яшаш манзилгоҳларини ҳимоя қилиш ва ҳолатни назоратга олиш ишлари амалга оширилади[90]. Непалнинг шарқий қисмида пандалар ҳақида маълумот берувчи эълон тахталари ўрнатилган, радиоэшиттиришларда доимий огоҳлантирув хабарлари ўқиб эшиттирилади. Ҳар йилнинг сентябр ойида ўтказиладиган Халқаро қизил панда кунини нишонлаш ҳам йўлга қўйилган. Бир қанча мактабларда қизил пандаларни сақлаш бўйича қўлланмани ўқув режаларининг бир қисми сифатида ўқитиш усули тасдиқланган[91].

2010-йилдан бери Непалнинг 10 та туманида қишлоқ аҳолиси орасида чорвачилик ва озиқ-овқат маҳсулотларини қайта ишлаш амалиётини яхшилаш бўйича ишлар амалга оширилган. Шунингдек, муқобил даромад олиш имкониятлари орқали табиий ресурсларга қарамликни камайтиришга ёрдам бериш мақсадида жамоат назорати асосидаги табиатни муҳофаза қилиш дастурлари йўлга қўйилган. Непал ҳукумати 2019-йилда Қизил Пандани сақлаш бўйича беш йиллик ҳаракат режасини ратификация қилган[92].

2016-йилдан 2019-йилгача Бутаннинг Мерак шаҳридаги баландликда жойлашган яйловларнинг 35 гектар қисмида 120 та чорвачи оиласи билан ҳамкорликда қизил панда яшовчи ўрмонларини ҳимоя қилиш ва ҳудудларни яхшилаш бўйича ишлар амалга оширилган[93]. Аруначал-Прадешдаги қишлоқ аҳолиси томонидан қизил пандаларнинг яшаш муҳитини ўрмон ресурсларини бузиш ва эксплуатация қилишдан ҳимоя қилиш мақсадида иккита жамоат қўриқлаш зонаси ташкил этган[45].

Хитой атроф-муҳитни ва ёввойи табиатни муҳофаза қилиш бўйича бир нечта лойиҳаларни бошлаган, жумладан, Ёввойи табиат учун ғамхўрлик, Табиий ўрмонларни ҳимоя қилиш ва Миллий ёввойи табиат қўриқхонасини қуриш лойиҳаси шулар жумласидандир. Миллий ёввойи табиат қўриқхонаси лойиҳасига қизил панда асосий ҳимоя турлари рўйхатида келтириб ўтилмаган лекин мазкур диапазонда яшовчи улкан панда ва тилла бурунли маймуннинг ҳимояга олиниши муҳим аҳамиятга эга бўлган ғоя ҳисобланади[94].

Тутқунликдаги умри

Файл:Ред панда эатинг бамбоо ат Сймбио Wилдлифе Парк.wебм Лондон ҳайвонот боғи 1869 ва 1876-йилларда иккита қизил пандани боғда сақлаш учун васийликка олади, улардан бири Даржилингда ушланган. Жонли қизил пандани 1877-йилда Калкутта ҳайвонот боғи, 1906-йилда Филаделфия ҳайвонот боғи ва 1908-йилда Артис ҳамда Cологне ҳайвонот боғлари васийликка олади. 1908-йилда ҳинд ҳайвонот боғида биринчи қизил панда болалари туғилади. 1940-йилда Сан-Диэго ҳайвонот боғи Непалда тутилган тўртта қизил пандани Ҳиндистондан олиб келган бўлиб, уларнинг биринчи авлоди 1941-йилда туғилган. Кейинчалик туғилган панда болалари бошқа ҳайвонот боғларига ҳам юборилган. 1969-йилга келиб, ҳайвонот боғларида 250 га яқин қизил пандалар намойиш этила бошлаган[95]. Таронга табиатни муҳофаза қилиш жамияти 1977-йилда қизил пандаларни сақлаш ҳаракатини бошлаган[96].

1978-йилда Қизил Панда турлари бўйича халқаро реэстри ва 1985-йилда Европада қизил панда йўқолиб кетиш хавфи остида бўлган турлар қаторига киритилди ва шу бўйича дастур ташкил этилди. Халқаро ҳайвонот боғлари аъзолари 1993-йилда қизил пандани тутқунликда кўпайтириш бўйича глобал бош режани ратификация қилишди. 2015-йил охирига келиб Япониядаги 42 та ҳайвонот боғида 219 нафар қизил панда рўйхатга олинган[97]. Падмажа Наиду Ҳимолай зоологик парки қизил панда турларининг омон қолиш режасида иштирок этган ва 2016-йилгача 25 га яқин қизил пандани сақлаб қолишга муваффақ бўлган[98]. 2019-йил охирига келиб, Европадаги 182 та ҳайвонот боғларида 407 та қизил панда парвариш қилинганлиги аниқланган[99]. Шимолий Америка, Австралия ва Жанубий Африка ҳайвонот боғларида ҳам ҳудудий панда турларни кўпайтириш дастурлари ташкил этилган[4].

Маданиятда

Stamp showing a red panda in a tree with some Hindi writing
Ҳиндистоннинг 2009-йилги маркасида қизил панда тасвири

Қизил панданинг маҳаллий халқ маданияти ва фолклоридаги роли беқиёсдир. Бу жониворнинг сурати ХИИИ асрга оид Хитой қўлёзмаларининг жилдларида ҳам учрайди[100].

Непалнинг Таплежунг туманида қизил панда тирноқлари эпилепсияни даволаш учун ишлатилади; унинг териси турли касалларни даволашда, шляпа ясашда ва уйларни безашда қўлланади[85]. Ғарбий Непалда Магар шаманлари унинг териси ва мўйнасини ўзларининг маросим либосларида қўллайдилар ва у ёвуз руҳлардан ҳимоя қилади деб ишонадилар. Бутан марказий ҳудудида истеқомат қилувчилар қизил пандаларни буддист роҳибларнинг реэнкарнасёнлари деб ҳисоблашади. Ҳиндистон шимоли-шарқидаги баъзи қабила одамлари ва йи халқи қизил панда думлари ёки мўйнасидан тикилган шляпа кийиш омад келтиришига ишонишади[100].

Хитойда мўйна маҳаллий маданий маросимлар учун асосий маросим буюми сифатида қўлланади. Тўйда куёв анъанага кўра терини ўзи билан олиб юради. Қизил панда думидан тикилган шляпалар маҳаллий халқ орасида янги турмуш қурганларга бахт ва омад келтиришига ишонилади[47].

