Qonli sharshara sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:Blood_Falls_by_Peter_Rejcek.jpg|thumb|Qonli ko'l, 2006 yil]]
[[Fayl:Taylorglacier_pho_2013_studinger.jpg|thumb|Qonli ko'l 2013 yil]]
'''Qonli ko'l''' - Sharqiy Antarktidaning Viktoriya eridagi Teylor vodiysining G'arbiy Bonni ko'lining muz bilan qoplangan yuzasiga oqib o'tadigan temir oksidi bilan ifloslangan sho'r suv oqimi hisoblanadi.

Temirga boy o'ta sho'r suv muz kaskadlaridagi kichik yoriqlardan paydo bo'lgan. Tuzli suv manbai noma'lum o'lchamdagi muz osti havzasi bo'lib, u ko'ldagi kichik chiqishidan bir necha kilometr uzoqlikda taxminan 400 metr (1300 fut) muz bilan qoplangan.

Qizil rangli konni 1911-yilda avstraliyalik geolog Tomas Griffit Teylor kashf etgan va u birinchi marta uning nomi bilan atalgan vodiyni tadqiq qilgan.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2003/11/031105064856.htm|sarlavha=Explanation offered for Antarctica's 'Blood Falls'|ish=ScienceDaily|sana=November 5, 2003|qaralgan sana=April 18, 2009}}</ref> Antarktida kashfiyotchilari birinchi marta qizil rangni [[Qizil suvoʻtlar|qizil suvo'tlar]] bilan bog'lashdi, ammo keyinchalik bu temir oksidi tufayli ekanligini isbotlashdi.

== Geokimyo ==
Muzlamaydigan sho'r suvda mavjud bo'lgan [[Qora metallar|temir ionlari]] atmosfera [[kislorod]]i bilan aloqa qilganda oksidlangandan so'ng, yomon eriydigan suvli temir oksidlari muz yuzasida to'planadi.

Ko'pgina Antarktika muzliklaridan farqli o'laroq, Teylor muzligi tog' jinslarigacha muzlamagan, ehtimol uning ostida joylashgan qadimgi [[dengiz suvi]]ning kristallanishi natijasida to'plangan tuzlarning mavjudligi sabab bo'lishi mumkin. Tuzlarning [[Evtektika|krio-konsentratsiyasi]] chuqur reliktli dengiz suvida sof muz kristallanganda va muzliklarning katta muz massasi bilan tutilgan suyuq dengiz suvining issiqlik almashinuvi natijasida kristallangan va erigan tuz hosil bo'lgan. Natijada, dengiz suvi sho'r suvlarda to'plangan, ularning sho'rligi ikki-uch baravar yuqoridir. Ba'zida, sho'r suvlarning paydo bo'lishini tushuntiruvchi ikkinchi mexanizm MakMurdo quruq vodiylarida to'g'ridan-to'g'ri juda quruq qutb atmosferasiga ta'sir qiladigan sirt ko'llarining suvi bug'lanadi. Suvning barqaror izotoplarini tahlil qilish, asosan, har xil hosil bo'lgan sho'r suvlar o'rtasida aralashma bo'lmasa, ikkala jarayonni farqlash imkonini beradi.<ref>{{Jurnal manbasi|title=Isotopic evolution of saline lakes in the low-latitude and polar regions|journal=Aquatic Geochemistry|first1=Juske|last=Horita|volume=15|issue=1–2|pages=43–69|date=February 2009|doi=10.1007/s10498-008-9050-3|url=https://zenodo.org/record/1232783}}</ref>

Muzdagi yoriq orqali tasodifan olingan sho'r suyuqlik tarkibida kislorod yo'q edi, sulfatlar va temir ioniga boy edi. Sulfat dengiz sharoitlarining qoldiq geokimyoviy belgisidir, shu bilan bir qatorda eruvchan ikki valentli temir mikrobial faollik bilan parchalangan muz osti tog' jinslari minerallaridan pasaytirilgan sharoitda ajralib chiqqan bo'lishi mumkin.

