Ziyosfera

Qozoq dashtlari

Қозоқ дашти
Экорегион ҳудуди (пушти рангда)

Қозоқ даштлари (қозоқча: Қазақ даласи, шунингдек Улй дала, Ұли дала „Буюк Дашт“), шунингдек, Буюк Дала деб ҳам аталади, Марказий Осиёда жойлашган кенг ўтлоқли ҳудуд бўлиб, Шимолий Қозоғистон ва унга қўшни Россия ҳудудларини қамраб олади. У Понтик-Каспий дашти шарқида ва Эмин водийси дашти ғарбида жойлашган бўлиб, Евросиё даштининг марказий ва ғарбий қисмини ташкил қилади. Қозоқ даштлари Палеарктика зонасидаги мўтадил ўтлоқлар, саванналар ва буталар биоми экозонаси ҳисобланади. ХИХ асрнинг ўрталарига қадар бу ҳудуд Қирғиз дашти деб ҳам аталган, 'Қирғиз' сўзи эса қадимги рус тилида қозоқларни англатган.

Жойлашуви

Дашт Каспийбўйи пасттекислигининг шарқидан ва Орол денгизининг шимолидан бошланиб, 2,200 км (1,400 ми) дан кўпроқ масофага чўзилиб, Алтай тоғларига қадар давом этади. У дунёдаги энг катта қуруқ дашт ҳудуди бўлиб, тахминан 804,450 км² (310,600 кв ми) майдонни қамраб олади[1]. Қозоқ даштлари Урал тоғларининг жанубий қисмида жойлашган бўлиб, бу тоғлар Европа ва Осиёни ажратувчи чизиқ ҳисобланади. Даштнинг катта қисми ярим чўл бўлиб, жанубга қараб чўлга айланиб кетади[2]. Турон пасттекислиги даштнинг жануби-ғарбий қисмида жойлашган, аммо баъзи истиснолардан ташқари даштнинг шарқ ёки шимолий қисмларига қараб баландлик ошади.

Понтик дашти Қозоқ даштларининг ғарбий ва шимолий-ғарбий қисмида жойлашган. Қозоқ даштларининг шимол ва шимолий-шарқида Қозоғистон ўрмон дашти жойлашган бўлиб, бу ўрмонлар ўтлоқлар билан аралашган ва Қозоқ даштлари билан Сибир ўрмонлари ўртасида ўтиш ҳудудини ташкил қилади. Жанубда Қозоғистон ярим чўли ва Қозоғистон тоғли экозоналари жойлашган. Шимолий марказий Қозоғистонда жойлашган Кокшетау Массифи Қозоғистон тоғли ҳудудининг ички қисмида бўлиб, у атрофидаги паст баландликдаги Қозоқ даштларидан фарқ қилади[3].

Иқлими

Бу ҳудудда ярим қуруқ, континентал иқлим ҳукм суради. Ҳудуднинг кўп қисми Кöппен иқлим таснифи тизимига кўра салқин ярим қуруқ (БСк) иқлимга эга, гарчи шимолий қисми нам континентал (Дфа/Дфб) иқлимли бўлса-да. Даштга йилига ўртача 200 дан 400 миллиметр (8 дан 16 ин) гача ёғин ёғади. Шимолий ҳудудларда нисбатан кўпроқ ёғингарчилик бўлади. Июл ойида ўртача максимал ҳароратлар 20 дан 26 °C (68.0 дан 78.8 °Ф) гача, январ ойида эса −12 дан −18 °C (10.4 дан −0.4 °Ф) гача ўзгаради. Дашт бўйлаб вақти-вақти билан кучли шамоллар эсади[3].

Астана иқлим кўрсаткичлари
Ой Январ Феврал Март Апрел Май Июн Июл Август Сентябр Октябр Ноябр Декабр Йил
Юқори ҳарорат °C (°Ф) 4
(39) 		5
(41) 		22
(72) 		30
(86) 		36
(97) 		40
(104) 		42
(108) 		39
(102) 		36
(97) 		27
(81) 		19
(66) 		5
(41) 		42
(108)
Ўртача юқори ҳарорат °C (°Ф) −12
(10) 		−11
(12) 		−4
(25) 		9
(48) 		19
(66) 		25
(77) 		27
(81) 		24
(75) 		18
(64) 		8
(46) 		−2
(28) 		−9
(16) 		7
(45)
Кунлик ўртача ҳарорат °C (°Ф) −15
(5) 		−15
(5) 		−9
(16) 		5
(41) 		13
(55) 		19
(66) 		21
(70) 		18
(64) 		12
(54) 		4
(39) 		−6
(21) 		−12
(10) 		3
(37)
Ўртача паст ҳарорат °C (°Ф) −21
(−6) 		−21
(−6) 		−15
(5) 		−2
(28) 		5
(41) 		11
(52) 		13
(55) 		11
(52) 		5
(41) 		−1
(30) 		−11
(12) 		−18
(0) 		−3
(27)
Минимум паст ҳарорат °C (°Ф) −52
(−62) 		−49
(−56) 		−38
(−36) 		−28
(−18) 		−11
(12) 		−2
(28) 		2
(36) 		−2
(28) 		−8
(18) 		−26
(−15) 		−39
(−38) 		−44
(−47) 		−52
(−62)
Ўртача ёғингарчилик см (дюйм) 22
(0.9) 		14
(0.6) 		19
(0.7) 		21
(0.8) 		31
(1.2) 		40
(1.6) 		50
(2.0) 		37
(1.5) 		26
(1.0) 		27
(1.1) 		20
(0.8) 		22
(0.9) 		327
(12.9)
[манба керак]

Флора

Ёғингарчилик кам бўлгани сабабли даштда кам дарахтлар ўсади ва асосан ўтлоқлар ва катта қумли ҳудудлардан иборат. Одатдаги ўсимликлар орасига ўққанот (Стипа), чаканда (Артемисиа жинси) ва қиёқ (Фестуcа) киради[4]. Даштнинг баъзи қисмларида бутазор ўсимликларининг тарқалгани кузатилади[5].

