Ziyosfera

Qozoq tilining dialektlari

Қозоқ тилида со'злашадиган ҳудудлар.

Қозоқ тилининг диалектлари (قازاق ءتىلىنىڭ ديالەكتىلەرى, Қазақ тилиниñ дïалектилери) қозоқ тилининг айрим ҳудудларда тарқалган навларидир. Тилшунослар орасида кенг тарқалган фикрга ко'ра, қозоқ тили учта диалектдан иборат:г'арбий,жанубий ва шимоли-шарқий. Адабий қозоқ тили Абай Қунанбаюли ва Ибрай Олтинсарин ўз асарларини ёзган шимолий-шарқий шева асосида шаклланган.

Тадқиқот тарихи

Қозоқ тилининг ҳайратланарли бир хиллиги туфайли унинг шеваларга бўлиниши ёки бўлинмаслиги узоқ вақтдан бери баҳсли масала бўлиб келган[1].Қозоқ тилида шеваларнинг йўқлиги ҳақида В. В.Радлов, П.М.Мелиоранский, Н.И.Илминский, А. М. Позднеэв, С. Э. Малов ва бошқа тадқиқотчилар ёзган.

Қозоқ тили шеваларининг йўқлиги ҳақидаги фикрни қозоқ тилшунослари ҳам қўллаб-қувватлаганлар,1937-1938-йилларда қозоқ тилининг шеваларини аниқлаш бўйича биринчи экспедициялар ташкил этилгунга қадар ҳукмронлик қилди.Узоқ вақт давомида бу ма'лумотлар қайта ишланмай қолди.Фақат 1946-йилда Жумат Доскараэв ва Сарсен Аманжоловнинг қозоқ диалектологияси ҳақида ёзган биринчи мақолалари пайдо бо'лди.Улуг 'Ватан урушидан кейин Сарсен Аманжоловнинг "Қозоқ диалектологияси то'г'рисида" мавзусида докторлик диссертацияси, 1951-йилда кичик диалектологик то'плам, 1954-йилда Жумат Доскараэвнинг "Қозоқ тилининг минтақавий луг'ати материаллари" асари нашр этилди. 1953-1954 "Тилшунослик муаммолари" (русча: «Вопросы языкознания»Аманжолов ва Доскараэвлар журналида шевалар ҳақида мақолалар чоп эттирдилар [2].

1952-йил март ойида Олмаотада Николай Марр [3] нинг "яфет назариясини" ё'қ қилиш кампанияси муносабати билан тилшуносларнинг муҳокамаси ташкил этилди.1953-йилда Эрванд Севортян (1901-1978) СССР Фанлар академияси туркий тиллар сектори номидан “Лингвистика муаммолари” журнали саҳифаларида Марр назариясини қўллаб-қувватловчи қозоқ тилшуносларини қаттиқ танқид қилган.Қозоқ тилидаги шеваларнинг мавжудлигини инкор этиш,диалектал ҳодисаларни “бузилиш” деб квалификация қилиш қозоқ тилшуносларининг нотўғри фикрларидан эди[3].

Жусипбек Аймаутов (1889-1931) қозоқ тилининг “маҳаллий ўзига хосликлари” мавзусини биринчи бўлиб кўтарган олимдир.Аймауйтов 1926-йилда “Энбекши қозоқ” газетасида чоп этилган “Тил ҳақида” мақоласида “Ҳар бир мамлакатда,ҳар бир минтақада қозоқларнинг фақат ўзлари фойдаланадиган тиллар бор,бошқа давлатлар эса қўлламайди. билиш.Буни фан тилида маҳаллий тил (вилоятчилик) дейишади”,деб ёзади у.Бундан ташқари,у Бокей Ўрдаси қозоқлари тили татар,араб,форс ва рус тиллари,Жетису ва Сирдарё қозоқлари ўзбек тили,Қўстанай аҳолисига рус, нўғай ва бошқа тилларнинг таъсири бор, деган хулосага келди. Семей ва Оқмо'ла қозоқлари араб ва рус тилларининг та'сирига эга.

Диалектларнинг пайдо бо'лиши

Сарсен Аманжолов қозоқ тилида шеваларнинг пайдо бўлиши сабабини қадимда шу ҳудудларда яшаган қабилалар билан боғлайди.Бироқ,академик Ниғмет Сауранбоевнинг фикрича, шевалар қишлоқ ёки қабила тилидан пайдо бўлган,улар ХВ асрда қозоқ тили шаклланганидан сўнг,ижтимоий, халқ ҳаётидаги иқтисодий ва маданий о'згаришлар.

Таснифлаш

Ғарбий вилоятлар қозоқлари шакар (форсча: قند/қанд‎‎ қанд секер ёки шакар (форсча: شکر/šакар‎‎ деб аташади.