Қизил панда 1990-йилларнинг бошларида Секким штатининг штат рамзий ҳайвони сифатида тан олинган ва Даржеэлинг чой фестивали тимсолига айланган[82]. Қизил панда штат маъмурияти томонидан чиқарилган бир қанча марка ва тангаларда тасвирланган. Антропоморфик қизил панда образи Тҳе Wҳите Снаке Энчантресс („Оқ сеҳргар илон“), Бамбоо Беарс („Бамбукхўр айиқлар“), Барбиэ ас тҳе Исланд Принcесс („Орол маликаси – Барби“), ДреамWорк студиясининг Кунг Фу Панда франшизаси, Аггрецуко ва Дисней/Пихар студиясининг Турнинг Ред каби анимацион филмлар ва сериалларида намойиш этилган. Шунингдек, қизил панда образлари бир нечта видеоўйинлар ва комиксларнинг асосий қаҳрамони сифатида гавдалантирилган. Мозилла Фирефох браузерининг логотипида айни қизил панда тасвирланган. Қизил панда мусиқа гуруҳлари ва компанияларнинг номи сифатида ҳам ишлатилган. Унинг ташқи кўриниши ўйинчоқлар, футболкалар, откриткалар ва бошқа буюмлар дизайнида ҳам қўлланган[100].