Фауна

Қозоғистон даштларида саига кийиклари[6], Сибир буғуси[7][8], бўрилар, тулкилар, бўри-бақалар[9], мўғул чўлданборилари[10] ва дашт тошбақалари учрайди[11][12].

Аҳоли

Қозоқ кўчманчилари

Қозоқ даштларининг ғарбий қисми жуда кам аҳолига эга бўлиб, 1 км² (0.39 кв ми) га икки-уч киши тўғри келади. Дашт бўйлаб шарққа қараб аҳоли зичлиги 1 км² (0.39 кв ми) га тўрт-етти кишигача ошади. Бу ҳудудда яшовчи одамларнинг кўпчилиги қозоқлар ҳисобланади. Россия даштнинг жанубий қисмида жойлашган дунёдаги энг қадимги космик учириш мажмуаси бўлган Байқонур космодроми учун тахминан 7,360 км² (2,840 кв ми) ҳудудни ижарага олган[13].

Поп маданиятида

"Тулпан" филми Қозоқ даштларида суратга олинган ва ўша ерда жойлашган[14].

Манбалар

  1. ↑ „Казакҳ степпе“ (эн). ГлобалСпеcиэс.орг. 2018-йил 19-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 18-октябр.
  2. ↑ „Казакҳ степпе, Асиа - Казакҳстан анд Руссиа“ (эн). Wорлд Wилдлифе Федератион. Қаралди: 2018-йил 18-октябр.
  3. ↑ 3,0 3,1 „Казакҳстан“, Тҳе Wорлд Фаcтбоок (инглизча), Cентрал Интеллигенcе Агенcй, 2024-07-30, 2021-01-09да асл нусхадан архивланди, қаралди: 2024-08-02
  4. ↑ „Абоут тҳе Казакҳ Степпе“ (эн). казакҳстеппе.cом. 2020-йил 16-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 18-октябр.
  5. ↑ Ту, Я; Яо, Зҳеню; Гуо, Жианйинг; Янг, Лиу; Зҳу, Юанжун; Янг, Хиаоҳуи; Ши, Зҳонгжиэ; Индреэ, Тувшинтогтокҳ (Жуне 2024). "Предиcтинг тҳе потентиал риск оф Cарагана шруб энcроачмент ин тҳе Эурасиан степпе ундер антҳропогениc cлимате чанге" (эн). Сcиэнcе оф тҳе Тотал Энвиронмент 944: 173925. дои:10.1016/ж.сcитотенв.2024.173925. ПМИД 38866162. ҳттпс://линкингҳуб.элсевиэр.cом/ретриэве/пии/С0048969724040737. 
  6. ↑ „Саига антелопе“. Қаралди: 2017-йил 28-октябр.
  7. ↑ Боголжоэбов, А.С. (2001). Сибирскажа косоэлжа – Cапреолус пйгаргус Гераадплеэгд оп 21 деcембер 2015.
  8. ↑ Савцженко, А.П. & Савцженко, И.А. (2012). Косоэлжа сибирскажа. Гераадплеэгд оп 21 деcембер 2015
  9. ↑ До Линҳ Сан, Э.; Бегг, C.; Бегг, К.; Абрамов, А.В. (2016). "Мелливора cапенсис". ИУCН Ред Лист оф Тҳреатенед Спеcиэс 2016: э.Т41629А45210107. дои:10.2305/ИУCН.УК.2016-1.РЛТС.Т41629А45210107.эн. ҳттпс://www.иуcнредлист.орг/спеcиэс/41629/45210107. Қаралди: 12 Новембер 2021. Қозоқ даштлари]]
  10. ↑ Монголиан гербил
  11. ↑ „Тестудо ҳорсфиэлдии“. Тҳе Рептиле Датабасе. Қаралди: 2022-йил 25-март.
  12. ↑ Леэ, Давис С. (2010). "Тестудостан: Оур Пост-Cолд Wар Глобал Эхплоитатион оф а Нобле Тортоисе". Булл. Чиcаго Ҳерп. Соc.: 45(1):1-9. ҳттпс://www.тортоисе-протеcтион-гроуп.орг.ук/сите/филес/Ҳорсфиэлд%20папер.пдф. Қаралди: 16 Април 2023. Қозоқ даштлари]]
  13. ↑ „Баиконур Cосмодроме 45.9 Н 63.3 Э“. ФАС.орг. Федератион оф Америcан Сcиэнтисц (ФАС). 2016-йил 14-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 19-июл.
  14. ↑ Тулпан (2008) - ИМДб, қаралди: 2024-08-02

Ташқи ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Qozoq_dashtlari" dan olindi