Qozoq xonligi
Қозоқ хонлиги (қозоқча: قازاق حاندىعى, Қазақ хандығы; Қазақ ҳандйǵй)[1][2] — қозоқ давлати. 1465-йилда Олтин Ўрда ва 1468-йилда Ўзбек улуси қулаши жараёнида ташкил топган. Ҳозирги Қозоғистон ва қисман унга ёндош давлатларнинг ҳудудида жойлашган.
| Қозоқ хонлиги қозоқча: Қазақ хандығы; Қазақ ҳандйǵй Хонлик | ||||
| ||||
|---|---|---|---|---|
| ||||
| Пойтахти | Сузоқ (1465—1469) Сиғноқ (1469—1511, 1521—1599) Саройчиқ (1511—1521) Туркистон (1599—1630) Тошкент (1630—1729) Туркистон (1729-1781) | |||
| Йирик шаҳарлари | Саурон, Сарой, Сиғноқ, Тошкент, Туркистон, Сузоқ, Олмалиқ, Фарг'она, Бишкек | |||
| Тил(лар)и | Қозоқ тили Туркий тил (адабиёт), Араб тили (ёзмача) | |||
| Дини | Сунний Ислом | |||
| Майдони | 2,5 миллион км2 | |||
| Аҳолиси | 2.5 миллион (1800) | |||
| Бошқарув шакли | Ярим сайлов монархияси
Қисқаси, Хонлик монархияси | |||
| Сулола | Тўре сулоласи | |||
| - 1465-1474 | Керей хон (биринчи) | |||
| - 1474-1480 | Жанибек хон | |||
| - 1841-1847 | Кенесари хон (охирги) | |||
.svg){kind=small}
Хонликнинг олтин даври Қосимхон, Ҳақназархон, Таваккал, Ишимхонлар ҳукмронликлари даврига тўғри келади[3].
Даврийлаштириш
Қозоқ хонлиги, ХВ асрнинг иккинчи чорагида Жўжихон авлодидан бўлган ҳукмдорлар — Кирайхон ва Жонибекхонлар, ўзларининг давлатларига Еттисув ҳудудида асос солишлари билан вужудга келган. Турли хил манбаларда, давлатга асос солинганлигининг ҳар хил саналари кўрсатилади: 1470-йил Қозоғистон тепаликлари ва Сирдарё этаклари ҳудудида катта ерни бошқарган ёки 1465-йил — Чу дарёси водийсида кичик хонлик эълон қилинган деб тахмин қилинади.
Тарих
Давлатга асос солинишидан олдинги давр
1227-йилда Дашти қипчоқ ҳудудида Олтин Ўрда таркибида Оқ ўрда давлати ташкил топди. Олтин Ўрда таркибидан ажралиб чиққанидан сўнг, Оқ ўрда 1361-йилда мустақил давлатга айланди. Аммо 1428-йилда Бароқхон вафот этганидан кейин Оқ ўрда ҳудудида Ўзбек улуси ва Нўғай ўрдаси таркиб топди. Қолган ерлар, жанубда Мустафохон ва шимолда Муҳаммадхон ўртасида ўзаро тақсимланди.
Хонликнинг ташкил топиши
Абулхайрхон Ўзбек улуси ҳукмронлиги тепасига келиб, ҳукуматни ислоҳ қилиш ва давлатни марказлаштириш сиёсатини олиб боришни бошлади. Абулхайрнинг қаттиққўллик сиёсатидан норози бўлган Керейхон ва Жонибекхонлар бошчилигидаги қозоқ қабилалар ғарбий Мўғулистонга кўчиб ўтишга мажбур бўлдилар, уларнинг ҳукмдори Эсенбуқа қозоқларни Абулхайрхонга қарши йўналтирди. 1462-йилда Эсен-Бугахон вафотидан сўнг Керейхон ва Жонибекхоннинг мавқеи мустаҳкамлана бошлади.
Кирайхон ва Жонибекхонларни қўллаб-қувватловчилар сони тўғрисидаги маълумотлар турлича талқин қилинади. Тарих фанлари доктори Р. Бариэвнинг сўзларига кўра, Ўзбек улусининг барча кўчманчи қабилаларини учдан бир қисми Мўғулистонга кўчиб ўтган. 1500-йилга келиб Қозоқ хонлиги бутун Шарқий Дашти қипчоқ ҳудудида ўз ўз таъсир доираларинни сезиларли даражада кенгайтирган[4][5].