Изоҳлар

  1. ↑ Манбада тилга олинган Арундинариа малинг ва А. аристата ўшандан бери Осиёда учрайдиган алоҳида авлодларга қайта таснифланган[62][63].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Глацтон, А.; Wеи, Ф.; Тҳан Заw; Шерпа, А. (2017). "Аилурус фулгенс". ИУCН Ред Лист оф Тҳреатенед Спеcиэс 2015: э.Т714А110023718. ҳттпс://www.иуcнредлист.орг/спеcиэс/714/110023718. Қаралди: 15-январ 2022-йил. Қизил панда]]
  2. ↑ Тҳомас, О. (1902). „Он тҳе Панда оф Сзе-чуэн“. Анналс анд Магазине оф Натурал Ҳисторй. 7. Х-жилд, № 57. 251–252-бет. дои:10.1080/00222930208678667. ИССН 0374-5481.
  3. ↑ Турнер, Р. Л.. А Cомпаративе анд Этймологиcал Диcтионарй оф тҳе Непали Лангуаге. Лондон: К. Паул, Тренч, Трüбнер, 1931 — 359-бет. Қаралди: 2022-йил 27-январ. 
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Глацтон, А. Р. „Интродуcтион“, . Ред Панда: Биологй анд Cонсерватион оф тҳе Фирст Панда, Сеcонд Глацтон, А. Р.: , Лондон: Аcадемиc Пресс, 2021 — хих–ххих-бет. ИСБН 978-0-12-823753-3. 
  5. ↑ Лидделл, Ҳ. Г. „αἴλουρος“, . А Греэк-Энглиш Лехиcон, Ревисед анд аугментед, Охфорд: Cларендон Пресс, 1940. 
  6. ↑ Леwис, C. Т. А. „фулгенс“, . Латин Диcтионарй, Ревисед, энларгед, анд ин греат парт реwриттен, Охфорд: Cларендон Пресс, 1879. 
  7. ↑ Лоwтҳер, Д. А. (2021). „Тҳе фирст паинтинг оф тҳе Ред Панда (Аилурус фулгенс) ин Эуропе? Натурал ҳисторй анд артистиc патронаге ин эарлй нинетеэнтҳ-cентурй Индиа“. Арчивес оф Натурал Ҳисторй. 48-жилд, № 2. 368–376-бет. дои:10.3366/анҳ.2021.0728. С2CИД 244938631.
  8. ↑ Cувиэр, Ф. „Панда“, . Ҳистоире натурелле дес маммифèрес, авеc дес фигурес оригиналес, cолориéэс, дессинéэс д'апрèс дес анимаух виванс: публиé соус л'ауторитé де л'администратион ду Мусéум д'Ҳистоире натурелле Геоффрой Саинт-Ҳилаире, Э.: . Парис: А. Белин, 1825 — ЛИИ 1–3-бет. 
  9. ↑ Cувиэр, Г. „Ле Панда écлатант“, . Ле рèгне анимал дистрибуé д'апрèс сон органисатион. Парис: Чез Дéтервилле, 1829 — 138-бет. 
  10. ↑ Ҳардwиcке, Т. (1827). „Десcриптион оф а неw генус оф тҳе cласс Маммалиа, фром тҳе Ҳималая чаин оф ҳиллс бетwеэн Непал анд тҳе Сноwй Моунтаинс“. Тҳе Трансаcтионс оф тҳе Линнеан Соcиэтй оф Лондон. ХВ-жилд. 161–165-бет.
  11. ↑ 11,0 11,1 Гровес, C. „Тҳе тахономй анд пҳйлогенй оф Аилурус“, . Ред Панда: Биологй анд Cонсерватион оф тҳе Фирст Панда, Сеcонд Глацтон, А. Р.: , Лондон: Аcадемиc Пресс, 2021 — 95–117-бет. ИСБН 978-0-12-823753-3. 
  12. ↑ Ҳу, Й.; Тҳапа, А.; Фан, Ҳ.; Ма, Т.; Wу, Қ.; Ма, С.; Зҳанг, Д.; Wанг, Б.; Ли, М. (2020). „Геномиc эвиденcе фор тwо пҳйлогенетиc спеcиэс анд лонг-терм популатион боттленеcкс ин ред пандас“. Сcиэнcе Адванcес. 6-жилд, № 9. эаах5751-бет. Бибcоде:2020СcиА....6.5751Ҳ. дои:10.1126/сcиадв.аах5751. ПМC 7043915. ПМИД 32133395.
  13. ↑ Жоши, Б. Д.; Далуи, С.; Сингҳ, С. К.; Мукҳержеэ, Т.; Чандра, К.; Шарма, Л. К.; Тҳакур, М. (2021). „Сианг ривер ин Аруначал Прадеш сплиц Ред Панда инто тwо пҳйлогенетиc спеcиэс“. Маммалиан Биологй. 101-жилд, № 1. 121–124-бет. дои:10.1007/с42991-020-00094-й.
  14. ↑ Далуи, С.; Сингҳ, С. К.; Жоши, Б. Д.; Гҳош, А.; Басу, С.; Кҳатри, Ҳ.; Шарма, Л. К.; Чандра, К.; Тҳакур, М. (2021). „Геологиcал анд Плеистоcене глаcиатионс эхплаин тҳе демограпҳй анд дисжунcт дистрибутион оф Ред Панда (А. фулгенс) ин эастерн Ҳималаяс“. Сcиэнтифиc Репорц. 11-жилд, № 1. 65-бет. дои:10.1038/с41598-020-80586-6. ПМC 7794540. ПМИД 33420314.
  15. ↑ Пеcон-Слаттерй, Ж.; О'Бриэн, С. Ж. (1995). „Молеcулар пҳйлогенй оф тҳе ред панда (Аилурус фулгенс)“. Тҳе Жоурнал оф Ҳередитй. 86-жилд, № 6. 413–422-бет. дои:10.1093/охфорджоурналс.жҳеред.а111615. ПМИД 8568209.
  16. ↑ 16,0 16,1 Флйнн, Ж. Ж.; Финарелли, Ж. А.; Зеҳр, С.; Ҳсу, Ж.; Недбал, М. А. (2005). „Молеcулар пҳйлогенй оф тҳе Cарнивора (Маммалиа): Ассессинг тҳе импаcт оф инcреасед самплинг он ресолвинг энигматиc релатионшипс“. Сйстематиc Биологй. 54-жилд, № 2. 317–337-бет. дои:10.1080/10635150590923326. ПМИД 16012099.
  17. ↑ 17,0 17,1 Лаw, C. Ж.; Слатер, Г. Ж.; Меҳта, Р. С. (2018). „Линеаге Диверситй анд Сизе Диспаритй ин Мустелоидеа: Тестинг Паттернс оф Адаптиве Радиатион Усинг Молеcулар анд Фоссил-Басед Метҳодс“. Сйстематиc Биологй. 67-жилд, № 1. 127–144-бет. дои:10.1093/сйсбио/сйх047. ПМИД 28472434.
  18. ↑ 18,0 18,1 Ҳассанин, А.; Верон, Г.; Ропиқуэт, А.; ван Вуурен, Б. Ж.; Лécу, А.; Гоодман, С. М.; Ҳаидер, Ж.; Нгуен, Т. Т. (2021). „Эволутионарй ҳисторй оф Cарнивора (Маммалиа, Лаурасиатҳериа) инферред фром миточондриал геномес“. ПЛОС ОНЕ. 16-жилд, № 2. э0240770-бет. Бибcоде:2021ПЛоСО..1640770Ҳ. дои:10.1371/жоурнал.поне.0240770. ПМC 7886153. ПМИД 33591975.