== Mikrobial ekotizim ==
[[Fayl:Blood_falls1_f_Low_Res_nsf.gov.jpg|thumb|300x300px| Qonli ko'lning sxematik kesmasi muz osti mikrobial jamoalari Teylor muzligi ostidagi sho'r suvda million yil davomida sovuqda, qorong'ulikda va kislorod yo'qligida qanday omon qolganligini ko'rsatadi.]]
Kimyoviy va mikrobial tahlillar shuni ko'rsatadiki, sulfatlar va temir ionlari almashinadigan [[Avtotropizm|avtotrof]] [[bakteriyalar]]ning noyob [[Ekosistema|ekotizimlari]] rivojlangan.<ref name="ScienceNOW">{{Yangiliklar manbasi |last=Grom |first=Jackie |date=April 16, 2009 |title=Ancient Ecosystem Discovered Beneath Antarctic Glacier |work=[[Science (journal)|Science]] |url=https://www.science.org/content/article/ancient-ecosystem-discovered-beneath-antarctic-glacier |access-date=April 17, 2009}}</ref><ref>{{Jurnal manbasi|title=A Contemporary Microbially Maintained Subglacial Ferrous "Ocean"|url=https://archive.org/details/sim_science_2009-04-17_324_5925/page/397|journal=[[Science (journal)|Science]]|first1=Jill A.|last=Mikucki|first2=Ann|last2=Pearson|first3=David T.|last3=Johnston|first4=Alexandra V.|last4=Turchyn|first5=James|last5=Farquhar|first6=Daniel P.|last6=Schrag|first7=Ariel D.|last7=Anbar|first8=John C.|last8=Priscu|first9=Peter A.|last9=Lee|display-authors=1|volume=324|issue=5925|pages=397–400|date=April 17, 2009|doi=10.1126/science.1167350|pmid=19372431|bibcode=2009Sci...324..397M}}</ref> Tennessi universiteti geomikrobiologi Jill Mikuckining so'zlariga ko'ra, Qonli ko'l suv namunalarida kamida 17 turdagi [[Mikroorganizmlar|mikroblar]] mavjud bo'lib, kislorod deyarli yo'q.<ref name="ScienceNOW" /> Izoh mikroblar temir ionlari bilan nafas olish uchun sulfatdan foydalanishi va ular tomonidan tutilgan organik moddalarning darajasini metabollashishi mumkin. Bunday metabolik jarayon ilgari tabiatda kuzatilmagan.<ref name="ScienceNOW" />

Anoksik sharoitda temir va sulfat ionlarining birgalikda mavjudligi hayratlanarli kuzatuvdir. Tizimda sulfid anionlari topilmaydi. Bu oltingugurt va temir biokimyoviy tsikllari o'rtasidagi murakkab va yaxshi tushunilmagan o'zaro ta'sirni ko'rsatadi.

2014-yil dekabr oyida Mikuki boshchiligidagi olimlar va muhandislar Teylor muzligiga qaytib kelishdi va Germaniya bilan hamkorlikda ishlab chiqilgan IceMole nomli zond yordamida, muzlikka etib, qon ko'lini oziqlantiradigan sho‘r suvdan to‘g‘ridan-to‘g‘ri namuna olishdi.<ref name="AntSun20150304">{{Yangiliklar manbasi |last=Rejcek |first=Peter |date=March 4, 2015 |title=Lifeblood of a Glacier |work=The Antarctic Sun |url=http://antarcticsun.usap.gov/science/contenthandler.cfm?id=4122 |access-date=March 4, 2015 |archive-date=2015-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150309204311/http://antarcticsun.usap.gov/science/contenthandler.cfm?id=4122 |url-status=dead }}</ref>

Namunalar tahlil qilindi va sovuq  ( {{Convert|-7|C|F|abbr=|sp=us}} ), temirga boy (3.4&nbsp;mM) sho'r (8% [[Natriy xlorid|natriy xlorid)]]<nowiki/>aniqlandi. Ushbu namunalardan olimlar sho'r suvda o'sashi mumkin bo'lgan( galofil ), sovuqda ko'payadigan ( [[Kriofillar|psikrofil]] ) va [[Geterotroflar|geterotrofik]] bo'lgan bakteriyalar turini ajratib oldilar va ''Marinobacter'' jinsiga kiritdilar. DNKning bioinformatik tahlili ikkilamchi metabolizmda ishtirok etadigan kamida to'rtta gen klasterining mavjudligini namoyon qildi. Ikki gen klasteri aril polienlerinni ishlab chiqarilishi bilan bog'liq bo'lib, ular bakteriyalarni reaktiv kislorod turlaridan himoya qiluvchi [[Antioksidlovchilar|antioksidantlar]] rolini bajaradi.<ref name="Carter 2016">{{Jurnal manbasi|title=Induction of cryptic metabolites from a rare Antarctic psychrophile, ''Marinobacter'' sp.|journal=Planta Medica|first1=J.|last=Carter|first2=M.|last2=Judge|first3=L.|last3=McLean|first4=J.|last4=Mikucki|first5=L. A.|last5=Giddings|display-authors=1|volume=82|issue=S 01|at=P581|date=December 2016|issn=0032-0943|doi=10.1055/s-0036-1596642}}</ref> Yana bir gen klasteri [[Terpenlar|terpen]] biosintezida ishtirok etishi, ko'pincha [[pigmentlar]] hosil qilishi aniqlandi.

