Qozoq oti
Қозоқ оти (қозоқча: Қазақ жылқысы) — маҳаллий дашт оти, ҳозирги Қозоғистон ҳудудида етиштирилган ва ҳозирда Қозоғистон Республикаси ва унга туташ ҳудудларда кўпайтирилади.
Бу отлар подага бой бўлиб, улар чўпонлар томонидан боқиладиган даштларда ўзлари ўтлайдилар. Подалар отлардан ташкил топган. Ҳар бир пода энг кўпи билан 50 бошдан иборат: айғир пода боши (айғир) ҳамда поданинг ҳимоячиси ва эгаси, тўққизта тойчоқ (биэ), тўққизта янги туғилган қулин (қулин, қишда эса улар аллақачон жабағи деб аталади), саккизта қирқимчи (тайи), бештадан-саккизтагача уч ёшлилар (кунан), бештадан-олтитагача тўрт ёшлилар (донен).
Келиб чиқиши
Бу зотнинг тарихи қадимий келиб чиқиши бор. Чавандозлар, қадоқлаш ва гўшт ва сут маҳсулотлари учун етиштирилади. Бу зот мустақил ва қадимий келиб чиқиши бор бўлиб, улар бошқа зотларнинг таʻсири остида пайдо бўлган.
Улар узоқ ўтмишда ҳозирги қозоқ халқини ташкил этувчи қабилалар томонидан етиштирилган ва тарбияланган. Олтин Ўрда қабилалари ва халқлари орасида қозоқ ва мўғул отлари энг кўп тарқалган. Қозоқ оти эгар, ўрам ва жабдуқ остида, шунингдек, қимиз ва гўшт олишда фаол фойдаланилади. Энг қимматлилари Марказий Қозоғистонда кенг тарқалган Жабе (Жебе) типидаги Ғарбий Қозоғистон наслининг массив узун отларидир.
Қозоқ отлари орасида паcерлар тез-тез учрайди. Улар узоқ вақт ҳамда узоқ масофаларга югуришда юқори чидамлилик кўрсатади. Қозоғистоннинг турли иқлим шароитлари таъсирида туркманлар, мўғуллар, шимолда эса ўрмон отлари билан кесишиши натижасида қозоқ зоти таркибида турли хил экологик типлар ва насллар шаклланган (Адаев оти, қурбақалар, ас. шунингдек, Ғарбий Қозоғистон, Марказий Қозоғистон ва Найман авлодлари). Қозоқ оти Олтойдан Каспий денгизи ва Урал тоғларигача бўлган турли хил табиий шароитларга эга бўлган улкан ҳудудда тарқалган. Барча қозоқ отлари далаларда ўзлари ўтлайди, қишда озиқланишнинг асосий усули бу тебеневка (қишда қор остидан ва 40 см чуқурликдан туёқлар билан қорни қазиб емиш излаш).
Ташқи кўриниш
Қозоқ оти асосан кичик бўйли, мустаҳкам тузилишга эга. Мастлар жуда хилма-хилдир. Ўртача ўлчовлар (сантиметрда): бўйи 140 — 165, қия тана узунлиги 140 — 144, кўкрак қафаси 156 — 164, метакарпус айланаси 16 — 18. Отларнинг вазни 320 – 360 кг. Уларнинг сут маҳсулдорлиги кунига 8-9 литрни ташкил қилади. Қозоқ зотли отларда уч юзга яқин ранг мавжуд.
Қозоқ отларининг ўзига хос хусусияти совуққа чидамлилиги. Шундай қилиб, отлар минус -45 даражагача бўлган ҳароратда ўтлайди, бу ҳар хил зотдаги ҳар бир отга бардош бера олмайди. Улар жуда чидамли бўлиб ҳозирда ҳам пойгаларда қатнашадилар, масалан, аламан-баигда, 25 километр масофада. 1950-йилда Олгий-Қобда шаҳарлари ўртасида 400 километрлик масофа босиб ўтилган. От универсал от сифатида ўстирилган, у мўғул отидан каттароқ, эгар остида зўр, совуққа чидамли, тез тикланади, очлик ва ташналикка осон чидайди, оддий ва етарлича катта, я‘ни кўпроқ гўшт (гўшт маҳсулдорлиги тана визнининг 50% фоизидан кўпроқни ташкил қилади) беради, биялари эса жуда кўп қимиз (сут) беради.
Яна қаранг
Адабиёт
- Катта совет снциклопедияси, Қозоқ оти.
- А.У. Тўқтабай, Қозоқ оти тарихи.
- В.В. Радлов, Сибирдан
Ҳаволалар
- Казахская лошадь — статья из Большой советской энциклопедии.
- Владимир Грамм 06.03.2009 ҳттпс://www.газета.ру