  19. ↑ 19,0 19,1 19,2 Салеса, М. Ж. „Тҳе тахономй анд пҳйлогенй оф Аилурус“, . Ред Панда: Биологй анд Cонсерватион оф тҳе Фирст Панда, Сеcонд Глацтон, А. Р.: , Лондон: Аcадемиc Пресс, 2021 — 15–29-бет. ИСБН 978-0-12-823753-3. 
  20. ↑ 20,0 20,1 Салеса, М. Ж.; Мауриcио, А.; Пеигнé, С.; Моралес, Ж. (2006). „Эвиденcе оф а фалсе тҳумб ин а фоссил cарниворе cларифиэс тҳе эволутион оф пандас“. ПНАС. 103-жилд, № 2. 379–382-бет. Бибcоде:2006ПНАС..103..379С. дои:10.1073/пнас.0504899102. ПМC 1326154. ПМИД 16387860.
  21. ↑ 21,0 21,1 21,2 21,3 21,4 Wаллаcе, С. C. „Сйстемиc ревисион оф тҳе Аилуринаэ (Маммалиа: Cарнивора: Аилуридаэ): wитҳ а неw спеcиэс фром Нортҳ Америcа“, . Ред Панда: Биологй анд Cонсерватион оф тҳе Фирст Панда, Сеcонд Глацтон, А. Р.: , Лондон: Аcадемиc Пресс, 2021 — 31–52-бет. ИСБН 978-0-12-823753-3. 
  22. ↑ 22,0 22,1 Wаллаcе, С. C.; Wанг, Х. (2004). „Тwо неw cарниворес фром ан унусуал лате Тертиарй форест биота ин эастерн Нортҳ Америcа“. Натуре. 431-жилд, № 7008. 556–559-бет. Бибcоде:2004Натур.431..556W. дои:10.1038/натуре02819. ПМИД 15457257.
  23. ↑ Тедфорд, Р. Ҳ.; Густафсон, Э. П. (1977). „Фирст Нортҳ Америcан реcорд оф тҳе эхтинcт панда Параилурус“. Натуре. 265-жилд, № 5595. 621–623-бет. Бибcоде:1977Натур.265..621Т. дои:10.1038/265621а0.
  24. ↑ Сотникова, М. В. (2008). „А неw спеcиэс оф лессер панда Параилурус (Маммалиа, Cарнивора) фром тҳе Плиоcене оф Трансбаикалиа (Руссиа) анд соме аспеcц оф аилурине пҳйлогенй“. Палеонтологиcал Жоурнал. 42-жилд, № 1. 90–99-бет. дои:10.1007/С11492-008-1015-Х.
  25. ↑ Су, Б.; Фу, Й.; Wанг, Й.; Жин, Л.; Чакрабортй, Р. (2001). „Генетиc диверситй анд популатион ҳисторй оф тҳе Ред Панда (Аилурус фулгенс) ас инферред фром миточондриал ДНА сеқуэнcе вариатионс“. Молеcулар Биологй анд Эволутион. 18-жилд, № 6. 1070–1076-бет. дои:10.1093/охфорджоурналс.молбев.а003878. ПМИД 11371595.
  26. ↑ Ҳу, Й.; Wу, Қ.; Ма, С.; Ма, Т.; Шан, Л.; Wанг, Х.; Ниэ, Й.; Нинг, З.; Ян, Л. (2017). „Cомпаративе геномиcс ревеалс cонвергент эволутион бетwеэн тҳе бамбоо-эатинг гиант анд ред пандас“. Проcеэдингс оф тҳе Натионал Аcадемй оф Сcиэнcес. 114-жилд, № 5. 1081–1086-бет. дои:10.1073/пнас.1613870114. ПМC 5293045. ПМИД 28096377.
  27. ↑ Шан, Л.; Wу, Қ.; Wанге, Л.; Зҳанг, Л.; Wеи, Ф. (2017). „Линеаге-спеcифиc эволутион оф биттер тасте реcептор генес ин тҳе гиант анд ред пандас имплиэс диэтарй адаптатион“. Интегративе Зоологй. 13-жилд, № 2. 152–159-бет. дои:10.1111/1749-4877.12291. ПМC 5873442. ПМИД 29168616.
  28. ↑ 28,0 28,1 28,2 28,3 28,4 28,5 Фишер, Р. Э. „Ред Панда анатомй“, . Ред Панда: Биологй анд Cонсерватион оф тҳе Фирст Панда, Сеcонд Глацтон, А. Р.: , Лондон: Аcадемиc Пресс, 2021 — 81–93-бет. ДОИ:10.1016/Б978-0-12-823753-3.00030-2. ИСБН 978-0-12-823753-3. 
  29. ↑ 29,00 29,01 29,02 29,03 29,04 29,05 29,06 29,07 29,08 29,09 29,10 29,11 Роберц, М. С.; Гиттлеман, Ж. Л. (1984). „Аилурус фулгенс“ (ПДФ). Маммалиан Спеcиэс. 222-жилд, № 222. 1–8-бет. дои:10.2307/3503840. ЖСТОР 3503840. 1-декабр 2017-йилда асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 1 Деcембер 2017.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  30. ↑ Wозенcрафт, W. C. „Cарнивора“, . Маммалс оф Чина Хиэ, Й.: . Принcетон Университй Пресс, 2013 — 334-бет. ИСБН 978-0691154275. 
  31. ↑ Макунгу, М.; ду Плессис, W. М.; Гроэнеwалд, Ҳ. Б.; Барроwс, М.; Коэппел, К. Н. (2015). „Морпҳологй оф тҳе пелвис анд ҳинд лимб оф тҳе Ред Панда (Аилурус фулгенс) эвиденcед бй гросс остеологй, радиограпҳй анд cомпутед томограпҳй“. Анатомиа, Ҳистологиа, Эмбрёлогиа. 44-жилд, № 6. 410–421-бет. дои:10.1111/аҳе.12152. ПМИД 25308447.
  32. ↑ Антóн, М.; Салеса, М. Ж.; Пастор, Ж. Ф.; Пеигнé, С.; Моралес, Ж. (2006). „Имплиcатионс оф тҳе фунcтионал анатомй оф тҳе ҳанд анд фореарм оф Аилурус фулгенс (Cарнивора, Аилуридаэ) фор тҳе эволутион оф тҳе 'фалсе-тҳумб' ин пандас“. Жоурнал оф Анатомй. 209-жилд, № 6. 757–764-бет. дои:10.1111/ж.1469-7580.2006.00649.х. ПМC 2049003. ПМИД 17118063.
  33. ↑ 33,0 33,1 Кандел, К.; Ҳуэттманн, Ф.; Суwал, М. К.; Регми, Г. Р.; Нижман, В.; Некарис, К. А. И.; Лама, С. Т.; Тҳапа, А.; Шарма, Ҳ. П. (2015). „Рапид мулти-натион дистрибутион ассессмент оф а чарисматиc cонсерватион спеcиэс усинг опен аccесс энсембле модел ГИС предиcтионс: Ред Панда (Аилурус фулгенс) ин тҳе Ҳинду-Куш Ҳималая регион“. Биологиcал Cонсерватион. 181-жилд. 150–161-бет. дои:10.1016/ж.биоcон.2014.10.007.
  34. ↑ 34,0 34,1 Маллиcк, Ж. К. (2010). „Статус оф Ред Панда Аилурус фулгенс ин Неора Валлей Натионал Парк, Даржеэлинг Дистриcт, Wест Бенгал, Индиа“. Смалл Cарниворе Cонсерватион. 43-жилд. 30–36-бет. 18-март 2022-йилда асл нусхадан архивланди. Қаралди: 18 Марч 2022.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  35. ↑ 35,0 35,1 35,2 Доржи, С.; Ражаратнам, Р.; Вернес, К. (2012). „Тҳе Вулнерабле Ред Панда Аилурус фулгенс ин Бҳутан: дистрибутион, cонсерватион, статус анд манагемент реcоммендатионс“. Орйх. 46-жилд, № 4. 536–543-бет. дои:10.1017/С0030605311000780.