Қозоқ тили диалектлари ўртасида аниқ чегаралар (ёки ҳали ҳам аниқланмаган) йўқ, фақат кичик фарқлар[4][5]. Тадқиқотчилар буни ушбу тилда со'злашувчиларнинг юқори ҳаракатчанлиги билан изоҳлайдилар[6][7].Нафақат адабий тилнинг, балки сўзлашув тилининг ҳам яхлитлигига чексиз қозоқ чўлининг географик хусусиятлари таъсир қилган бўлиши мумкин [8]. Аммо Сарсен Аманжолов қозоқлар орасида эркин миграция деган нарса мутлақо йўқлигини,бошқа уруғларга тегишли ерларга кўчиш қонли тўқнашувларга олиб келишини та’кидлаб,халқ ўртасида эркин муносабатлар учун шароит йўқ деган хулосага келди [9].

Асосий лаҳжалар

Қозоқ тилида учта асосий диалект мавжуд (бу фикрни қозоқ диалектологиясининг асосчиларидан бири Сарсен Аманжолов билдирган)—ғарбий,жанубий ва шимоли-шарқий шевалар [9][5][10][4].Бу лаҳжалар туркман шевалари каби қабилавий тузилишга қараб эмас,балки қорақалпоқ ва қирғиз тиллари шевалари каби ҳудудий тамойилга кўра белгиланади[11].Айрим тадқиқотчилар қозоқ тилига жуда яқин бўлган қорақалпоқ тилини қозоқ тили диалекти [12] [13][14] [15][16] (айниқса, унинг шимоли-шарқий шеваси[17]) деб ҳисоблайдилар.Баъзан ўзбек тилининг қипчоқ шеваси[18] ва жамоалар тили қозоқ тили шевалари қаторига киради.

Жумат Доскараэв ва Нигмет Сауранбоэв қозоқ тили жануби-шарқий ва шимоли-ғарбий бўлган икки диалектдан иборат,деб ҳисоблашган.Шора Сарибаев Сарсен Аманжоловнинг фикрига қўшилади,лекин шимолий-шарқий лаҳжани иккита кичик диалект деб ҳисоблайди:шимолий ва шарқий.Ҳозирги вақтда қозоқ тилининг то'рт диалектлари мавжуд деган фикр мавжуд: г'арбий, жанубий, шарқий ва марказий-шимолий[19].

Хитой ва мўғул қозоқларининг тили

Хитой ва мўғул қозоқлари тилининг ўзига хос хусусиятлари бор [13].Хитой қозоқларининг тилига хитой тили (мандарин)[6] бироз таъсир қилган бўлиб,Хитой ва Қозоғистонда яшовчи қозоқлар узоқ вақт якка ҳолда яшаганликлари сабабли баъзи атамаларни қўллашда фарқлар мавжуд вақт. Масалан, Қозоғистонда кенг тарқалган “табиб ” сўзи ўрнига хитойлик қозоқлар “шифокор ” сўзини ишлатадилар.1982-йилги аҳолини рўйхатга олиш ма’лумотларига кўра,Хитойда 830 минг қозоқ шимоли-шарқий шевада, 70 минг нафари жанубий шевада сўзлашган[5].

Қорақалпог'истон қозоқларининг тили

Қозоқлар қорақалпоқлар билан узоқ вақт бирга яшаганликлари сабабли уларнинг тили маҳаллий қозоқ тилининг луғат,фонетика ва грамматикасига та’сир кўрсатган.Ўз навбатида қозоқ тили туфайли қорақалпоқлар тилида ҳам худди шундай ўзгаришлар рўй берган [20].Қорақалпоқ адабий тилидаги сўзлар қозоқлар тилига кириб келган ва қозоқ тилининг маҳаллий сўзлари билан бирга қўлланади.Адабий қозоқ тилининг айрим сўзлари шу қўшнилик туфайли қўшимча маънога эга бўлган [20].

Қорақалпоғистоннинг Қўнғирот туманида олиб борилган тадқиқотларга кўра,қозоқ тилини ўрганиш имконияти берилган қозоқларнинг тили ҳозирги стандарт қозоқ тилидан фарқи йўқ,қишлоқларда яшовчи қозоқларнинг тили эса чет тиллари таъсирида қолган.

Қорақалпог'истондан келган қозоқлар



тилга кирган сўзлар [20] 		Адабий қозоқ тили
ко'к, чоп этиш, зарба нарвон, қадам
каридар, муҳтож, мижоз муҳтожликда
маг'рур, сургун кайфияциз
шиша стакан, шиша, кружка
дилмар со'зли
под :
1. Қовун-тарвуз уруг'лари

2. қовун-тарвуз қобиг'и

1. кулба

2. қобиқ

Адабий қозоқ тили

Ҳозирги қозоқ адабий тили Абай Қунанбаюли ва Ибрай Олтинсарин [9][6] [12] асарларининг шимолий-шарқий шевасига асосланади.Бошқа шеваларда ч товуши сақланиб қолган бўлса-да, адабий тил ч → ш ва ш → с ўтишлари содир бўлган шевага асосланади.Қозоқ тилидаги Ж товуши ҳар доим (рус тилидаги каби) Ж африфати билан берилади.Қадимги асарларда арабча ж-жм (жеэм)-джим (рус) ҳарфи жạмạнсẖйлйқ - ёвузлик билан белгиланади.Географик масофа туфайли араб ва форс тилларининг та'сири шимолий-шарқий минтақа тилида бошқа минтақалар диалектларига қараганда камроқ сезилади[4].Ба'зан адабий тилга шимолий-шарқий шевада та'рифи бо'лмаган янги ҳодисаларни номлаш учун бошқа минтақалардан со'злар киритилади [9].