== Astrobiologiyaga ta'siri ==

Erdagi og'ir muhitni o'rganish hayot moslashishi mumkin bo'lgan sharoitlar tushunish va Quyosh tizimining boshqa qismlarida masalan, [[Mars]] yoki [[Yupiter]]ning muz bilan qoplangan yo'ldoshi kabi joylarda hayotning mavjudligini baholash uchun foydalidir. . NASA Astrobiologiya instituti olimlarining taxminiga ko'ra, bu joylar yer yuzasiga qaraganda ultrabinafsha va kosmik nurlanishdan chuqurlikda yaxshiroq himoyalangan elementlar hayot shakllarini joylashtirish uchun qulay bo'lgan suv muhitini o'z ichiga oladi.

== Yana qarang ==

* Ekstremofillar (ekstremal sharoitlarga chidamli organizmlar)
** [[Kriofillar|Psixrofil]] (sovuqga chidamli bakteriyalar)
* Gipersho'r sho'rlarning kriokontsentratsiyasi
** [[Evtektika|Evtektik tizim]]
** Muzlash nuqtasi depressiyasi
* Marsdagi hayot

== Ma'lumotlar ==
{{Manbalar}}

== Yana qarang ==

* {{Jurnal manbasi|title=Saline Lakes' Response to Global Change|journal=Aquatic Geochemistry|first1=Abraham|last=Lerman|volume=15|issue=1–2|pages=1–5|date=February 2009|doi=10.1007/s10498-008-9058-8}}
* {{Jurnal manbasi|title=The Saline Lakes of the McMurdo Dry Valleys, Antarctica|journal=Aquatic Geochemistry|first1=William J.|last=Green|first2=W. Berry|last2=Lyons|volume=15|issue=1–2|pages=321–348|date=February 2009|doi=10.1007/s10498-008-9052-1}}
* {{Yangiliklar manbasi |last=Kluger |first=Jeffrey |date=April 18, 2009 |title=An Organism Survives Antarctica, and Maybe Mars |work=[[Time (magazine)|Time]] |url=http://content.time.com/time/health/article/0,8599,1892289,00.html |access-date=2022-12-02 |archive-date=2022-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202125005/https://content.time.com/time/health/article/0,8599,1892289,00.html |url-status=dead }}
* {{Yangiliklar manbasi |last=Tierney |first=John |date=April 19, 2009 |title=The Dark Secret at Blood Falls |work=[[The New York Times]] |url=http://tierneylab.blogs.nytimes.com/2009/04/19/the-dark-secret-at-blood-falls/}}
* {{Yangiliklar manbasi |date=April 17, 2009 |title=Newly Discovered Iron-breathing Species Have Lived In Cold Isolation For Millions Of Years |work=ScienceDaily |agency=Harvard University |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2009/04/090416144512.htm}}
* {{Jurnal manbasi|title=An englacial hydrologic system of brine within a cold glacier: Blood Falls, McMurdo Dry Valleys, Antarctica|journal=[[Journal of Glaciology]]|volume=63|issue=239|first1=Jessica A.|last=Badgeley|first2=Erin C.|last2=Pettit|first3=Christina G.|last3=Carr|first4=Slawek|last4=Tulaczyk|first5=Jill A.|last5=Mikucki|first6=W. Berry|last6=Lyons|display-authors=3|pages=387–400|date=24 April 2017|doi=10.1017/jog.2017.16|bibcode=2017JGlac..63..387B}}

== Boshqa havolalar ==

* Qon sharsharalari, NASA Yer observatoriyasi tomonidan [https://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=35535 Antarktidaning quruq vodiylari]
* {{YouTube|gKtWiFyyOGM|Blood Falls - 100 Wonders}}

{{Turkumsiz|date=Aprel 2024}}