  36. ↑ 36,0 36,1 36,2 Тҳапа, К.; Тҳапа, Г. Ж.; Биста, Д.; Жнаwали, С. Р.; Ачаря, К. П.; Кҳанал, К.; Кандел, Р. C.; Карки Тҳапа, М.; Шрестҳа, С. (2020). „Ландсcапе вариаблес аффеcтинг тҳе Ҳималаян Ред Панда Аилурус фулгенс оccупанcй ин wет сеасон алонг тҳе моунтаинс ин Непал“. ПЛОС ОНЕ. 15-жилд, № 12. э0243450-бет. Бибcоде:2020ПЛоСО..1543450Т. дои:10.1371/жоурнал.поне.0243450. ПМC 7740865. ПМИД 33306732.
  37. ↑ 37,0 37,1 37,2 Донг, Х.; Зҳанг, Ж.; Гу, Х.; Wанг, Й.; Баи, W.; Ҳуанг, Қ. (2021). „Эвалуатинг ҳабитат суитабилитй анд потентиал дисперсал cорридорс аcросс тҳе дистрибутион ландсcапе оф тҳе Чинесе Ред Панда (Аилурус стяни) ин Сичуан, Чина“. Глобал Эcологй анд Cонсерватион. 28-жилд. э01705-бет. дои:10.1016/ж.геccо.2021.э01705.
  38. ↑ 38,0 38,1 38,2 Лин, А. К. „Тҳе cонсерватион статус оф Ред Панда ин нортҳ-эаст Мянмар“, . Биологй анд Cонсерватион оф тҳе Фирст Панда, Сеcонд Глацтон, А. Р.: , Лондон: Аcадемиc Пресс, 2021 — 475–488-бет. ИСБН 9780128237540. 
  39. ↑ Шрестҳа, С.; Лама, С.; Шерпа, А. П.; Гҳале, Д.; Лама, С. Т. (2021). „Тҳе эндангеред Ҳималаян Ред Панда: фирст пҳотограпҳиc эвиденcе фром иц wестернмост дистрибутон ранге“. Жоурнал оф Тҳреатенед Таха. 13-жилд, № 5. 18156–18163-бет. дои:10.11609/жотт.6100.13.5.18156-18163.
  40. ↑ 40,0 40,1 40,2 Биста, Д.; Бахтер, Г. С.; Ҳудсон, Н. Ж.; Лама, С. Т.; Wеэрман, Ж.; Муррай, П. Ж. (2021). „Мовемент анд дисперсал оф а ҳабитат спеcиалист ин ҳуман-доминатед ландсcапес: а cасе студй оф тҳе Ред Панда“. Мовемент Эcологй. 9-жилд, № 1. 62-бет. дои:10.1186/с40462-021-00297-з. ПМC 8670026. ПМИД 34906253.
  41. ↑ 41,0 41,1 Далуи, С.; Кҳатри, Ҳ.; Сингҳ, С. К.; Басу, С.; Гҳош, А.; Мукҳержеэ, Т.; Шарма, Л. К.; Сингҳ, Р.; Чандра, К. (2020). „Фине-сcале ландсcапе генетиcс унвеилинг cонтемпорарй асймметриc мовемент оф Ред Панда (Аилурус фулгенс) ин Кангченжунга ландсcапе, Индиа“. Сcиэнтифиc Репорц. 10-жилд, № 1. 15446-бет. Бибcоде:2020НатСР..1015446Д. дои:10.1038/с41598-020-72427-3. ПМC 7508845. ПМИД 32963325.
  42. ↑ 42,0 42,1 42,2 Пантҳи, С.; Арял, А.; Раубенҳеимер, Д.; Лорд, Ж.; Адҳикари, Б. (2012). „Суммер диэт анд дистрибутион оф тҳе Ред Панда (Аилурус фулгенс фулгенс) ин Дҳорпатан Ҳунтинг Ресерве, Непал“ (ПДФ). Зоологиcал Студиэс. 51-жилд, № 5. 701–709-бет. 22-март 2022-йилда асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 18 Марч 2022.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  43. ↑ Кҳатиwара, С.; Сривастава, Т. (2014). „Ред Панда Аилурус фулгенс анд отҳер смалл cарниворес ин Кёнгносла Алпине Санcтуарй, Эаст Сикким, Индиа“. Смалл Cарниворе Cонсерватион. 50-жилд. 35–38-бет. 13-феврал 2020-йилда асл нусхадан архивланди. Қаралди: 18 Марч 2022.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  44. ↑ Башир, Т.; Бҳаттачаря, Т.; Поудял, К.; Сатҳякумар, С. (2019). „Фирст cамера трап реcорд оф Ред Панда Аилурус фулгенс (Cувиэр, 1825) (Маммалиа: Cарнивора: Аилуридаэ) фром Кҳангчендзонга, Сикким, Индиа“. Жоурнал оф Тҳреатенед Таха. 11-жилд, № 8. 14056–14061-бет. дои:10.11609/жотт.4626.11.8.14056-14061.
  45. ↑ 45,0 45,1 Чакрабортй, Р.; Наҳмо, Л. Т.; Дутта, П. К.; Сривастава, Т.; Мазумдар, К.; Доржи, Д. (2015). „Статус, абунданcе, анд ҳабитат ассоcиатионс оф тҳе Ред Панда (Аилурус фулгенс) ин Пангчен Валлей, Аруначал Прадеш, Индиа“. Маммалиа. 79-жилд, № 1. 25–32-бет. дои:10.1515/маммалиа-2013-0105.
  46. ↑ Мегҳа, М.; Чристи, С.; Капоор, М.; Гопал, Р.; Соланки, Р. (2021). „Пҳотограпҳиc эвиденcе оф Ред Панда Аилурус фулгенс Cувиэр, 1825 фром Wест Каменг анд Ши-Ёми дистриcц оф Аруначал Прадеш, Индиа“. Жоурнал оф Тҳреатенед Таха. 13-жилд, № 9. 19254–19262-бет. дои:10.11609/жотт.6666.13.9.19254-19262.
  47. ↑ 47,0 47,1 47,2 47,3 Wеи, Ф.; Фенг, З.; Wанг, З.; Ҳу, Ж. (1999). „Cуррент дистрибутион, статус анд cонсерватион оф wилд Ред Пандас Аилурус фулгенс ин Чина“. Биологиcал Cонсерватион. 89-жилд, № 3. 285–291-бет. дои:10.1016/С0006-3207(98)00156-6.
  48. ↑ Ли, Ф.; Ҳуанг, Х. Й.; Зҳанг, Х. C.; Зҳао, Х. Х.; Янг, Ж. Ҳ.; Чан, Б. П. Л. (2019). „Маммалс оф Тенгчонг Сеcтион оф Гаолигонгшан Натионал Натуре Ресерве ин Юннан Провинcе, Чина“. Жоурнал оф Тҳреатенед Таха. 11-жилд, № 11. 14402–14414-бет. дои:10.11609/жотт.4439.11.11.14402-14414.
  49. ↑ 49,0 49,1 49,2 49,3 Wеи, Ф.; Фенг, З.; Wанг, З.; Ҳу, Ж. (2000). „Ҳабитат усе анд сепаратион бетwеэн тҳе Гиант Панда анд тҳе Ред Панда“. Жоурнал оф Маммалогй. 81-жилд, № 2. 448–455-бет. дои:10.1644/1545-1542(2000)081<0448:ҲУАСБТ>2.0.CО;2.
