Qora laylak
Қора лайлак ( лотинча: Cиcониа нигра) — лайлаклар оиласига мансуб қуш. Беларус, Болгария, Қозоғистон, Ўзбекистон, Украина, Тожикистон ва Россия Федерасияси, шунингдек, унинг алоҳида ҳудудлари (Волгоград, Мордовия, Саратов, Иваново, Хабаровск ўлкаси, Удмурт Республикаси, Сахалин Қизил китобларига киритилган).
| Қора лайлак | |
|---|---|
 | |
Илмий таснифлаш | |
| Олам: | Ҳайвонлар |
| Тип: | Хордалилар |
| Синф: | Қушлар |
| Оила: | Лайлаклар |
| Уруғ: | Cиcониа |
| Турлари: | Қора лайлак |
| Халқаро илмий номи | |
| Cиcониа нигра (Линнаэус, 1758) | |
Тарқалиши
У Евроосиёнинг ўрмон ҳудудларида яшайди, одамлардан қочишга ҳаракат қилади. Россияда қора лайлак Болтиқ денгизидан Урал орқали 60-61 параллеллар бўйлаб ва бутун Жанубий Сибирдан Узоқ Шарқгача, шу жумладан Сахалин оролида яшайди. Курил ва Камчатка ярим оролларида учрамайди. Алоҳида популясияси Россиянинг жанубида, Чеченистон, Доғистон ва Ставропол ўлкаси ўрмонларида яшайди. Россиядаги қушларнинг энг кўп сони Приморя туман минтақасида жойлашган. Дунёдаги энг катта қора лайлак популясияси Беларусияда жойлашган Ўрта Припят буютмахоналари ҳудудида яшайди[1] .
Жанубий Осиёдаги (Покистон, Ҳиндистон ва Хитой қуйи тоғ Ҳимолойлар, Ҳиндистоннинг марказий ҳудудлари, жануби-шарқий Хитой, жумладан Тайван) ва Африкада қишлайди[2] . Жанубий Африкада қора лайлакларнинг ўтроқ ҳолати яшайди.
У оқ лайлакдан нозик тузилиши, бироз кичикроқ ўлчами, патларида қорарангларнинг устунлиги, тумшуғининг сезиларли даражада юқорига қийшайгани билан ажралиб туради ва денгиз устида учиб ўтишдан чўчимайди. Австрия, Хорватия ва Венгрияда уялаган қора лайлакларнинг узоқ муддатли кўчманчиликлари Сицилия ёки Крит орқали ўтади.
Ҳаёт тарзи
Қора лайлакнинг турмуш тарзи кам ўрганилган. Бу сирли қушнинг оқ лайлакдан фарқи, инсон билан бевосита алоқани хуш кўрмайди, балки сокин ва тинч сув ҳавзалари - ўрмон кўллари, дарёлар, ботқоқликлар яқинидаги текисликлар ва тоғ этакларида, ўрмонларда қўним топишни афзал кўради. Парвоз пайтида қора лайлак, бошқа лайлаклар каби, кўпинча қанотларини ёйиб учади. Ҳамма лайлаклар сингари қора лайлак ҳам бўйнини олдинга чўзиб, узун ингичка оёқларини орқага ташлаб учади.
Озуқаси
Саёз сувларда, сел текисликларида ва сув ҳавзалари яқинида қора лайлак асосан балиқлар, майда сув умуртқали ва умуртқасизлари билан озиқланади. Қишлашда юқоридагилардан ташқари майда кемирувчилар, йирик ҳашаротлар, ба’зи ҳолатларда илон, калтакесак ва моллюскалар билан кун кечиришади.
Кўпайиши
Қора лайлак - моногаммали қуш, у уч йилдан кейин кўпая бошлайди. У йилига бир марта 10-25 м баландликда кекса, баланд дарахтларнинг устунига ёки одамлар яшайдиган жойдан узоқда жойлашган қояларнинг ёнбағирларига, сийрак чакалакларга ин қуради. Ба’зида қора лайлак уялари ўрмонларда - денгиз сатҳидан 2200 метр баландликда жойлашган бўлади. Уялар массив бўлиб, дарахтларнинг қалин шохлари ва шохларидан ясалган, чим, тупроқ ва лой билан бириктирилган. Оқ лайлакларда бўлгани каби, қора лайлакларда ҳам бир хил ин қушларнинг бир неча авлоди учун кўп йиллар хизмат қилиши мумкин. Уялайдиган жойларда лайлаклар март ойининг охири - апрел ойининг бошларида келади. Эркаклари оппоқ думини эркин қўйиб, майин ҳуштак чалиб, урғочисини уяга таклиф қилади. Иккала ота-она ҳам жуфтлашган сўнг 4 дан 7 гача тухум қўйишади. Тухум босиб ётиш тахминан 30 кун давом этади. Тухумни ёриб чиқиш биринчи қўйилган тухумдан бошланганлиги сабабли, полапонлар турли вақтларда тухумлардан бирин-кетин чиқишади. Тухумдан чиққан полапонлар - оқ ёки кулранг тусли, тумшуғи тўқ сариқ ёки яшил-сариқ бўлади. Қора лайлак полапонлари уяларида фақат 10 кун ётади, кейин улар ўтиришни бошлайдилар. 35-40 кунлик ёшида улар оёққа туришади. Полапонлар уяда жами 55-65 кун қолади. Ота-оналар жўжаларини кунига 4-5 марта ютмаган озуқаларини тумшуқларида берадилар.
Сони
Доимо кам бўлган. Тахминан 70 жуфти уялайди, юздан ортиғи учиб ўтади. Қурама тоғининг шимолий ёнбағирларида 4–5 жуфт, Чотқол тоғининг Қорабошсой, Шовозсой, Ақчасой, Қорабойсойида камида 10 жуфт. Шерободдарёда – 1 жуфт. Сурхон давлат қўриқхонасида 10–12 жуфт атрофида уялайди. Уядан кўчиш ва учиб ўтишдан сўнг Оҳангарон дарёси ўзанида 30 тагача (Ғарбий Тян-Шан), айрим йилларда – 100 дан (2008–2009 йиллар) ортиқ учрайди. Амударё қайирида (Сурхондарё вилояти) турли йилларда 50–80 донагача ушбу турга мансуб қушларни учратиш мумкин. Кейинги ўн йилликларда Ғарбий Тян-Шанда сонининг сезиларсиз даражада ошгани кузатилмоқда. Дунёдаги популясияси 24–44 мингта дея э’тироф этилади, тренди нома’лум.
Муҳоваза чоралари
Овлаш тақиқланган. Тоғ қўриқхоналари ва миллий табиат боғларида муҳофаза остига олинган. СИТЕСнинг ИИ ва Бонн конвенсиясининг ИИ иловасига киритилган.
Манбалар
- ↑ Рамсарские угодья Беларуси
- ↑ „Алексей Эбель: история черного аиста“. Сибирский округ (2019-йил 11-сентябр). 2019-йил 29-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 29-сентябр.