Керей ва Жонибек хонлар
ХИВ—ХВ асрларда Қозоғистон заминида қозоқ хонлигининг вужудга келиши. ижтимоий-иқтисодий ва этник-сиёсий жараёнлардан туг'илган ҳуқуқий ҳодиса. Ишлаб чиқарувчи кучларнинг ривожланиши, кўчманчи зодагонлар иқтисодий қудратининг ошиши, феодал гуруҳларнинг мустақилликка интилиши, Абулхайрхон хонлиги билан мўғуллар ўртасидаги зиддиятнинг кучайиши, ХВ асрнинг 2-ярмида бу давлатларнинг емирилишига олиб борди.
Айниқса, Абулхайрхон (1428-1468) Жўжи-Шайбон-Даулет-Шайх О'г'лон буюк хонлиги жуда ёмон эди. Ҳудуди ғарбда Ёйиқдан бошлаб, шарқда Балхаш кўлигача, жанубда Сирнинг қуйи қисми ва Оролбўйидан, шимолда Тобилнинг ўрта оқими билан Иртишгача бўлган ерларни эгаллаган. Бир марказга бо'йсунадиган давлат бўлмади. Ко'п улусларга бо'линган. Уларнинг бошида Чингиз сулоласининг авлодлари, ко'чманчи қабилалар ҳукмдорлари турган. Абулхайрхон даврида халқ ўзаро тортишувлардан, урушлардан чарчаган эди. 30 йил Тобил бўйида Шайбоний авлоди Маҳмуд Хўжахонни енгади. Сир бўйидаги далада Жўжи авлодининг Махмута билан Ахметани (Тоқа Темур уруғи) мағлуб этди.
1466-йили Абулхайрхон Темур уруғлари билан Оқ Ўрда хонлари авлодларидан Сир бўйи билан Қаратов ёнбағридаги - Сиғаноқ, Сўзоқ, Оққўрғон, Ўзгент, Аркук каби шаҳарларни босиб олди.
1457-йил Уз-Темур тойчи бошлаган ойротлардан (яйлов излаган) Туркистон яқинида мағлубиятга учради. Оғир шарт қилиб, ойротлар Чу орқали ўз ерларига кетди. У Абулхайр ў зулусида, қаттиқ тартиб чораларин ўрнатишга киришди. Бу халқ оммасининг унга деган норозилигин уйғотди. Натижасида халқнинг ярми Шарқий Дашти Қипчоқдан Туркистон яқинларига ва Қоратов ёнбағирларидан Еттисувнинг ғарбий қисмига кўчиб боришди. Уни Жонибек билан Керей бошқарди.
Дашти Қипчоқ билан Еттисувдаги кўчманчи қабила феодализм кучайишига, урушларга нозорилиг сифатида, хонлар билан феодалларнинг қол остига кўчиб кетди. Шундай қилиб, ХВ асрнинг 50-70-йиллар, яʻни 1459-йил Абулхайр хонлигидан Еттисувнинг ғарбидан Эсенбуға хон бошқарувига Чу ва Талас дарёларининг ёнбағирларидан кўчиб келди. Уларнинг кўчиб келишининг бир сабаби, уларни Чингиз авлодидан чиққан Керейхон ва Жонибек хоннинг янги вужудага кела ётган қозоқ халқининг мустақил давлар қуриш, унинг мустақил сиёсий ва иқтисодий ривожланишини таʻминлаш этиш йўлидаги қадами ва хизмати ўз фойдасини тегизди. Еттисув уруғлари ва қабилалар давлат бирлашмасининг марказига айланди. Уларнинг сони 200 минг одамга етти. Мўғилистон хони Эсенбуға ўзининг шимолий чегарасини қўриқлаш учун, шунингдек ўзининг укаси Тимурид Абу Саид қўллаб ўтирган Юнуснинг ҳужумидан ғарбий чегарасин қўриқлатиш учун фойдалангиси келди. Жонибек қозоқ хонлигининг илк оиласини кўтарган Бароқ хоннинг ўғли, Керей унинг акаси Болат хоннинг ўғли. Бароқдан бошланган қозоқнинг мустақил мамлакати йўлидаги курашни унинг ўғли билан невараси давом эттириши табиий ҳолат. Мирзо Муҳаммад Ҳайдар Дулатий Қозоқ хонлигининг ташкил этилган вақти ҳижрий 870 йилига (1465-1466-йиллар) деб айтти.