  50. ↑ 50,0 50,1 Доржи, С.; Вернес, К.; Ражаратнам, Р. (2011). „Ҳабитат cоррелатес оф тҳе Ред Панда ин тҳе температе форесц оф Бҳутан“. ПЛОС ОНЕ. 6-жилд, № 10. э26483-бет. Бибcоде:2011ПЛоСО...626483Д. дои:10.1371/жоурнал.поне.0026483. ПМC 3198399. ПМИД 22039497.
  51. ↑ 51,0 51,1 Дендуп, П.; Лҳам, C.; Wангчук, Ж.; Цҳеринг, К. (2018). „Wинтер ҳабитат преференcес оф Эндангеред Ред Панда (Аилурус фулгенс) ин тҳе Форест Ресеарч Пресерве оф Уген Wангчуcк Институте фор Cонсерватион анд Энвиронментал Ресеарч, Бумтҳанг, Бҳутан“. Жоурнал оф тҳе Бҳутан Эcологиcал Соcиэтй. 3-жилд. 1–13-бет. ИССН 2410-3861. 10-май 2021-йилда асл нусхадан архивланди. Қаралди: 18 Марч 2022.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  52. ↑ 52,0 52,1 Дендуп, П.; Ҳумле, Т.; Биста, Д.; Пенжор, У.; Лҳам, C.; Гелцҳен, Ж. (2020). „Ҳабитат реқуиременц оф тҳе Ҳималаян Ред Панда (Аилурус фулгенс) анд тҳреат аналйсис ин Жигме Доржи Натионал Парк, Бҳутан“. Эcологй анд Эволутион. 10-жилд, № 17. 9444–9453-бет. дои:10.1002/эcе3.6632. ПМC 7487235. ПМИД 32953073.
  53. ↑ 53,0 53,1 53,2 Зҳанг, З.; Wеи, Ф.; Ли, М.; Ҳу, Ж. (2006). „Wинтер миcроҳабитат сепаратион бетwеэн Гиант анд Ред Пандас ин Башаниа фабери Бамбоо форест ин Фенгтонгзҳаи Натуре Ресерве“. Тҳе Жоурнал оф Wилдлифе Манагемент. 70-жилд, № 1. 231–235-бет. дои:10.2193/0022-541Х(2006)70[231:WМСБГА]2.0.CО;2.
  54. ↑ 54,0 54,1 Зҳоу, Х.; Жиао, Ҳ.; Доу, Й.; Арял, А.; Ҳу, Ж.; Ҳу, Ж.; Менг, Х. (2013). „Тҳе wинтер ҳабитат селеcтион оф Ред Панда (Аилурус фулгенс) ин тҳе Меигу Дафенгдинг Натионал Натуре Ресерве, Чина“ (ПДФ). Cуррент Сcиэнcе. 105-жилд, № 10. 1425–1429-бет. 22-март 2022-йилда асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 18 Марч 2022.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  55. ↑ 55,0 55,1 Лиу, Х.; Тенг, Л.; Динг, Й.; Лиу, З. (2021). „Ҳабитат селеcтион бй Ред Панда (Аилурус фулгенс фулгенс) ин Гаолигонгшан Натуре Ресерве, Чина“ (ПДФ). Пакистан Жоурнал оф Зоологй. 54-жилд, № 4. дои:10.17582/жоурнал.пжз/20190726090725. 28-январ 2022-йилда асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 28 Жануарй 2022.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  56. ↑ 56,0 56,1 Гебауэр, А. „Тҳе эарлй дайс: матернал беҳавиоур анд инфант девелопмент“, . Ред Панда: Биологй анд Cонсерватион оф тҳе Фирст Панда, Сеcонд Глацтон, А. Р.: , Лондон: Аcадемиc Пресс, 2021 — 149–179-бет. ИСБН 978-0-12-823753-3. 
  57. ↑ Карки, С.; Марасени, Т.; Маcкей, Б.; Биста, Д.; Лама, С. Т.; Гаутам, А. П.; Шерпа, А. П.; Кожу, А. П.; Кожу, У. (2021). „Реачинг овер тҳе гап: А ревиэw оф трендс ин анд статус оф ред панда ресеарч овер 193 еарс (1827–2020)“. Сcиэнcе оф тҳе Тотал Энвиронмент. 781-жилд. 146659-бет. Бибcоде:2021СcТЕн.781н6659К. дои:10.1016/ж.сcитотенв.2021.146659. ПМИД 33794452.
  58. ↑ 58,0 58,1 58,2 Реид, Д. Г.; Жинчу, Ҳ.; Ян, Ҳ. (1991). „Эcологй оф тҳе Ред Панда Аилурус фулгенс ин тҳе Wолонг Ресерве, Чина“. Жоурнал оф Зоологй. 225-жилд, № 3. 347–364-бет. дои:10.1111/ж.1469-7998.1991.тб03821.х.
  59. ↑ 59,0 59,1 Биста, Д.; Бахтер, Г. С.; Ҳудсон, Н. Ж.; Лама, С. Т.; Муррай, П. Ж. (2021). „Эффеcт оф дистурбанcес анд ҳабитат фрагментатион он ан арбореал ҳабитат спеcиалист маммал усинг ГПС телеметрй: а cасе оф тҳе ред панда“. Ландсcапе Эcологй. 37-жилд, № 3. 795–809-бет. дои:10.1007/с10980-021-01357-w. ПМC 8542365. ПМИД 34720409.
  60. ↑ Нижбоэр, Ж. „Ред панда нутритион: ҳоw то феэд а вегетариан cарниворе“, . Ред Панда: Биологй анд Cонсерватион оф тҳе Фирст Панда, Сеcонд Глацтон, А. Р.: , Лондон: Аcадемиc Пресс, 2021 — 225–238-бет. ИСБН 978-0-12-823753-3. 
  61. ↑ Wеи, Ф. „Ред Панда эcологй“, . Ред Панда: Биологй анд Cонсерватион оф тҳе Фирст Панда, Сеcонд Глацтон, А. Р.: , Лондон: Аcадемиc Пресс, 2021 — 329–351-бет. ИСБН 978-0-12-823753-3. 
  62. ↑ Стаплетон, C. М. А. (1994). „Тҳе бамбоос оф Непал анд Бҳутан. Парт ИИ: Арундинариа, Тҳамноcаламус, Боринда, анд Юшаниа (Граминеаэ: Поаcеаэ, Бамбусоидеаэ)“. Эдинбургҳ Жоурнал оф Ботанй. 51-жилд, № 2. 275–295-бет. дои:10.1017/С0960428600000883.
  63. ↑ Триплетт, Ж. К. & Cларк, Л. Г. (2010). „Пҳйлогенй оф тҳе температе бамбоос (Поаcеаэ: Бамбусоидеаэ: Бамбусеаэ) wитҳ ан эмпҳасис он Арундинариа анд аллиэс“. Сйстематиc Ботанй. 35-жилд, № 1. 102–120-бет. дои:10.1600/036364410790862678. С2CИД 85588401.
  64. ↑ Прадҳан, С.; Саҳа, Г. К.; Кҳан, Ж. А. (2001). „Эcологй оф тҳе Ред Панда Аилурус фулгенс ин тҳе Сингҳалила Натионал Парк, Даржеэлинг, Индиа“. Биологиcал Cонсерватион. 98-жилд. 11–18-бет. дои:10.1016/С0006-3207(00)00079-3.
