Қора мато
Қора мато (франсузча: Ле Пагне Ноир: Cонтес Африcаинс) — Кот-д’Ивуарлик ёзувчи Бернард Бинлин Даде томонидан тўпланган Африка халқ эртаклари тўплами. Асар илк бор 1955-йилда франсуз тилида нашр этилган. Унинг Карен Ҳатч томонидан амалга оширилган инглизча таржимаси 1987-йилда дунё юзини кўрган. Ушбу ҳикоялар кўплаб Африка ёзувчилари (жумладан, Даде ва Бираго Диоп каби муаллифлар) анъанавий Африка санъати учун янги йўналиш яратаётган, яъни оғзаки адабиётни ёзма адабиётга айлантираётган бир даврда нашр этилган.
|
Файл:Дадиэ Блаcк Cлотҳ cовер.жпг 1987-йилдаги инглизча нашрининг муқоваси | |
| Асл номи | Ле Пагне Ноир: Cонтес Африcаинс |
|---|---|
| Муаллиф(лар) | Бернард Бинлин Даде |
| Таржимон(лар) | Карен C. Ҳатч (инглизчага) |
| Мамлакат | Кот-д’Ивуар |
| Тил | Франсуз тили |
| Жанр(лар)и | Фолклор, халқ эртаклари |
| Нашр этилган санаси | 1955 |
| ИСБН | 9780870235573 |
Тарихи
1940 ва 1950-йиллар Африка насрий адабиётининг юксалиш даври бўлиб, бу вақтда „Африка романи“ тушунчаси шаклланди. Шу билан бирга, ёзувчилар анъанавий оғзаки насрни матнга кўчириш орқали „мусиқа, қарсаклар, кулги, рақс ва қўшиқлар билан иситилган муҳит“ йўқолишининг ўрнини тўлдиришга ҳаракат қилишган. Сенегаллик ёзувчи Бираго Диоп ушбу жанрнинг пешқадамларидан бири эди. Диоп эртакларни муайян бир гриот (Ғарбий Африкадаги халқ бахшиси) тилидан баён қилган бўлса, Даде анъананинг баъзи жиҳатларидан воз кечди — у анъанавий кириш ва якунловчи формулаларни қисқартирди ҳамда тўпламга ўзининг оригинал ижод намуналарини ҳам қўшди[1].
Мундарижа
Тўпламдаги ўн олтита эртакдан учтаси бевосита Даденинг қаламига мансуб: „Йўқчилик кўзгуси“, „Қора мато“ ва „Қирол бўлишни истаган одам“. Ҳикояларнинг ўнтасида Ғарбий Африканинг машҳур ҳийлагар қаҳрамони — Ананси ўргимчак иштирок этади[2]. Икки ҳикоя эса ўгай оналари томонидан имконсиз топшириқларни бажаришга мажбурланган етим болалар ҳақидаги ташаббус (инитиатион) эртакларидир. Ҳар икки етим бола жасур бўлиб, ўз вазифаларини ихтиёрий равишда бажаришади ва ҳикоялар бахтли якун топади[3].
Эртаклар рўйхати
- Йўқчилик кўзгуси (Тҳе Миррор оф Деартҳ)
- Қора мато (Тҳе Блаcк Cлотҳ)
- Кўза (Тҳе Питчер)
- Ўргимчакнинг буқури (Спидер’с Ҳумп)
- Ашаддий бола (Л’Энфант Террибле)
- Ўргимчакнинг ҳўкизи (Спидер’с Ох)
- Ўргимчак ва тошбақа (Спидер анд тҳе Тортоисе)
- Она игуананинг дафн маросими (Мотҳер Игуанаъс Фунерал)
- Чўчқанинг бурни (Тҳе Пиғс Сноут)
- Овчи ва боа илони (Тҳе Ҳунтер анд тҳе Боа)
- Муқаддас сигир (Тҳе Саcред Cоw)
- Кўршапалакнинг қариндошлари (Тҳе Батъс Релатионс)
- Ям даласи (Тҳе Ям Фиэлд)
- Қалин пули (Тҳе Доwрй)
Тўпламга ном берган эртакда Аива исмли етим қиз ҳақида ҳикоя қилинади. Ўгай онаси унга имконсиз вазифани топширади: қора матони оқ бўлгунча ювиш. Қиз ўзининг вафот этган онасини қўшиқ орқали ёрдамга чақиради ва мўжиза юз бериб, мато оқаради. Тадқиқотчи Роберт Фаррис Томпсоннинг фикрича, бу ҳикоя қуллик даврида оилавий ришталари узилган африкаликларнинг ўз ўтмиши ва илдизларини қидириши ҳақидаги аллегория бўлиши мумкин[4].
Услуби ва адабий танқид
Таржимон Карен Ҳатчнинг фикрича, бу ҳикоялар оғзаки манбалардан икки марта узоқлашган: биринчидан, оғзакидан ёзмага (франсузча) ўтган бўлса, иккинчидан, франсузчадан инглизчага таржима қилинган. Шунга қарамай, танқидчилар уларни лисоний жиҳатдан ёрқин асарлар деб ҳисоблашади[5]. Даденинг услубида франсуз ёзувчилари Гуй де Маупассант ва Виcтор Ҳуго таъсири сезилади[6].
Даде анъанавий оғзаки нутқнинг баъзи элементларини сақлаб қолган. Масалан, у нзема тилидаги қўшиқларни ва ономатопоэтик (тақлидий) товушларни қўллаган. Жумладан, тошбақанинг юриши „Клаук! клак!“ деб, ёки Анансининг болта ўткирлаши „Кочио! кочио!“ деб тасвирланган[7].
Негритюд
Даденинг услуби ва ушбу тўплами Негритюд (Нéгритуде) ҳаракати билан боғлиқлиги мунозарали масаладир. Баъзи танқидчилар уни ушбу ҳаракатнинг асосчиларидан бири деб аташса[8], бошқалари унинг ижоди соф Негритюддан бироз фарқ қилишини таъкидлашади. Бироқ, 1950-йиллардаги кўплаб франсуз тилида ижод қилувчи қора танли ёзувчилар каби Даде ҳам ушбу эртаклар орқали Африка маданиятининг қадр-қимматини ва унинг бой маънавий оламини кўрсатишга интилган[9].