Qorategin
Қоратегин (тожикча: Қаротегин; туркча: „қора баландлик“ ёки „қора тоғлар“) – Тожикистон ҳудудидаги тарихий вилоят, Амударёнинг ўнг ирмоғи Вахш (Сурхоб) дарёсининг ўрта оқимидаги тоғларда жойлашган. Қоратегиннинг маъмурий маркази Гарм эди[1]. Хитой ва араб манбаларининг хабар беришича, ВИИИ – ХИИИ асрларда Сурхоб водийси „Рашт“ (Рошт) деб аталган. „Рошт“ (рашт) сўзи шарқий эронча бўлиб, „қизил“ деган маънони билдиради. „Сурхоб“ сўзи ҳам шундан келиб чиққан.
| Қоратегин | |
|---|---|
| (тарихий вилоят/тарихий ҳудуд) | |
 | |
Тарихи
Рашт ҳудуди Х асрда Қоратегиннинг ҳозирги чегараларига тўғри келади[2] ва бу даврда ҳудуда аллақачон мусулмон вилояти бўлган[3]. Рашт ХВ асрдан бошлаб Қоратегин номи билан аталган[4]. Қоратегин номи биринчи марта ХВ аср охири ва ХВИ аср бошларида Темурнинг „Зафарнома“сида ва „Бобурнома“да тилга олинади. Қоратегиндаги ягона шаҳар ёки қал’а форс муаллифлари (Истахрий) томонидан Рашт ёки бошқача Гарм деб аталган[5].
ХИИ-ХИХ асрларда Қоратегин ярим мустақил шоҳлик бўлиб, Дарваз шоҳлигига тобе эди.
ХИХ асрда Қоратегин Бухоро хонлигининг ташкил этилган Қоратегин беклигини таркибида бўлган.
Географияси
ХИХ асрда Қоратегин беклиги шимолда Ҳисор ва Олай тизмалари орқали Самарқанд ва Фарғона вилоятлари билан, шарқда Олай тизмасидаги Боқбош довонидан жануби-шарққа йўналган шартли чизиқ билан Фарғона билан, жанубда Пётр И тизмаси билан Дарвоз беклиги ва ғарбда Кофарниҳоннинг чап ирмоғи бўлган Элоқнинг юқори қисмидан меридионал йўналишда ўтган чизиқ билан Ҳисор беклиги билан чегарадош бўлган.
ХИХ асрда тахминан 9,500 квадрат чақирим бўлиб, иккала жинснинг 60 минггача аҳолиси бор эди. Мамлакат ҳудудининг 1/5 қисмини дарё водийлари, қолган 4/5 қисмини тоғлар эгаллаган. Умуман олганда, Қоратегин шимоли-шарқдан жануби-ғарбга қараб ўртасидан Сурхоб дарёси (Вахшнинг ўрта оқими) кесиб ўтган ва ўз чегараларида (шимолдан жанубга) Ҳисор ва Олой тизмаларининг жанубий ёнбағри, Олоёрти тизмасининг ғарбий чеккаси, Сурхоб водийси ва Пётр И тизмасининг шимолий ёнбағирларини ўз ичига олган тоғли минтақадир.
Жуда катта баландликка эга бўлган дастлабки иккита тизманинг ёнбағирлари қояли, ўтиш қийин ва фақат Сурхобнинг ўнг ирмоқларининг даралари ва кичик водийлари бўйлаб жойлашган; Ҳисор тизмаси орқали (Пахшиф довони – тахминан 4000 м) Қоратегин юк ташиш йўли билан Зарафшоннинг юқори оқими билан, Олой тизмаси орқали (Тарак довони) эса худди шу йўл билан Фарғона билан боғланади. Бу йўллар қишда аксарият ҳолларда ўтиб бўлмайдиган ёки фақат пиёдалар учун очиқ бўлади. Тахминан 165 верст узунликдаги Қоратеғиндан оқиб ўтувчи Сурхоб водийси минтақанинг энг гавжум ва муҳим қисмидир; унинг шарқий қисми 6500 фут, ғарбий қисми (Гарм қишлоғи) денгиз сатҳидан 4520 фут баландликда жойлашган.