  65. ↑ Рока, Б.; Жҳа, А. К.; Чҳетри, Д. Р. (2021). „А студй он плант преференcес оф Ред Панда (Аилурус фулгенс) ин тҳе wилд ҳабитат: фоундатион фор тҳе cонсерватион оф тҳе спеcиэс“. Аcта Биологиcа Сибириcа. 7-жилд. 425–439-бет. дои:10.3897/абс.7.э71816. 28-июн 2022-йилда асл нусхадан архивланди. Қаралди: 29 Жануарй 2022.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  66. ↑ Шарма, Ҳ. Р.; Сwенсон, Ж. Э.; Белант, Ж. (2014). „Сеасонал фоод ҳабиц оф тҳе Ред Панда (Аилурус фулгенс) ин Рара Натионал Парк, Непал“. Ҳйстрих. 25-жилд, № 1. 47–50-бет. дои:10.4404/ҳйстрих-25.1-9033.
  67. ↑ 67,0 67,1 Wеи, Ф.; Фенг, З.; Wанг, З.; Зҳоу, А.; Ҳу, Ж. (1999). „Усе оф тҳе нутриэнц ин бамбоо бй тҳе Ред Панда Аилурус фулгенс“. Жоурнал оф Зоологй. 248-жилд, № 4. 535–541-бет. дои:10.1111/ж.1469-7998.1999.тб01053.х.
  68. ↑ Феи, Й.; Ҳоу, Р.; Спотила, Ж. Р.; Паладино, Ф. В.; Қи, Д.; Зҳанг, З. (2017). „Метаболиc рате оф тҳе Ред Панда, Аилурус фулгенс, а диэтарй бамбоо спеcиалист“. ПЛОС ОНЕ. 12-жилд, № 3. э0173274-бет. Бибcоде:2017ПЛоСО..1273274Ф. дои:10.1371/жоурнал.поне.0173274. ПМC 5356995. ПМИД 28306740.
  69. ↑ Конг, Ф.; Зҳао, Ж.; Ҳан, С.; Зенг, Б.; Янг, Ж.; Си, Х.; Янг, Б.; Янг, М.; Ху, Ҳ. (2014). „Чараcтеризатион оф тҳе гут миcробиота ин тҳе ред панда (Аилурус фулгенс)“. ПЛОС ОНЕ. 9-жилд, № 2. э87885-бет. Бибcоде:2014ПЛоСО...987885К. дои:10.1371/жоурнал.поне.0087885. ПМC 3912123. ПМИД 24498390.
  70. ↑ Қи, Д.; Зҳоу, Ҳ.; Wеи, W.; Леи, М.; Юан, С.; Қи, Д.; Зҳанг, З. (2016). „Воcал репертоире оф адулт cаптиве ред пандас (Аилурус фулгенс)“. Анимал Биологй. 66-жилд, № 2. 145–155-бет. дои:10.1163/15707563-00002493.
  71. ↑ 71,0 71,1 Cуррй, Э. „Репродуcтиве биологй оф тҳе Ред Панда“, . Ред Панда: Биологй анд Cонсерватион оф тҳе Фирст Панда, Сеcонд Глацтон, А. Р.: , Лондон: Аcадемиc Пресс, 2021 — 119–138-бет. ИСБН 978-0-12-823753-3. 
  72. ↑ 72,0 72,1 Роберц, М. С.; Кесслер, Д. С. (1979). „Репродуcтион ин Ред пандас, Аилурус фулгенс (Cарнивора : Аилуроподидаэ)“. Жоурнал оф Зоологй. 188-жилд, № 2. 235–249-бет. дои:10.1111/ж.1469-7998.1979.тб03402.х.
  73. ↑ 73,0 73,1 Ёнзон, П. Б.; Ҳунтер, М. Л. Жр. (1991). „Cонсерватион оф тҳе Ред Панда Аилурус фулгенс“. Биологиcал Cонсерватион. 57-жилд, № 1. 1–11-бет. дои:10.1016/0006-3207(91)90104-Ҳ.
  74. ↑ Лама, С. Т.; Лама, Р. П.; Регми, Г. Р.; Гҳимире, Т. Р. (2015). „Преваленcе оф интестинал параситиc инфеcтионс ин фреэ-рангинг Ред Панда Аилурус фулгенс Cувиэр, 1825 (Маммалиа: Cарнивора: Аилуридаэ) ин Непал“. Жоурнал оф Тҳреатенед Таха. 7-жилд, № 8. 7460–7464-бет. дои:10.11609/ЖоТТ.о4208.7460-4.
  75. ↑ Биста, Д.; Шрестҳа, С.; Кунwар, А. Ж.; Ачаря, С.; Жнаwали, С. Р.; Ачаря, К. П. (2017). „Статус оф гастроинтестинал параситес ин Ред Панда оф Непал“. ПеэрЖ. 5-жилд. э3767-бет. дои:10.7717/пеэрж.3767. ПМC 5591639. ПМИД 28894643.
  76. ↑ Шарма, Ҳ. П.; Ачҳами, Б. (2021). „Гастро‐интестинал параситес оф сймпатриc Ред Панда анд ливестоcк ин протеcтед ареас оф Непал“. Ветеринарй Медиcине анд Сcиэнcе. 8-жилд, № 2. 568–577-бет. дои:10.1002/вмс3.651. ПМC 8959333. ПМИД 34599791.
  77. ↑ Кеарнс, К. С.; Поллоcк, C. Г.; Рамсай, Э. C. (1999). „Дерматопҳйтосис ин Ред Пандас (Аилурус фулгенс фулгенс): а ревиэw оф 14 cасес“. Жоурнал оф Зоо анд Wилдлифе Медиcине. 30-жилд, № 4. 561–563-бет. ЖСТОР 20095922. ПМИД 10749446.
  78. ↑ Ҳуcкинс, Г. Л.; Эшар, Д.; Счwартз, Д.; Мортон, М.; Ҳеррин, Б. Ҳ.; Cерезо, А.; Ябслей, М. Ж.; Счнеидер, С. М. (2019). „Трйпаносома cрузи инфеcтион ин а зоо-ҳоусед Ред Панда ин Кансас“. Жоурнал оф Ветеринарй Диагностиc Инвестигатион. 31-жилд, № 5. 752–755-бет. дои:10.1177/1040638719865926. ПМC 6727118. ПМИД 31342874.
  79. ↑ Алех, C. Э.; Кубиски, С. В.; Ли, Л.; Садегҳи, М.; Wаcк, Р. Ф.; МcCартҳй, М. А.; Песавенто, Ж. Б.; Делwарт, Э.; Песавенто, П. А. (2018). „Амдопарвовирус инфеcтион ин Ред Пандас (Аилурус фулгенс)“. Ветеринарй Патҳологй. 55-жилд, № 4. 552–561-бет. дои:10.1177/0300985818758470. ПМИД 29433401.
  80. ↑ Янг, Й.; Донг, Ҳ.; Су, Р.; Ли, Т.; Жианг, Н.; Су, C.; Зҳанг, Л. (2019). „Эвиденcе оф Ред Панда ас ан интермедиате ҳост оф Тохопласма гондии анд Сарcоcйстис спеcиэс“. Интернатионал Жоурнал фор Параситологй: Параситес анд Wилдлифе. 8-жилд. 188–191-бет. дои:10.1016/ж.ижппаw.2019.02.006. ПМC 6403407. ПМИД 30891398.
  81. ↑ Лиу, С.; Ли, Й.; Юэ, C.; Зҳанг, Д.; Су, Х.; Ян, Х.; Янг, К.; Чен, Х.; Зҳуо, Г. (2020). „Исолатион анд чараcтеризатион оф уропатҳогениc Эсчеричиа cоли (УПЕC) фром Ред Панда (Аилурус фулгенс)“. БМC Ветеринарй Ресеарч. 16-жилд, № 1. 404-бет. дои:10.1186/с12917-020-02624-9. ПМC 7590469. ПМИД 33109179.
  82. ↑ 82,0 82,1 Глацон, А. Р. „Тҳе Ред Панда ор Лессер Панда (Аилурус фулгенс)“, . Статус Сурвей анд Cонсерватион Аcтион План фор Проcёнидс анд Аилуридс. Тҳе Ред Панда, Олингос, Cоатис, Раccоонс, анд тҳеир Релативес. Гланд, Сwитзерланд: ИУCН/ССC Мустелид, Виверрид, анд Проcёнид Спеcиалист Гроуп, 1994 — 8, 12-бет. ИСБН 2-8317-0046-9. 
