Қорақулдуқ
Qoraqulduq kanali
Қорақулдуқ канали
Тавсиф
Сув сарфи 12 м³/с
Сув оқими
Бошланиши Салор
Қуйилиши Чирчиқ (дарё)
Жойлашуви
Давлат Ўзбекистон Республикаси
Туман Тошкент вилояти

Қорақулдуқ, Қуруқулдуқ[1][2][3][4][5] – Тошкент вилоятидаги канал (ариқ), Салор каналининг ўнг тармоғи. Чирчиқ дарёсининг ўнг қирғоғидаги йирик суғориш тизимларидан бирини сув билан таъминлайди.

Табиий сув оқимидан каналга айлантирилган.

Географик тавсиф

Қорақулдуқ Чиноз каналидан сув олади[6]. Қорақулдуқда сув оқими тезлиги 12 м³/с [6] .

"Ўзбек Совет Энсиклопедияси" га кўра, Қорақулдуқ Салар каналидаги Қурқулдақ сув ажратгичидан келиб чиққан[6]. Шу билан бирга, сув ажратгичдан Ниёзбош канали ҳосил бўлади[6]. Сув ажратгич Тошкент вилоятининг Зангиота ва Янгийўл тумани[7] нинг Ўртаовул қишлоғи чегарасидан, тахминан 360 м баландликда жойлашган.

Салар каналидаги Қурқулдақ гидроэлектр мажмуаси. Бўлинишдан кейин – Қорақуллдуқ, кейин – Ниёзбош, энг узун канал – Қорасув
(бошқа талқинларга кўра – Саларнинг давоми)

Қорақулдуқ М-34 автомобил йўлини ва Тошкент-Самарқанд темир йўл линиясини кесиб ўтади[8]. Чиқиш жойидан бир оз пастроқда Қорақулдуқ канали жануби-ғарбга йўналади. Янгийўл шаҳри Нов (Нау) шаҳар посёлкаси ҳудудидан ўтиб, Эски Қовунчи қишлоқ фуқаролар йиғини ҳудудига оқиб киради[8]. Шимоли ғарбда Қорақулдуқ, жануби-шарқда Тошкент-Самарқанд темир йўл линияси билан биргаликда Янгийўл шаҳрининг табиий чегараси бўлиб хизмат қилган (кейинчалик аҳоли пунктлари дарё ўзанидан ташқарида пайдо бўла бошлаган)[9].

Чиноз туманларида Амир Темур, Рамазон, Олмазор шаҳарчалари канал яқинида жойлашган. Бундан ташқари, канал шимолга бир оз қиялаб олади, лекин кейинроқ жанубга бурилади. Худди шу йўналишда автомобил ва темир йўлни кесиб ўтади ва Янгихаёт аҳоли пункти ҳудудидан ўтиб, тахминан 260 м баландликда Чирчиқ дарёсига қуйилади[10].

Иқтисодий фойдаланиш

Қуруққулдуқ канали Чирчиқнинг ўнг қирғоғидаги энг йирик суғориш каналларидан бири[11]. Тошкент вилоятининг Янгийўл туманида канал 6 минг гектар ерни сув билан таъминлайди[6][12].

Қорақулдуқ канали.
Сув кучли ифлосланган

Экологик ҳолат

Йилига 22,2 миллион м³ оқова сув тўғридан-тўғри Қорақулдуққа қуйилади. 1963-йилда ўтказилган тадқиқот шуни кўрсатдики, Қорақулдуқ сувида минераллашув кучайган, 5 кун давомида биологик кислород истеъмоли 9,6 мг/л, аммиак миқдори 2,2 мг/л га етган[ком 1].

Тарихий маълумотлар

Каналнинг келиб чиқиши

Тахминларга кўра, Қорақулдуқ дастлаб табиий сув оқими бўлган. Тарихчи Ю. Ф. Буряков канал ўзани ўтмишда табиий ўзгаришларга учраганини, бу сунъий яратилишни истисно қилганини таъкидлайди. Унинг фикрича, вақт ўтиши билан дарёдаги сув миқдори маҳаллий аҳолининг эҳтиёжларини қондиролмай қолган. Натижада Қорақулдуқ Чирчиқ дарёси билан туташтирилган ва каналга айланган[3].