Манбалар

  1. ↑ {{{титле}}}. ИСБН 9785458555562. 
  2. ↑ Н. Т. Сауранбаев 1955.
  3. ↑ 3,0 3,1 Об ошибках казахских языковедов 1953.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 {{{титле}}} — 150-бет. ИСБН 9780306480836. 
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 „Казакҳ“. Этҳнологуэ. Қаралди: 2015-йил 2-апрел.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 {{{титле}}} — 589—591-бет. ИСБН 9780080877754. 
  7. ↑ {{{титле}}} — 174-бет. ИСБН 9780080442990. 
  8. ↑ Малов С. Е. 1941.
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 С. А. Аманжолов 1959.
  10. ↑ {{{титле}}} — 933-бет. ИСБН 9783110134179. 
  11. ↑ {{{титле}}} — 142-бет. ИСБН 9783110810233. 
  12. ↑ 12,0 12,1 Ферҳат Карабулут 2003.
  13. ↑ 13,0 13,1 Соcиолингуистиcс 2006.
  14. ↑ „Казакҳ“. УCЛА Лангуаге Материалс Прожеcт. 2015-йил 9-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 4-апрел.
  15. ↑ W. К. Маттҳеwс 2013.
  16. ↑ {{{титле}}} — 64-бет. ИСБН 9780822315216. 
  17. ↑ {{{титле}}}. ИСБН 9780313274978. 
  18. ↑ {{{титле}}}. ИСБН 9781135796402. 
  19. ↑ {{{титле}}}. ИСБН 5-7667-2616-3. 
  20. ↑ 20,0 20,1 20,2 Асанова Ж. Е. 2011.

Адабиётлар

  • {{{титле}}}. 
  • С. А. Аманжолов Вопросы диалектологии и истории казахского языка — 2-е. — Алматы: Санат, 1997.
  • Сауранбаев Н. Т. Проблемы казахского языкознания: избранные труды — Изд-во Наука Казахской ССР, 1982. — 349 б.
  • Сарыбаев Ш. Ш. Вопросы истории и диалектологии казахского языка — Алматы, 1960.
  • Сарыбаев Ш. Ш. Диалектологический атлас казахского языка // Советская тюркология. — М - 1972 ж.. — № 3. — б. 85—92.
  • {{{титле}}}. ИСБН 7-105-04044-0. 
  • Ж. Болатов Восточная группа говоров казахского языка и ее отношение к литературному языку — Алматы, 1970.
  • С. Омарбеков Сравнительный анализ ареальных черт казахских говоров в сфере консанантизма — Алматы, 1987.
  • {{{титле}}}. 
  • {{{титле}}}. ИСБН 9965-447-89-6. 
  • Г. Калиев Казахская диалектология — Алматы: Мектеп, 1967. — 172 б.
  • {{{титле}}}. ИСБН 5-630-00008-Х. 
  • Н. З. Гаджиева Проблемы тюркской ареальной лингвистики: среднеазиатский ареал — М: Наука, 1975. — 302 б.
  • Ферҳат Карабулут Релативе cлаусе cонтруcтионс ин Казакҳ — Университй оф Wисcонсин—Мадисон, 2003. — 286 п.
  • А. Т. Кайдаров, Р. Сыздыкова, Ш. Ш. Сарыбаев Развитие казахского советского языкознания — Изд-во «Наука» Казахской ССР, 1980. — 242 б.
  • Н. Т. Сауранбаев Диалекты в современном казахском языке // Вопросы языкознания. — М: Изд-во Академии наук СССР, 1955. — № 5. — б. 43—51.
  • {{{титле}}}. ИСБН 9783110184181. 
  • {{{титле}}}. ИСБН 9781107623552. 
  • {{{титле}}}. ИСБН 9781610690188. 
  • Об ошибках казахских языковедов // Вопросы языкознания. — Изд-во Академии наук СССР, 1953. — № 2. — б. 111—120.
  • Айтбаев У. А., Абдрахманов С. А. Диалектологический словарь казахского языка — Алматы: Арыс, 2008. — 800 б.
  • Малов С. Е. К истории казахского языка // Известия Академии наук Союза ССР. — 1941. — № 3.
  • Асанова Ж. Е. Лексические особенности языка казахов Каракалпакстана // Вестник Челябинского государственного университета. — 2011. — № 37. — б. 5—7.
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Qozoq_tilining_dialektlari" dan olindi