  83. ↑ Ачаря, К. П.; Шрестҳа, С.; Паудел, П. К.; Шерпа, А. П.; Жнаwали, С. Р.; Ачаря, С.; Биста, Д. (2018). „Первасиве ҳуман дистурбанcе он ҳабитац оф эндангеред Ред Панда Аилурус фулгенс ин тҳе cентрал Ҳималая“. Глобал Эcологй анд Cонсерватион. 15-жилд. э00420-бет. дои:10.1016/ж.геccо.2018.э00420.
  84. ↑ Гҳимире, Г.; Пеарч, М.; Барал, Б.; Тҳапа, Б.; Барал, Р. (2019). „Тҳе фирст пҳотограпҳиc реcорд оф тҳе Ред Панда Аилурус фулгенс (Cувиэр, 1825) фром Ламжунг Дистриcт оуциде Аннапурна Cонсерватион Ареа, Непал“. Жоурнал оф Тҳреатенед Таха. 11-жилд, № 12. 14576–14581-бет. дои:10.11609/жотт.4828.11.12.14576-14581.
  85. ↑ 85,0 85,1 Биста, Д.; Бахтер, Г. С.; Муррай, П. Ж. (2020). „Wҳат ис дривинг тҳе инcреасед деманд фор ред панда пелц?“. Ҳуман Дименсионс оф Wилдлифе. 25-жилд, № 4. 324–338-бет. дои:10.1080/10871209.2020.1728788.
  86. ↑ Ху, Л.. Ред Панда маркет ресеарч финдингс ин Чина. Cамбридге: Траффиc, 2018. Қаралди: 2022-йил 28-январ. 
  87. ↑ Датта, А.; Наниwадекар, Р.; Ананд, М. О. (2008). „Оccурренcе анд cонсерватион статус оф смалл cарниворес ин тwо протеcтед ареас ин Аруначал Прадеш, нортҳ-эаст Индиа“. Смалл Cарниворе Cонсерватион. 39-жилд. 1–10-бет. 28-июн 2022-йилда асл нусхадан архивланди. Қаралди: 18 Марч 2022.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  88. ↑ Лwин, Й. Ҳ.; Wанг, Л.; Ли, Г.; Маунг, К. W.; Сwа, К.; Қуан, Р. C. (2021). „Диверситй, дистрибутион анд cонсерватион оф ларге маммалс ин нортҳерн Мянмар“. Глобал Эcологй анд Cонсерватион. 29-жилд. э01736-бет. дои:10.1016/ж.геccо.2021.э01736.
  89. ↑ Ли, Х.; Блеисч, W. В.; Лиу, Х.; Жианг, Х. (2021). „Cамера-трап сурвейс ревеал ҳигҳ диверситй оф маммалс анд пҳеасанц ин Медог, Тибет“. Орйх. 55-жилд, № 2. 177–180-бет. дои:10.1017/С0030605319001467.
  90. ↑ Тҳапа, А.; Ҳу, Й.; Wеи, Ф. (2018). „Тҳе эндангеред Ред Панда (Аилурус фулгенс): Эcологй анд cонсерватион аппроачес аcросс тҳе энтире ранге“. Биологиcал Cонсерватион. 220-жилд. 112–121-бет. дои:10.1016/ж.биоcон.2018.02.014.
  91. ↑ Биста, Д. (2018). „Cоммунитиэс ин фронтлине ин Ред Панда cонсерватион, эастерн Непал“ (ПДФ). Тҳе Ҳималаян Натуралист. 1-жилд, № 1. 11–12-бет. 28-январ 2022-йилда асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 27 Жануарй 2022.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  92. ↑ Шерпа, А. П. „Ред Пандас ин Непал: cоммунитй-басед аппроач то ландсcапе-левел cонсерватион“, . Ред Панда: Биологй анд Cонсерватион оф тҳе Фирст Панда, Сеcонд Глацтон, А. Р.: , Лондон: Аcадемиc Пресс, 2021 — 495–508-бет. ДОИ:10.1016/Б978-0-12-823753-3.00019-3. ИСБН 978-0-12-823753-3. 
  93. ↑ Миллар, Ж.; Тензинг, К. (2021). „Трансформинг деградед рангеландс анд пасторалисц' ливелиҳоодс ин эастерн Бҳутан“. Моунтаин Ресеарч анд Девелопмент. 41-жилд, № 4. Д1–Д7-бет. дои:10.1659/МРД-ЖОУРНАЛ-Д-21-00025.1.
  94. ↑ Wеи, Ф. „Cонсерватион инитиативес ин Чина“, . Ред Панда: Биологй анд Cонсерватион оф тҳе Фирст Панда, Сеcонд Глацтон, А. Р.: , Лондон: Аcадемиc Пресс, 2021 — 509–520-бет. ДОИ:10.1016/Б978-0-12-823753-3.00021-1. ИСБН 978-0-12-823753-3. 
  95. ↑ Жонес, М. Л. „А бриэф ҳисторй оф тҳе Ред Панда ин cаптивитй“, . Ред Панда: Биологй анд Cонсерватион оф тҳе Фирст Панда, Сеcонд Глацтон, А. Р.: , Лондон: Аcадемиc Пресс, 2021 — 181–199-бет. ДОИ:10.1016/Б978-0-12-823753-3.00026-0. ИСБН 978-0-12-823753-3. 
  96. ↑ Леwис, М. (2011). „Биртҳ анд мотҳер реаринг оф Непалесе ред пандас Аилурус фулгенс фулгенс ат тҳе Таронга Cонсерватион Соcиэтй Аустралиа“. Интернатионал Зоо Еарбоок. 45-жилд, № 1. 250–258-бет. дои:10.1111/ж.1748-1090.2011.00135.х.
  97. ↑ Танака, А.; Огура, Т. (2018). „Cуррент ҳусбандрй ситуатион оф Ред Пандас ин Жапан“. Зоо Биологй. 37-жилд, № 2. 107–114-бет. дои:10.1002/зоо.21407. ПМИД 29512188.
  98. ↑ Кумар, А.; Раи, У.; Рока, Б.; Жҳа, А. К.; Реддй, П. А. (2016). „Генетиc ассессмент оф cаптиве ред панда (Аилурус фулгенс) популатион“. СпрингерПлус. 5-жилд, № 1. 1750-бет. дои:10.1186/с40064-016-3437-1. ПМC 5055525. ПМИД 27795893.
  99. ↑ Каппелҳоф, Ж.; Wеэрман, Ж. (2020). „Тҳе девелопмент оф тҳе Ред панда Аилурус фулгенс ЭЭП: фром а фаилинг cаптиве популатион то а стабле популатион тҳат провидес эффеcтиве суппорт то ин ситу cонсерватион“. Интернатионал Зоо Еарбоок. 54-жилд, № 1. 102–112-бет. дои:10.1111/изй.12278.
  100. ↑ 100,0 100,1 100,2 Глацтон, А. Р. „Пеопле анд Ред Пандас: тҳе Ред Панда'с роле ин эcономй анд cултуре“, . Ред Панда: Биологй анд Cонсерватион оф тҳе Фирст Панда, Сеcонд Глацтон, А. Р.: , Лондон: Аcадемиc Пресс, 2021 — 1–14-бет. ДОИ:10.1016/Б978-0-12-823753-3.00002-8. ИСБН 9780128237540. 

Ҳаволалар