Қорақулдуқдаги аҳоли пунктлари

Салар, Ниёзбош ва Қорақулдуқ қирғоқлари бўйлаб милоддан аввалги 1-минг йиллик ўрталари ва охирида вужудга келган қадимги деҳқончилик маданиятининг кўплаб ёдгорликлари жойлашган[5]. Канал оқими бургулик маданияти ташувчиларининг яшаш жойларидан бири бўлган.

Милоддан аввалги ВИ асрда Қорақулдуқнинг чап қирғоғида (ҳозирги Янгийўл шаҳри ҳудуди) Қовунчинтепа археологик манзилгоҳи барпо этилган бўлиб, унда Қовунчи маданияти тасвирланган. Буни ЙУ. Ф. Буряков Қовунчинтепа қал’асининг кўринишини Қорақулдуқ сувидан фойдаланиш қулайлиги билан бевосита боғлайди[3]. Қовунчи аҳолиси томонидан сунъий суғоришнинг бошланиши милоддан аввалги ИИИ—ИИ асрларга тўғри келади[1]

Ариқдан фойдаланиш муносабати билан Қорақулдуқ водийси релефининг ўзгариши.

Қолаверса, эрамизнинг биринчи асрларида Қорақулдук яқинидаги табиий тепаликда Чангтепа аҳоли пункти пайдо бўлган. У ерлар Турк хоқонлиги таркибига кирган, кейинчалик қорахонийлар даврида (ХИ-ХИИ асрлар, ХИИ асрнинг иккинчи ярми) даврида таслаб кетилган[3].

Ўрта асрларда (тахминан Х асрда) Чиноз чеккасидаги ерларни сув билан таъминловчи Қорақулдуқдан учта суғориш канали яратилган – Эски Тошкент, Чуқур ва Йўлтушган[13].

Тупроққа таъсир қилиш

Қорақулдуқ каналининг оқими тупроқ рел’эфнинг ўзгаришига олиб келди. У оқиб ўтгунга қадар Янгийўл устидаги майдоннинг қиялиги Чирчиқ дарёси томон йўналган, кейинчалук у тескари бурилиб, сунъий айвонга ўхшаш сиртли водий ҳосил қилган[2]

Манбалар

  1. ↑ Оба показателя превишают пределно допустимую консентрацию
  1. ↑ 1,0 1,1 Древний Ташкент 1973.
  2. ↑ 2,0 2,1 У истоков древней культуры Ташкента 1982.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Буряков 1978.
  4. ↑ Тўрткўлтепа-1 // Тошкент: энсиклопедия / бош таҳрир ҳайъати А. Акромов ва бошқ. Тошкент: „Ўзбекистон Миллий Энсиклопедияси“, 2009.
  5. ↑ 5,0 5,1 „Салор“ (уз). зиёуз.уз. 2014-йил 12-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 16-январ. – статя из Националной энсиклопедии Узбекистана (Ўзбекистон Миллий Энсиклопедияси)
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 Бўзсув – статя из „Узбекской совецкой энсиклопедии“ (Ўзбек совет энсиклопедияси)(ўзб.)
  7. ↑ Ташкент. План города. – Ташкент: Госкомгеодезкадастр, 2013 (план Ташкенцкого вилоята на обороте).
  8. ↑ 8,0 8,1 Айдаркул. Арнасай. Чардара. Топографическиэ карти масштаба 1: 50 000, 1: 200 000. – Ташкент: Воэнно-картографическая фабрика ТуркВО, 1991.
  9. ↑ Советский Союз. Географическое описание в 22 томах. Узбекистан. Москва: Мысль, 1967 — 141-бет. 
  10. ↑ Ташкент. План города. – Ташкент: Госкомгеодезкадастр, 2013 (план Ташкенцкого вилоята на обороте).
  11. ↑ Ирригация Узбекистана, 1975. 
  12. ↑ .  Цветная вклейка между С. 320—321
  13. ↑ Чиначкет – исторический город в низовях Чирчика, на территории современного Чиназа