Қозоқнинг биринчи хони бўлиб Керей бўлди (1458-1473-йиллар). Ундан кейин қозоқ хони бўлиб Жонибек сайланди (1473-148-йиллар). Буларнинг пайтида Еттисув халқи, 1462-йили Мўғулистон хони Эсенбуқа вафотидан кейин ундаги зиддиятлар кучайишига боғлиқ, ўзаро иттифоқни кучайтиришга ҳисса қўшди. Абулхайр хонлигидан кўчиб келувчилар Жонибек билан Керейнинг қозоқ хонлигин кучая бошлади. Кўп аскар куч тўплаган ва Еттисувда яхши мудофаси бор Жонибек билан Керей, Жўжи авлодидан чиққан султонларнинг СҲарқий Дашти Қипчоқни бошқариш йўлидаги курашига қўшилди. Бу кураш 1468-йил Абулхайр вафотидан кейин қайтадан кучайди. Қозоқ хонларининг душманлари Абулхайрнинг вориси - унунг ўғли Шайх-ҳайдар билан неваралари Муҳаммад Шайбоний ва Маҳмуд султон бўлди.
Сир бўйи билан Қаратов - қозоқ хонларининг Ғарбий Еттисувдаги бошқарувига энг яқин бўлди. Жонибек билан Керей хонлар савдо-иқтисодий олақаларнинг муҳим марказлари ва кучли қалʻа бўладиган Сир бўйидаги шаҳарларга ўз ҳуқуқларин ўрнатишга ҳаракат қилди. Шунингдек, Сирнинг пастки ва марказий оқимларининг ерлари қозоқнинг кўчманчи қабилалари учун қишки яйлов ҳам эди.
70-йиллари Сауран, Сўзоқ тубида, катта жанглар бўлди. Асини (Туркистонни), Сиғаноқни баʻзан қозоқ хонлари, баʻзан Муҳаммад Шайбоний босиб олиб турди. Шундай жангларнинг бирида машҳур қўлбошчи Керейнинг ўғли Мурундиқ бўлди. У 1480-йилдан бошлаб хон бўлди. Шунинг натижасида ХВ ас 70-йилда қозоқ хонлигининг чегараси кенгайиб борди. Жанубий Қозоғистон шаҳарлари учун Шайбоний авлоди билан ўртадаги жанглар Жонибек хондан кейин қозоқ хонлигин бошқарган Бурундуқ хон (14801511-йиллар) даврида шаклланди. Ғарбий Еттисувдаги ерларига жанубдаги ўзларига бўйсунган шаҳарларга (Сўзоқ, Сиғаноқ, Сауран) ишона туриб, илк қозоқ хонлари Дашти Қипчоқдаги ҳукумат бошқарувига талабгор ҳамма хонларни енгиб, ўз мулкларин кўпайтирди. Дашти Қипчоқда қозоқ хонлари бошқарувининг ўрнатилиши, Муҳаммад Шайбонийни Дашти Қипчопдаги қабилаларнинг баʻзи қисмларин ўзига эргаштириб Мовароуннаҳрга кетишга мажбур қилди. У ерда Темур авлоди ўртасидаги ўзаро жангни фойдалана туриб, ҳукумат бошқарувин босиб олди.
Шу билан бирга қозоқ хонлигининг ташкил топишига туртки бўлган сабаблар - сиёсий ва этник жароянлар бўлди. Унинг биринчи босқичи - Керей билан Жонибекнинг қўл остидагилари билан бирга кўчманчи ўзбек-қозоқлар, кейин фақат қозоқлар деб номланиши. Абилхатрнинг вафотидан кейин Керей билан Жонибекнинг Ўзбек ҳукуматига келиб, бошқарувдаги ҳукуматни босиб олиши. Янги давлат бирлашмаси Қозоғистон номлана бошлади.
Қосимхон даври
ХВИ-ХВИИ асрлар қозоқ хонлиги кучайиб, унинг чегараси сезиларли даражада кенгайиб борди.
Ҳақназархон даври
Таваккалхон даври
Эсимхон даврида Қозоқ хонлиги
Тауке хон даври
Аблай хон даврида Қозоқ хонлиги
Қозоқ халқининг бошқа қабилалар билан жанги
Манбалар
- ↑ Русско-монгольские отношения, 1607—1654: сборник документов. — М.: Издательство восточной литературы, 1959. — С. 419.
- ↑ Почекаев Р. Ю. «Чингизово право». Правовое наследие Монгольской империи в тюрко-татарских ханствах и государствах Центральной Азии (Средние века и Новое время). — Казань: Татарское книжное издательство, 2016. — 309 с.
- ↑ БРЭ 2018.
- ↑ Монетный двор Касым хана, 2014-04-22да асл нусхадан архивланди, қаралди: 2021-04-01
- ↑ В Иране найдены новые сведения о хане Касыме