Қоратегиннинг шарқий қисмидаги Сурхоб чап томондан боши Помирнинг шимоли-ғарбий қисмида жойлашган Муксу ирмоғини қабул қилади; қолган чап ирмоқлар аҳамияциз, фақат пастки қисми Қоратегиннинг энг ғарбий бурчагида жойлашган Обихингов (Хуллес) бундан мустасно; қолган оқим Дарвазга тегишли. Сурхобнинг кенглиги Қоратегинда юқори қисмида 10 саржин, қуйи қисмида 250 саржингача (Гарм); чуқурлиги йил фаслларига қараб ўзгариб туради ва ёзда 3 саржингача етади.
Сурхоб водийсининг жанубида Пётр И тизмаси жойлашган бўлиб, унинг ўртача баландлиги 14 000 футдан паст эмас ва баъзи чўққилари 20 000-22 000 футга етади; Дарвоз билан боғланиш учун хизмат қиладиган бир нечта довонлар жуда қийин ва қишда етиб бўлмайди. Тоғ тизмасининг Сурхоб дарёсига қараган шимолий ёнбағри жуда тик.
Иқлими
Қоратегиннинг иқлими континентал. Қиш узоқ давом этади ва анча совуқ бўлади, қор кўп ёғади. Иссиқ ёз даври 2 ойдан ошмайди.
Аҳоли сони
Қоратегин аҳолиси ХИХ асрда шарқда ўтроқ тожиклар (50 мингга яқин) ва кўчманчи қирғизлардан (10 мингга яқин) иборат эди.
Ҳозирда асосан бу ҳудудда тожиклар истиқомат қилади.
Иқтисодиёт
Тожиклар деҳқончилик, ҳунармандчилик ва савдо-сотиқ билан шуғулланадилар; буғдой, арпа, беда, олма, ўрик ва бир оз узум етиштирадилар. Далаларда экинлар кўпинча ёмғирда экилади, боғ ва полизлар сунъий суғорилади. Ўрмонлар кам, қисман ёқилғига тезак кетади.
Чорвачилик яхши ривожланмаган, бундан асосий машғулоти бўлган қирғизлар мустасно. Чорвачилик маҳсулотлари ва чорва моллари қисман Қоратегиннинг ғарбий қисмидан келтирилган нонга алмаштирилади, чунки қирғизларга ўз нонлари етишмайди. Саноат фақат ҳунармандчилик шаклида ривожланган: дағал газламалар, юк қоплари, иссиқ пайпоқлар ишлаб чиқариш. Қўй териси, тулки, сувсар ва қоплон терилари, пайпоқлар, гилам қоплар ва бошқалар (Фарғона билан) экспорт савдоси предмети бўлиб хизмат қилади. Қоратегин учун Фарғона ва Самарқанд вилоятлари шаҳарларидаги қўшма ҳунармандчилик ҳам муҳим аҳамиятга эга.
Манбалар
- ↑ Бартольд, Василий Владимирович. Сочинения : В 9 т.. М.: Изд-во вост. лит., 1965 — 445-бет.
- ↑ Камалиддинов, Шамсиддин Сирежиддинович. Историческая география Тохаристана и Южного Согда по арабоязычнм источникам ИХ- нач. ХИИИ вв.. Ташкент: «Узбекистон», 1996.
- ↑ Шаниязов, Карим Шаниязович. Узбеки - карлуки : (Ист.-этногр. очерк). Ташкент: Наука, 1964 — 27-бет.
- ↑ Бартольд, Василий Владимирович. Сочинения : В 9 т.. М.: Изд-во вост. лит., 1963 — 464-бет.
- ↑ Сапаралиев Д.. Этнополитическая история Оша и его окрестностей с ХВИИИ до сер. ХИХ вв.. Бишкек: Илим, 1999 — 61-бет.
Ҳаволалар
- Қоратегин (Wайбаcк Мачине сайтида 2020-01-28 санасида архивланган)